خواندنگه‌هـا ئبن تەیمییە

شێخێ ئیسلامێ ئیبن تەیمیە دبێژیت: مرۆڤێ ب عەقڵ ئەو نینە یێ دزانیت خێر چییە و شەر چییە؛ بەلکو ئەو کەسێ عەقلمەند و ژیرە یێ خێرا باشتر ژ هەردوو خێران و شەڕێ کێمتر ژ هەردوو شەڕان دزانیت، و دزانیت کو بنەمایێ شەرعیەتی ل سەر ئینانا بەرژەوەندییان و تەمامکرنا وانە، و ژناڤبرن و کێمکرنا خرابیا یە؛ ئەگەر نە، هەر کەسەکێ بەراوردکرن و هاوسەنگییەکێ د ناڤبەرا کار و نەکرنێ دا نەکەت، دبیت هندەک فەرزان ب بهێلیت و بکەتە ئەرکێ خۆ کو نەکت، و ب دیتنا وی ئەڤە پاراستن و خێرە و ژ وەرعییە). لێ د راستیێ دا زیانە.. [مجموع الفتاوى 20/54 ، 10/514].

ژ گوتنێن ابن تیمیە یێن گرنگ . : دوژمنێن من دێ چ بسەرێ من ئینن ؟ بەحەش وبیستانێن من یێن د سینگێ من دا ، ئەز کیڤە بچم ئەو ژ من جودا نا بن ، زیندانکرنا من بو من خەلوەتە ، و کوشتنا من شەهیدبوونە ، و دەرێخستنا من ژ باژێرێ من گەشتە ..

و ​ئەو بغض و عێجزییا ژ بەر خودێ دهێتە کرن، و ئەو پشت گوهـ هاڤێژتنا (هەجر) ژ بەر خودێ، دڤێت بەردەوام بیت هەتا ئەو ئەگەرێ مروڤی ژ بەر عێجز بووی نەمینیت. ئەگەر ئەو کەس تەوبە کر و ژ خەلەتییا خۆ ڤەگەڕیا، هینگێ ئەو ئەگەر نامینیت و عێجزی ب دوماهی دهێت. ​لێ ئەگەر ئەگەرێ عێجزیێ مروڤی یێ شەخصی بیت (نە یێ دینی)، وەکى مە گۆتی زێدەتر ژ سێ رۆژان نینە. و دەما ئەو کەسێ هاتیە پشت گوهـ هاڤێژتن ب سلامێ دەستپێکر، ب ڤێ چەندێ پشت گوهـ هاڤێژتن ب دوماهی دهێت و دێ گونەهـ ژ سەر وی کەسی هێتە لادان یێ سلام کری، و ئەگەر یێ دی بەرسڤ نەدا، دێ گونەهـ کەڤیتە ستۆیێ وی. ​ب کورتی: ​هەجرا ژ بەر خودێ: هەتا ئەو کەس تەوبە دکەت یان وێ خرابیا خۆ دهێلیت. ​هەجرا ژ بەر دلێ خۆ: تنێ سێ رۆژ و کێمتر. ​سلاڤ کرن: پشت گوهـ هاڤێژتنێ دبڕیت و ب دوماهی دئینیت. ​خلاس. ئەڤە هەمی دەقێ فەتوایێ بوو کو شێخێ ئیسلامێ تێدا ب ڕوونی جوداهی د ناڤبەرا عێجزییا ژ بەر خودێ و عێجزییا ژ بەر نەفسێ دیار کری. ​ ​

​ئەگەر ئەڤ چەندە هاتە زانین، پشت گوهـ هاڤێژتنا شەرعی ئێکە ژ وان کارێن خودێ و پێغەمبەرێ وی فەرمان پێ کری. ڤێجا ئەڤ کارە دڤێت ب تنێ بۆ خودێ بیت و ل دویف فەرمانا وی بیت. هەر کەسێ ژ بەر دلێ خۆ یان ب حەزا خۆ یێ دی پشت گوهـ بهاڤێژیت، یان ب شێوەیەکێ نە شەرعی ڤێ چەندێ بکەت، ئەڤە ژ ڕێکا راست دەرکەفتیە. زۆر جاران نەفسێن مرۆڤان تشتەکێ دکەن چونکی حەز لێ دکەن، لێ هزر دکەن کو بۆ خودێ دکەن. ​پشت گوهـ هاڤێژتن ژ بەر مفا و حەزێن شەخصی یێن مروڤی، ناهێتە قەبۆلکرن زێدەتر ژ سێ رۆژان بیت، وەکى د حەدیسێن ڕاست دا هاتی: «لا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاثٍ: يَلْتَقِيَانِ فَيَصُدُّ هَذَا وَيَصُدُّ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلامِ» ​(حەلال نینە بۆ موسلمانی کو زێدەتر ژ سێ شەڤ و رۆژان برایێ خۆ پشت گوهـ بهاڤێژیت: ل هەڤ بگەهن و ئەڤ ڕوویێ خۆ لێ وەرگێڕیت و ئەو ژی ڕوویێ خۆ لێ وەرگێڕیت، و باشترینێ وان ئەوە یێ دەستپێکێ سلاڤێ دکەت). ​ئەڤ پشت گوهـ هاڤێژتنا ژ بەر حەقێ مروڤی بخۆ، یا حەرامە، ب تنێ هندەک کێم تێدا نەبیت کو ڕێ پێ هاتیە دان، وەکى چەوا ڕێ هاتیە دان زەلام ژ ژنا خۆ دویر بکەڤیت د جهێ نڤستنێ دا ئەگەر یا سەرکێش بیت، یان وەکى ڕێدانا سێ رۆژان. ​ڤێجا دڤێت مروڤ فەرقیێ بئێخیتە د ناڤبەرا پشت گوهـ هاڤێژتنێ ژ بەر خودێ و پشت گوهـ هاڤێژتنێ ژ بەر حەقێ مروڤی بخۆ. ​ ​ڤێجا ئەوا ئێکێ (پشت گوهـ هاڤێژتن ژ بەر خودێ) فەرمان ل سەر هاتیە کرن، لێ ئەوا دووێ (پشت گوهـ هاڤێژتن ژ بەر دلێ خۆ) قەدەغەیە؛ چونکی باوەردار هەمی برانە. پێغەمبەری (سلاڤێن خودێ لێ بن) د حەدیسا ڕاست دا دبێژیت: «پەیوەندیێن خۆ نەبڕن، پشت نەکەنە ئێک، کینا ئێک د دلێ خۆ دا نەهەلگرن، (حەسیدیێ) ب ئێک نەکەن، و ببنە بەندەیێن خودێ و برا ل گەل ئێک. موسلمان برایێ موسلمانی یە». هەروەسا گوتیە: «ئەرێ ئەز وە ئاگەهدار نەکەم ب کارەکێ کو پلەیا وی ژ نڤێژ و روژی و خێرێ و فەرمان ب چاکیێ و رێگری ژ خرابیێ بلندتر بیت؟ گۆتن: بەلێ یا پێغەمبەرێ خودێ. فەرموو: چێکرنا ناڤبەر و ئاشتی د ناڤبەرا خەلکی دا، چونکی تێکچوونا ناڤبەرا خەلکی وەکى  (تشتەکی دتراشیت)، ئەز نابێژم پرچی دتراشیت، لێ دێ دینێ مروڤی تراشیت و ژ ناڤ بەت». و د حەدیسەکا دی دا دبێژیت: «نموونەیا باوەرداران د حەژێکرن و دلۆڤانی و سۆزا وان دا بۆ ئێک، وەکى جەستەیەکێ ب تنێ یە، ئەگەر ئەندامەکێ وی ب ئێشیت، هەمی جەستە دێ دگەل ئێشیت ب تا و بێ خەویی». ​ئەڤە ژ بەر هندێ یە چونکی پشت گوهـ هاڤێژتن جۆرەکێ سزایێ شەرعی یە، و ئەو ژی وەکى جیهادێ یە د ڕێکا خودێ دا. ئەڤە دهێتە کرن دا کو پەیڤا خودێ یا بلند بیت و دین هەمی بۆ خودێ بیت. باوەردار دڤێت ژ بەر خودێ دوژمنکاریێ بکەت و ژ بەر خودێ ژی حەژێکرنێ بکەت. ئەگەر کەسەکێ باوەردار هەبیت، دڤێت تو حەژێ بکەی ئەگەر ستەم ل تە کربیت ژی؛ چونکی ستەمکرن وێ برایینیا ئیمانی نابرێیت. خودایێ مەزن دبێژیت: ​( وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ فَإِن فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا ۖ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ * إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ) [الحجرات: 9-10] ​خودێ ئەو ب برا ناڤبرن سەرەڕای وێ چەندێ کو شەڕ و زۆرداری د ناڤبەرا وان دا هەبوو، و فەرمان کر کو ئاشتیێ د ناڤبەرا وان دا چێکەن. ​دڤێت باوەردار هزرا خۆ د جوداهیا ڤان هەردوو جۆران دا بکەت، چونکی زۆر جاران تێکەل دبن. بلا بزانیت کو باوەردار واجبە تو حەژێ بکەی ئەگەر ستەم ل تە کربیت و دەستدرێژی کربیتە سەر تە ژی. لێ کافر واجبە تو حەز ژێ نەکەی ئەگەر چاکیێ دگەل تە بکەت و تشتان بدەتە تە ژی. چونکی خودێ پێغەمبەر فرێکرینە و کێتب هنارترینە دا کو دین هەمی بۆ وی بیت؛ ڤێجا حەژێکرن بۆ دۆستێن وی بیت و عێجزی بۆ دوژمنێن وی بیت، قەدرگرتن بۆ دۆستێن وی و کێمکرن بۆ دوژمنێن وی بیت. ​ئەگەر د مروڤەکێ ب تنێ دا باشی و خرابی، گوهداری و گونەهـ، سونەت و بیدعە هەمی پێکڤە کۆم بوون: هینگێ ئەو مروڤ هەژی حەژێکرن و خێراتێ یە ب قەدرێ وێ باشییا تێدا، و هەژی عێجزی و سزادانێ یە ب قەدرێ وێ خرابیا تێدا. ئانکو د کەسەکێ دا دبیت هەم قەدرگرتن هەبیت و هەم ژی کێمکرن. وەکى دزەکێ هەژار: دەستێ وی دهێتە بڕین چونکی دزی کریە، لێ ژ مالێ گشتی یێ موسلمانان پارە دهێتە دانێ چونکی یێ پێدڤی و هەژارە. ​ئەڤە ئەو بنەمایە یێ "ئەهلێ سونەت و جەماعەت" ل سەر ڕێکن، و (خەوارج و موعتەزیلە) دگەل وان نینن؛ چونکی وان دگۆت مروڤ یان ب تنێ هەژی خێرێ یە یان ب تنێ هەژی سزایە. لێ ئەهلێ سونەت دبێژن: خودێ هندەک ژ گونەهکارێن موسلمان د جەهنەمێ دا سزا ددەت، پاشێ دێ وان ژێ دەرئێخیت ب شەفاعەتا وان کەسێن خودێ مۆڵەت داێ. ​

​پسیار لێ ئیبن تیمیە  هاتە کرن: کی ئەو کەسە یێ کو واجبە یان دروستە ئەم ژ بەر خودێ ژێ عێجز ببین یان پشت گوهـ بهاڤێژین (هەجر بکەین)؟ مەرجێن وى کەسێ ڤێ چەندێ دکەت چنە؟ ئەرێ سلاڤ نەکردن دکەڤیتە د بن بابەتێ پشت گوهـ هاڤێژتنێ دا؟ ئەگەر وی کەسێ هاتیە پشت گوهـ هاڤێژتن سلاڤ کر، ئەرێ واجبە بەرسڤا وی بهێتە دان؟ ئەرێ ئەڤ عێجزی و پشت گوهـ هاڤێژتنە یا بەردەوامە هەتا ئەو سیفەتێ خراب یێ تێدا نەمینیت؟ یان ژی دەمەکێ دیارکری یێ هەی؟ ئەگەر دەمەکی هەیە، ئەو دەمە چەندە؟ خودێ خێرا وە بنڤیسیت. ​بەرسڤ: پشت گوهـ هاڤێژتنا شەرعی (الهجر) دوو جورن: ​جورێ ئێکێ: ب رامانا دویرکەفتن ژ تشتێن خراب و حەرام. ​جورێ دووێ: ب رامانا سزادانێ لسەر وان کارێن خراب. ​جورێ ئێکێ: ئەوە یێ خودایێ مەزن د قورئانێ دا دبێژیت: ​( وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَىٰ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ) [الأنعام: 68] ( وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ إِنَّكُمْ إِذًا مِّثْلُهُمْ ) [النساء: 140] ​مەرەم پێ ئەوە کو مروڤ ل جهێ خرابیا ئامادە نەبیت ئەگەر پێدڤی نەبیت. بۆ نموونە: مروڤ ل نک هندەک کەسان نەرینیت یێن مەیێ ڤەدخۆن، یان ئەگەر هاتە داخوازکرن بۆ خوارنەکێ کو مەی و ستران و مۆزیکا حەرام لێ هەبیت، بلا نەچیتێ. ب تنێ ئەو کەسە نەبیت یێ دچیتە وێرێ دا کو ئامۆژگاریا وان بکەت و نەهێلیت، یان ژی یێ بێی حەزا خۆ ل وێرێ بیت. ژ بەر ڤێ چەندێ دهێتە گۆتن: "ئەوێ ل جهێ خرابیێ ئامادە بیت وەکى وی یە یێ خرابێ دکەت." و د حەدیسێ دا هاتیە: "هەر کەسێ باوەرى ب خودێ و روژا قیامەتێ هەبیت، بلا ل سەر سفرەیەکێ نەرینیت کو مەی ل سەر بهێتە ڤەخوارن." ئەڤ جورێ پشت گوهـ هاڤێژتنێ وەکى وێ یە کو مروڤ خۆ ژ گونەهان دیر بکەت، وەکى پێغەمبەر (سلاڤێن خودێ لێ بن) دبێژیت:  (مهاجر) ئەو کەسە یێ ژ وان تشتان دویر بکەڤیت یێن خودێ قەدەغەکرین. ​هەروەسا کوچکرن ژ وەلاتێ کوفر و فەسادیێ بۆ وەلاتێ ئیسلامێ دچیتە د ڤی بابەتی دا، چونکی ئەڤە دویرکەفتنە ژ مانێ د ناڤبەرا کافر و مونافقێن کو ناهێلن مروڤ فەرمانێن خودێ بجھ بینیت. و هەر ژ ڤێ چەندێ یە گۆتنا خودایێ مەزن: ​( وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ) [المدثر: 5] ​جورێ دووێ: پشت گوهـ هاڤێژتن بۆ پەروەردەکرن و تەمبێکرنێ (التأديب). ئەڤە بۆ وی کەسی یە یێ خرابیا خۆ ئاشکرا دکەت؛ دهێتە پشت گوهـ هاڤێژتن هەتا تەوبە دکەت. وەکى چەوا پێغەمبەر (سلاڤێن خودێ لێ بن) و موسلمانان ئەو سێ کەسێن ژ جیهادێ ل پاش مابوون (بێی عوزر) پشت گوهـ هاڤێژتن، هەتا خودێ تەوبەیا وان وەرگرتی. لێ پێغەمبەری پشت گوهـ هاڤێژتن بۆ وان کەسان ناکەت یێن ب زاهری خو باشی نیشان ددەت ، ئەگەر مونافق ژی بان. ڤێجا ئەڤ جورێ پشت گوهـ هاڤێژتنێ وەکى سزایەکێ تەعزیرێ یە دا مروڤ چێببیت. ​ئەڤ پشت گوهـ هاڤێژتنە (هەجر) دگوهۆڕیت ل دویف هێز و لاوازیا موسلمانان و ل دویف کێمی و زۆرییا وان. چونکی مەرەم ژێ ئەوە کو ئەو کەسێ خەلەتی کرى بهێتە تەمبێکرن و خەلک ژی ژ کارێن وەکى یێن وی دویر بکەڤن. ئەگەر مفا تێدا هەبیت و ببیتە ئەگەرێ کێمبوونا خرابیێ، هینگێ یا دروستە مروڤ وی کەسی پشت گوهـ بهاڤێژیت. لێ ئەگەر نە ئەو کەس و نە ژی خەلک ب ڤێ چەندێ چێ نەبن، بەلکو خرابی زێدەتر لێ بهێت و یێ پشت گوهـ دهاڤێژیت یێ لاواز بیت، هینگێ نەیا دروستە مروڤ وی کەسی پشت گوهـ بهاڤێژیت؛ بەلکو ل ڤێرێ نێزیککرنا دلان (تأليف القلوب) مفاترە ژ پشت گوهـ هاڤێژتنێ. ​بۆ هندەک کەسان پشت گوهـ هاڤێژتن باشترە، و بۆ هندەکان ژی نێزیککرن باشترە. ژ بەر ڤێ چەندێ پێغەمبەری (سلاڤێن خودێ لێ بن) دلێ هندەک کەسان بۆ ئیسلامێ خۆش دکر و هندەکێن دی ژی پشت گوهـ دهاڤێژتن. بۆ نموونە: ئەو سێ کەسێن ژ جیهادێ ل پاشڤە مابوون زۆر ژ وان کەسان باشتر بوون یێن کو پێغەمبەری دلێ وان بۆ ئیسلامێ خۆش دکر، لێ چونکی ئەویێن دی سەرۆک هۆز بوون، مفا د وێ چەندێ دا بوو کو دلێ وان بهێتە راکێشان. لێ ئەو سێ کەسە باوەردارێن ڕاست بوون، و ب پشت گوهـ هاڤێژتنا وان دین ب هێز کەت و ئەو ژ گونەهێن خۆ پاقژ بوون. ئەڤە درست وەکى وێ یە کو مروڤ جاران دگەل دوژمنی شەڕ بکەت، و جاران ژی ئاشتیێ و رێککەفتنێ بکەت، هەمی ل دویف بارودۆخی و مفای دهێتە گوهۆڕین. ​ئیمامێن وەکى (ئەحمەد) و یێن دی بەرسڤێن وان ل سەر ڤی بنەمایی بوون. ژ بەر ڤێ چەندێ فەرقی دئێخستە د ناڤبەرا وان جهان یێن کو بیدعە تێدا زۆر بوون و وان جهان یێن کو وەسا نەبوون. هەروەسا فەرقی دئێخستە د ناڤبەرا سەرۆک و پێشەوایان و خەلکێ دی. ئەگەر مروڤ مەرەما شەریعەتی بزانیت، دێ ب باشترین ڕێگە بەرەڤ مەرەما خۆ چیت.

بەڵگەخوازییا(ئستشهادا وی) ئیبن تەیمییە ب ڤێ ئایەتێ ​١. بەحسێ فیرعەونی وەک پێشەوایێ «نفاة»  (یێن. علووێ رەت دکەن) ژ جەھمیا ​جهێ بەڵگەخوازتنێ قَالَ تَعَالَى: ﴿وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الأَسْبَابَ * أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِباً﴾ [غافر: 36، 37]. جهێ ئستشهادێ: ل ڤێرێ ئیبن تەیمییە ڤێ ئایەتێ دئینیت، چونکی فیرعەونی گۆتبوو دڤێت بگەهمە عەسمانان داکو تەماشەی خودایێ موسای بکەم، و ئەڤە بەلگەیە کۆ فیرعەون ژ مونکرێن علو و بلندییا خودایێ مەزن بوو. ​ ​و ژبەر ڤێ چەندێ ڤەکۆلەرێن ئەهلێ سوننەتێ ب ئاشکەرایی گوتینە کۆ جەهمی (ئەوێن علو خودێ ڕەت دکەن) ئەڤە برا و هەڤپشکێن فیرعەونینە؛ چونکی فیرعەونی نکۆڵیێ ل علو و بلنداهییا خودێ دکر و خودایێ مەزن بۆ مە گوۆتنا فیرعەونی ڤەگوھاست دەمێ گۆتی: (يا هامان بن لي صرحاً...) ئانکۆ فیرعەونی گۆتە هامانی جھەکێ بلند بۆ من دروست بکە داکۆ بگەهمە عەسمانان و تەماشەی خودایێ موسای بکەم، و من گۆمان هەیە ئەو ڕاست بێژیت. ​٢. پێگیرکرنا جەهمییان (بەرسڤا فیرعەونی و هەڤڕاییا جەهمییان دگەل فیرعەونی ): وَالجَهْمِيَّةُ النُّفَاةُ: مُوَافِقُونَ لِآلِ فِرْعَوْنَ أَئِمَّةِ الضَّلَالِ. ​ئەڤجا ل ڤێرە جەهمی دکەڤنە د تەنگاڤییەکا مەزندا (إلزام): ئەگەر جەهمی بێژن ئەم نکۆڵیا بلنداهییا خودێ (علو) دکەین و دبێژین خودێ نە ل عەسمانییە، ئەڤە بێگومان ب خوە هینگێ دبنە هەڤپشک و هەڤڕایێن فیرعەونی! چونکی فیرعەونی ژی گۆتبوو بلا جھەکێ بلند بۆ من بهێتە دروستکرن داکۆ بگەهم عەسمانان چونکی وی باوەر نەدکر خودێ ئستیوا لسەر عەرشی کریە ڤێجا جەهمی و فیرعەون د نکۆڵیێ علو و بلندییا خودێدا ئێک ڕێکن، و جەهمی دبنە دویڤکەفتیێن فیرعەونی د بەرزەبوونێدا. ​٣. و ئەهلێ سوننەتێ هەڤڕایی  (آل إبراهيم) پێشەوایێ هیدایەتێ وَأَهْلُ السُّنَّةِ وَالْإِثْبَاتِ: مُوَافِقُونَ لِآلِ إِبْرَاهِيمَ أَئِمَّةِ الْهُدَىٰ، وَقَالَ تَعَالَى: ﴿وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنَا صَالِحِينَ * وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ﴾ [الأنبياء: 72، 73]. جهێ بەڵگەخوازتنێ: خودایێ مەزن بەحسێ آل إبراهیم دکەت کۆ ئەوان باوەری ئینان ب خودایێ مەزن و سالۆخەت و بلنداهییا وی هەمیان دکر و پێشەوایێن هیدایەتێ نە، ئەهلێ سوننەتێ لدویڤ شینوارێن وان دچن. ​ ​لێ ئەهلێ سوننەت و جەماعەتێ (یێن کۆ سالۆخەت و بلنداهییا خوداییێ مەزن د سەلماندن) ئەوان هەڤڕاییا آل إبراهیم (پێشەوایێن هیدایەتێ) کریە، و خودایێ مەزن دەربارەی وان گۆتییە: (وَهَبنا له إسحاق ویعقوب...) ئانکۆ مە ئیسحاق و یەعقوب دانە وی و هەمی کرنە پێشەوایێن چاک، و مە ئەو کرن پێشەوا ب فەرمانا مە خەلکی بۆ ڕێکا ڕاست گازی دکرن و مە وەحی بۆ هنارت بۆ کارێن خێرێ، ڤێجا ئەهلێ سوننەتێ لدویڤ شینوارێن پێشەوایێن ڕاست دچن، نەک شێنوارێن فیرعەونی وەکۆ جەهمییان.

تایبەتمەندییا چێکری: دبیت و نوی ژیانا چێکری یا سنوردارە زانینا وی سنوردار ب دەستڤەهاتیە(مكتسب) شیانا وی سنوردار و بێ شیان(عاجز) گوهـــلێبوونا چێکری سنوردارە دیتنا چێکری سنوردارە ڤێجا ڕێبازا ئیبن تەیمییە ئەڤە نینە کۆ: «سالۆخەتێن خودێ وەک سالۆخەتێن مرۆڤا نە ». و نە ژی ئەڤەیە کۆ: «چو ڕامان دناڤبەرا هەردووکاندا نینە و تێنەگەهشتنە». بەلکۆ هەلویستێ وی دناڤبەرا هەردووکاندایە: ئەوی بناغێ ڕامانێ سەلماند، و وەکهەڤبوونا د ڕاستی، چەوانی و تایبەتمەندیاندا ڕەت کر. ​و شێخی ئەڤ ئایەتە کرە بەڵگە: (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) ئانکۆ: ڕەتکرنا وەکهەڤکرنێ ڕامانا وێ ئەڤە نینە کۆ مرۆڤ سالۆخەتان ڕەت بکەت.

ڤێجا ڕێبازا ئیبن تەیمییە ئەڤە نینە کۆ: «سێلۆخەتێن خودێ وەک سالۆخەتێن مرۆڤا ئنە ». و نە ژی ئەڤە یە کۆ: «چو رامان دناڤبەرا هەردووکاندا نینە و تێنەگەهشتنە». بەلکو هەلویستێ وی دناڤبەرا هەردووکاندایە: ئەوی أصل معنایێ سەلماند، و ڕەتکرنا وەکهەڤبوونا د ڕاستی، چەوانی و تایبەتمەندیاندا دکەتن. ​و شیخ ئەڤ ئایەتە کرە بەڵگە: (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ) ئانکۆ: نفییا وەکهەڤکرنێ معنا وێ ئەڤە نینە کو مرۆڤ سالۆخەتان ڕەت بکەت. ڤێجا ل ڤێرێ ئەڤ پشکە هەڤپشکە د بنیاتێ ڕامانا «ژیانێ» دایە، ئانکۆ سالۆخدای زیندیە، لێ راستی و تایبەتمەندیێن ژیانێ جودا نە. ​٤. بۆچی دبێژیت: «لم يكن في إثبات هذا محذور أصلاً»؟ ​چونکی ب تنێ سەلماندنا بناغێ ڕامانێ، ڕامانا وێ ئەڤە نینە کۆ تەشبیهـ (وەکهەڤکرن) هەییە. ئەگەر ئەم بێژین: خودێ هەیە، و مرۆڤ هەیە. ئەڤە ڕامانا وێ نینە کۆ: هەبوونا خودێ وەک هەبوونا مرۆڤییە. و هەروەسا: خودێ زانایە، و مرۆڤ ژی دبیت زانا بیت. ڕامانا وێ ئەو نینە کۆ: زانینا خودێ وەک زانینا مرۆڤییە. لەوما ژی ئایەت دبێژیت: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِير} [الشورى: 11] ئایەتێ هەم ڕامانا وەکهەڤکرنێ ڕەت کر، و هەم ژی سالۆخەت سەلماندن ​٥. ڕامانا گۆتنا وی: «ومن نفي هذا لزمه تعطيل وجود كل موجود»؟ ​ئەڤە خالە گەلەک گرنگە. ئیبن تەیمییە دبێژیت: ئەگەر ئەم ب تەمامی ڕەت بکەین کۆ چو ڕامانێن هەڤپشک دناڤبەرا هەبوویان(مەوجوداتان) دا هەنە، و بێژین چو ڕامان نینە کۆ خودا و چێکری پشکدار تێدا بن. وی دەمێ ئاخفتن ل سەر «هەبوونێ» ب خۆ ژی دێ بیتە گۆمان و تێنەگەهشتن. چونکی دەما تو دبێژی: خودێ هەیە. پەیڤا «هەیە / موجود» ڕامانا وێ هەیە. و دەما تو دبێژی: مرۆڤ هەیە. ل ڤێرێ ژێ ڕامانا هەبوونێ هەیە. ئەگەر تو بێژی ئەڤ هەردوو پەیڤە چو پشکەکا هەڤپشک د ڕامانێدا نینە، هینگێ ئەڤ پەیڤە دێ بیتە پەیڤەکا بێ رامان و چو تشت ژێ ناهێتە تێگەهشتن. لەوما ئیبن تەیمییە دبێژیت: سەلماندنا پشکەکا هەڤپشک یا گشتی (قدر مشترك كلي)، چو کێماسی و تەشبیهـ تێدا نینە. ​٦. بۆچی جەهمی ب «معطلة» ناڤکرن؟ ​چونکی ئیبن تەیمییە باوەر دکەت هندەک ژ جەهمییان زێدەرەوی کر د ڕەتکرنا سالۆخەتاندا، حەتا گەهشتن وی رادەی کۆ  سالۆخەتێن خودێ ژی ڕەت کرن و ل ڤێرە دئینم بیرا ھەوە کۆ «جەهمیا» نەدڤیا خودێ ب «تشت (شيء)» بهێتە ناڤکرن، و هندەک جهمییان دگۆتن: «خودێ تشتەکە لێ نە وەکی تشتێن دی». ڤێجا مرۆڤ دەما هەمی پشکێن هەڤپشک دناڤبەرا خودێ و مروڤاندا ڕەت بکەت، دگەهیتە تەعطیلکرنێ (ئانکۆ خالیکرنا و ڤالاکرنا خودێ ژ هەمی ڕامانێن سالۆخەتان). ​٧. ڕامانا گۆتنا وی: «المعاني التي يوصف بها الرب تجب لوازمها»؟ ​ئەڤە ئێک ژ پەیڤێن گەلەک گرنگە. بۆ نموونە: ئەگەر ئەم زانینێ بۆ خودێ بسەلمینین، بێگومان زانینێ 'لەوازمێن' خۆ هەنە. ژ لەوازمێن زانینێ: ئەوە کۆ خودانێ وێ (عالم) بێ نەزانین (جاهل) بیت. و ئەگەر ئەم شیانێ بۆ خودێ بسەلمینین، ژ لەوازمێن شیانێ ئەوە کۆ بێ دەستهەلات (عاجز) نەبیت. و گەر ئەم ژیانێ بسەلمینین، ژ لەوازمێن وێ ئەوە کۆ مرن نەبیت. ڤێجا ئیبن تەیمییە دبێژیت: ئەم نەشێن سالۆخەتەکی بسەلمێنن پاشی لەوازمێن وێ یێن ڕاست ڕەت بکەین. لێ پێدڤییە ئەم جوداهیێ دناڤبەرا «لەوازمێن سالۆخەتی» و «تایبەتمەندیێن سالۆخەتێن چێکریان» دا بکەین. ​٨. جوداهیا دناڤبەرا «لازم الصفة» و «خاصية المخلوق» دا ​ئەڤە بناغێ هەمی بابەتییە: بۆ نموونە، سالۆخەتێ (العلم / زانین): ​پشکا هەڤپشک: تێگەهشتن و زانینا تشتان (إدراك المعلوم). ​لێ زانینا مرۆڤی تایبەتمەندیێن خوە هەنە، وەکی: زانینەکا سنوردارە، بەری وێ نەزانین (جهل) هەبوو، ژبیرچوون ھەبوو، و ب فێربوونێ هاتییە. ​ئەڤ تایبەتمەندییە نە ژ لەوازمێن ڕەهایێن زانینێنە، بەلکو تایبەتمەندیێن زانینا مەخلوقینە. لەوما ئەم نابێژین: «ژ بەر کۆ مرۆڤی زانینەکا سنوردار هەیە، لەوما زانینا خودێ ژی سنوردارە!» نەخێر بەلۆ ئەم دبێژین: خودێ زانایە، لێ زانینا وی نە وەک زانینا چێکریانە(مەخلوقانە). و هەروەسا د شیانێدا (القدرة): شیان د بنیاتێ ڕامانا خوە دا سالۆخەتەکێ  تەمامە، لێ شیانا چێکری یا سنوردارە و نکاریت گەلەک تشتان بکەت. لێ خودایێ مەزن:(إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) ب ڕاست خودێ لسەر هەر تشتەکی یێ ب شیانە). ​ئیبن تەیمییە بابەتی د ڤێ ڕێسایێدا کورت دکەت: ھەڤپشکاتی د بنەکۆکا ڕامانێدا، ڕامانا وێ ئەڤە نینە کۆ د ڕاستی، کەيفییەت و تایبەتمەندیاندا ژی هەڤپشک هەنە. ​بۆ نموونە: سالۆخەتێ پشکا هەڤپشک (أصل المعنى) تایبەتمەندییا خودێ: هەبوون (الوجود)أصل الوجود (هەبوون)واجب و کەڤن و ژیان وی كاملە هەژی الله ی زانینا وی كامل محيط شیان وی كاملة گۆهـــلێبوون ژ هەژی اللە ی دیتن ژ هەژی الله ی دیتنا چێکری سنوردارە

​خودێ زیندیە، و مرۆڤ ژی زیندیە. ئەرێ ژیانا خودێ وەک ژیانا مرۆڤییە؟ نەخێر. ژیانا مرۆڤی سنوردارە، چێکرییە، بەری وی نەبوون هەبوو، و لاوازبوون و مرن ب سەردا دهێت. لێ ژیانا خودایێ مەزن: ژیانەکە ب تنێ ب مەزناهیا ویڤە گونجایە، و چو تشت ژ 'شأن' و پلەیا وی نینە کۆ پشکداریێ تێدا بکەت یان وەک وی بیت. ڤێجا ل ڤێرێ ئەڤ پشکە هەڤپشکە د بنیاتێ ڕامانا «ژیانێ» دایە، ئانکۆ سالۆخدای زیندیە، لێ راستی و تایبەتمەندیێن ژیانێ جودا نە. ​٤. بۆچی دبێژیت: «لم يكن في إثبات هذا محذور أصلاً»؟ ​چونکی ب تنێ سەلماندنا بناغێ ڕامانێ، ڕامانا وێ ئەڤە نینە کۆ تەشبیهـ (وەکهەڤکرن) هەییە. ئەگەر ئەم بێژین: خودێ هەیە، و مرۆڤ هەیە. ئەڤە ڕامانا وێ نینە کۆ: هەبوونا خودێ وەک هەبوونا مرۆڤییە. و هەروەسا: خودێ زانایە، و مرۆڤ ژی دبیت زانا بیت. ڕامانا وێ ئەو نینە کۆ: زانینا خودێ وەک زانینا مرۆڤییە. لەوما ژی ئایەت دبێژیت: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِير} [الشورى: 11] ئایەتێ هەم ڕامانا وەکهەڤکرنێ ڕەت کر، و هەم ژی سالۆخەت سەلماندن ​٥. ڕامانا گۆتنا وی: «ومن نفي هذا لزمه تعطيل وجود كل موجود»؟ ​ئەڤە خالە گەلەک گرنگە. ئیبن تەیمییە دبێژیت: ئەگەر ئەم ب تەمامی ڕەت بکەین کۆ چو ڕامانێن هەڤپشک دناڤبەرا هەبوویان(مەوجوداتان) دا هەنە، و بێژین چو ڕامان نینە کۆ خودا و چێکری پشکدار تێدا بن. وی دەمێ ئاخفتن ل سەر «هەبوونێ» ب خۆ ژی دێ بیتە گۆمان و تێنەگەهشتن. چونکی دەما تو دبێژی: خودێ هەیە. پەیڤا «هەیە / موجود» ڕامانا وێ هەیە. و دەما تو دبێژی: مرۆڤ هەیە. ل ڤێرێ ژێ ڕامانا هەبوونێ هەیە. ئەگەر تو بێژی ئەڤ هەردوو پەیڤە چو پشکەکا هەڤپشک د ڕامانێدا نینە، هینگێ ئەڤ پەیڤە دێ بیتە پەیڤەکا بێ رامان و چو تشت ژێ ناهێتە تێگەهشتن. لەوما ئیبن تەیمییە دبێژیت: سەلماندنا پشکەکا هەڤپشک یا گشتی (قدر مشترك كلي)، چو کێماسی و تەشبیهـ تێدا نینە. ​٦. بۆچی جەهمی ب «معطلة» ناڤکرن؟ ​چونکی ئیبن تەیمییە باوەر دکەت هندەک ژ جەهمییان زێدەرەوی کر د ڕەتکرنا سالۆخەتاندا، حەتا گەهشتن وی رادەی کۆ  سالۆخەتێن خودێ ژی ڕەت کرن و ل ڤێرە دئینم بیرا ھەوە کۆ «جەهمیا» نەدڤیا خودێ ب «تشت (شيء)» بهێتە ناڤکرن، و هندەک جهمییان دگۆتن: «خودێ تشتەکە لێ نە وەکی تشتێن دی». ڤێجا مرۆڤ دەما هەمی پشکێن هەڤپشک دناڤبەرا خودێ و مروڤاندا ڕەت بکەت، دگەهیتە تەعطیلکرنێ (ئانکۆ خالیکرنا و ڤالاکرنا خودێ ژ هەمی ڕامانێن سالۆخەتان). ​٧. ڕامانا گۆتنا وی: «المعاني التي يوصف بها الرب تجب لوازمها»؟ ​ئەڤە ئێک ژ پەیڤێن گەلەک گرنگە. بۆ نموونە: ئەگەر ئەم زانینێ بۆ خودێ بسەلمینین، بێگومان زانینێ 'لەوازمێن' خۆ هەنە. ژ لەوازمێن زانینێ: ئەوە کۆ خودانێ وێ (عالم) بێ نەزانین (جاهل) بیت. و ئەگەر ئەم شیانێ بۆ خودێ بسەلمێنن، ژ لوازمێن شیانێ ئەوە کو بێ دەستهەلات (عاجز) نەبت. و گەر ئەم ژیانێ بسەلمێنن، ژ لوازمێن وێ ئەوە کو مرن نەبت. ڤێجا ابن تيمية دبێژیت: ئەم نەشێن صیفەتەکێ بسەلمێنن پاشی لوازمێن وێ یێن ڕاست رەت بکەین. لێ پێدڤییە ئەم جوداهیێ دناڤبەرا «لوازمێن صیفەتێ» و «تایبەتمەندیێن صیفەتێن چێکریان» دا بکەین. ​٨. جوداهیا دناڤبەرا «لازم الصفة» و «خاصية المخلوق» دا ​ئەڤە بناغێ هەمی بابەتی یە: بۆ نموونە، صیفەتا (العلم / زانین): ​پشکا هەڤپشک: تێگەهشتن و زانینا تشتان (إدراك المعلوم). ​لێ زانینا مرۆڤی تایبەتمەندیێن خۆ هەنە، وەکی: زانینەکا سنوردارە، بەری وێ نەزانین (جهل) هەبوو، ژبیرچوون ھەبو، و ب فێربوونێ هاتییە. ​ئەڤ تایبەتمەندییە نە لوازمێن ڕەهایێن زانینێ نە، بەلکو تایبەتمەندیێن زانینا مخلوقی نە. لەورا ئەم نبێژین: «ژ بەر کو مرۆڤی زانینەکا سنوردار هەیە، لەورا زانینا خودێ ژی سنوردارە!» نەخێر بەلکو ئەم دبێژین: خودێ زانایە، لێ زانینا وی نە وەک زانینا مخلوقانە. و هەروەسا د واری شیانێ دا (القدرة): شیان د أصل معنایا خۆ دا صیفەتەکێ  تەمامە، لێ شیانا مخلوقی سنوردارە و نکارێت گەلەک تشتان بکەت. لێ خودایێ مەزن:(إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) ب ڕاست خودێ لسەر هەر تشتەکی یێ ب شیانە). ​ابن تيمية بابەتی د ڤێ قاعدەیێ دا کورت دکەت: ھەڤپشکاتی د أصل معنایێ دا، رامانا وێ ئەڤە نینە کو د ڕاستی، کەيفییەت و تایبەتمەندیان دا ژی هەڤپشک هەنە. ​بۆ نموونە: صیفەت پشکا هەڤپشک (أصل المعنى) تایبەتمەندییا خودێ: هەبوون (الوجود)أصل الوجود (هەبوون)واجب و کەڤن و ژیان وی كاملة تليق بالله زانینا وی كامل محيط شیان وی كاملة سمع يليق بالله بصر يليق بالله بصر مخلوق محدود تایبەتمەندییا مخلوقی : مەمکن و نوی ژیانا مخلوقی یا محدود زانینا وی محدود مكتسب شیانا وی محدود و عاجز سمع مخلوق محدود بصر مخلوق محدود

ئیبن تەیمییە اللە دلوڤانیێ پێ ببەت دبێژیت: ​  (القَدْرُ المشترك) ئانکۆ ئەو ڕامانا گشتی یا کۆ دناڤبەرا چێکەر و چێکریدا (خالق و مەخلوقیدا) هەی (وەکی ناڤ: هەبوون یان هەی، ژیان یان یێ زیندی، زانین یان زانا، گۆهلێبوون و بینین، یان شیان و خودان شیان)، ئەڤ پشکا هەڤپشک ڕامانەکا گشتی و گشتگیرە و تایبەت نینە ب تنێ ب ئێکێ ژ وان بێی یێ دی.» ​ڤێجا چو جاران هەڤپشکاتی دناڤبەرا خودێ و چێکریاندا د تایبەتمەندیێن چێکریێن نوی (محدث) دا نینە، و نە ژی د  تایبەتمەندیێن خودایێ مەزن  (الواجب القديم) دایە؛ چونکی ئەو تایبەتمەندییا ب تنێ بۆ ئێک ژ وان بیت، چو جاران پشکداری دناڤبەرا هەردووکاندا تێدا نینە. ​فێجا ئەگەر ئەو پشکا هەڤپشک (یێ دناڤبەرا خالق و مەخلوقیدا هەی) سالۆخەتەکێ کامل و پاکدانای بیت، و خودایێ مەزن -سبحانه وتعالى- پاک و مونزهە ژ تایبەتمەندیێن چێکریان و ژ پێدڤییێن تایبەتمەندیێن وان وەکی: هەبوون، ژیان، زانین و شیان، و چو تشت تێدا نەبیت یێ کۆ دبیتە بەڵگە بۆ تایبەتمەندیێن چێکریان بدەت، هوسان چو جاران وەک چەوانیا تایبەتمەندیێن خودێ ژی نینە،یێن بنەمایێ هەبوونێیە، ئەڤجا هەر دوو  هەییان (مەوجودان) پێدڤیە پشکەکا هوسان یا هەڤپشک دناڤبەرا واندا هەبیت. و هەر کەسێ ڤی تشتی رەت بکەت (نفی بکەت)، دێ کەڤنە د (ژکارئێخستن) تعطیلکرن و ژناڤبرنا هەبوونا هەمی  (موجودات)ــاندا. ​و ژبەر هندێ دەما پێشەوایێن ئیسلامێ زانین کۆ.ئەڤە ڕاستییا گۆتنا جەهمییانە، وان ناڤێ موعەطیلة (یێن خودێ ژ صیفەتێن وی ڤالا دکەن) دانا سەر وان؛ چونکی جەهمیا باوەر نەدکر کۆ خودێ بێهێتە ب ناڤکرن ب تشت (شيئ)، و گەلەک جار جهمییان دگوتن: خودێ تشتەکە لێ نەکوەکی تشتێن دی. ڤێجا دەما پشکا هەڤپشک ب تەمامی دهێتە رەتکرن، ئەڤە بێگومان دکەڤنە تعطیلکرنا گشتی (ڕەتکرنا هەمی سالۆخەتێن خودێ). ​و ئەو ڕامانێن خودایێ مەزن پێ دهێتە نیاسین -وەکی: ژیان، زانین، شیان، بەلکۆ  هەبوون، جێگیربوون و ڕاستی و هتد- پێدڤییە پشکێن وان یێن پێدڤی (لوازم) ژی بهێنە سەلماندن؛ چونکی ھەبوون و مەوجوودبوونا مەلزومی (تشتێ سەرەکی) دخوازیت کۆ لوازما وی ژی هەبیت، و تایبەتمەندیێن چێکریان (يێن کۆ پێدڤییە خودێ ژێ پاک و پاقژ بیت) ب هیچ ڕەنگەکی ژ پێدڤییێن سالۆخەتێن خودێ نینن، بەلکۆ ئەو تایبەتمەندی تنێ پێدڤییێن وان تشتانە یێن کۆ تایبەتن ب چێکریانڤە، وەکی: هەبوونا چێکری، ژیانا وی، زانینا وی و هتد. ​و خودایێ مەزن -سبحانه وتعالى- پاقژ و مونەزھە ژ تایبەتمەندیێن چێکریان و ژ پێدڤییێن تایبەتمەندیێن وان. دیار وشرۆڤەکرنا ڤێ گوتنا ئیبن تەيميیە رحمە اللە ​ئەڤ دەقە یێ ئیبن تەیمییە د (مجموع الفتاوی) دا مجلد سێ لاپەرێ حەفتێ و سێدا دەمی دبێژیت ئەم سالۆخەتێن هەڤپشک (د أصل المعنى) دناڤبەرا خودێ و چێکریاندا د سەلمینین، دگەل ڕەت کرنا وێ چەندێ کۆ کەيفییەت و تایبەتمەندیێن سالۆخەتین ئێک بن. ​١. «پشکا هەڤپشک (القدر المشترك)» چو ڕامان ددەت؟ ​ئیبن تەیمییە مەبەست  پێ ئەوە کۆ هندەک پەیڤ هەنە مرۆڤ دشێت ل سەر خودایێ مەزن و ل سەر مرۆڤی ژی بکار بئینت، وەکی: ​هەبوون (الوجود) ​ژیان (الحياة) ​زانین (العلم) ​شیان / توانا (القدرة) ​گۆهلێبوون (السمع) ​بینین (البصر) ​خودێ هەیە و مرۆڤی ژی هەنە، خودێ زیندییە و مرۆڤ ژی زیندییە، خودێ زانایە و مرۆڤ ژی دبیت زانا بیت. لێ ئەرێ ڕامانا وێ ئەڤە یە کۆ هەبوونا خودێ وەک هەبوونا مرۆڤییە؟ نەخێر. بەلکو پشکا هەڤپشک ب تنێ «أصل المعنى» (بناغێ ڕامانێ) یە، نەک ڕاستی، چەوانی(كەیفییەت) و تایبەتمەندیێن سالۆخەتی. ​نموونە: خودێ یێ هەی، و مرۆڤ هەی. ​ڕامانا هەڤپشک: سەلماندنا هەبوونێ. ​لێ جوداهیا: هەبوونا خودێ کەڤنە پێدڤییە (واجب الوجود)ـــە، لێ هەبوونا مرۆڤی نوییە و ژ نەچاری و مومکنا (محدث، ممكن). ڤێجا هەردووکان ب بنیات ب ڕامانا «هەبوونێ» پشکدارن، لێ ب تایبەتمەندیێن هەبوونێ پشکدار نینن. ​٢. ڕامانا گۆتنا وی: «فلم يقع بينهما اشتراك... فيما يختص بالممكن المحدث، ولا فيما يختص بالواجب القديم»؟ ​ئانکۆ هندەک تشت هەنە تایبەتن ب چێکریانڤە، و هندەک تشت ژی هەنە تایبەتن ب خودایێ مەزنڤە. بۆ نموونە: ​چێکری: ​هەبوونا وی نوییە. ​هەبوونا وی مەمکنە. ​پێدڤی ب خالقێ خوە هەیە. ​تایبەتمەندیێن چێکریان هەنە. ​خودێ: ​هەبوونا وی کەڤنە. ​هەبوونا وی واجبییە. ​پێدڤی ب چو کەسان نینە. ​چو تشت وەک وی نینە. ​ئیبن نابێژیت کۆ خودێ و چێکری د ڤان تایبەتمەندیاندا یەکسانن؛ بەلکۆ دبێژیت: هەڤپشکاتی د بناغەیا ناڤیدا یان رامانێدا ڕامانا وێ ئەو نینە کۆ د ڕاستی، كيفییەت و تایبەتمەندیاندا ژی پشکدارن. ​٣. نموونا «ژیانێ (الحياة)»

لێ لەعنەتکرنا گشتی( مطلق) ڕامانا وێ ئەو نینە کۆ لەعنەت ل کەسەکێ دیارکری (معین ) بهێتە کرن، ئەگەر ئەو کەسە خودان ڕێگرییەک(مانع) بیت کۆ نەهێلیت لەعنەت لێ بکەڤیت..» مجموع الفتاوی ​(١٠/٣٣٠) ​«و ب هەمان ڕەنگ کافرکرنا گشتی، و گەفێن گشتی (ڕەهاییا وێ). و ژبەر ڤێ چەندێ گەفێن گشتی ( مطلق) د قورئان و سوننەتێدا ب مەرجن؛ پێدڤییە مەرج جێگیر بن و ڕێگری (موانع) نەبن. ​دیارکرن و نموونە بۆ زێدەتر تێگەهشتنێ: ​مەبەستا ئیبن تەیمییە ل ڤێرە جوداهیا د ناڤبەرا «حوکمێ گشتی» ( مطلق)  و «حوکمێ کەسێ دیار (المعيّن)» دا ئەڤە یە: ​بۆ نموونە، ئیسلام دبێژیت: (لعن الله الكاذبين) ئانکۆ لەعنەتا خودێ ل درەوینا بیت. ئەڤە حوکمەکێ گشتییە. لێ ئەرێ دڤێت ئەم بێژین خودێ لەعنەت ل فلان کەسێ دیارکری بکەت یێ کۆ فلان درەو کری؟ نەخێر، چونکی دکەڤنە د ناڤ ڕێگرییاندا، بەلکی ئەڤە ژ نەزانینێ بوو، یا ژ ناچاری و مەجبووری بوو، یان تەوبە کر و پەشیمان بوو. ڤێجا حوکمێ گشتی ل سەر تشتەکییە، لێ سەپاندنا وێ ل سەر کەسەکێ دیار پێدڤی ب دویڤچوونا مەرج و ڕێگرییان هەیە. ​ئەڤ بنەمایە (جوداهیا د ناڤبەرا گشتی و دیارکریدا، و مەرجداربوونا وەعیدێ) بنەمایەکێ سەرەکییە ل دەف سەلەف و أهل السنة والجماعة ​الإمام البخاري رحمە اللە ​الإمام البخاري د پەرتووکا خوە یا مەزن (الصحيح) دا، بابەک ل سەر ڤێ چەندێ دانایە و دبێژیت: (بابُ ما يكره من لعن المعين) ئانکۆ دەرگەهـــ نەڤیانیا لەعنەتکرنا کەسێ دیارکری، و تێدا دبێژیت و بەڵگە ئینایە دەما کەسەکی شراب ڤەخاری و هندەکان لەعنەت لێ کری، پێغەمبەری -سلاڤ ل سەر بن- گۆت: (لا تلعنوه، فإنه يحب الله ورسوله) ئانکۆ: «لەعنەتێ لێ نەکەن، چونکی ب ڕاستی ئەو حەز ژ خودێ و پێغەمبەرێ وی دکەت.» ​ئانکۆ گۆنەهکارەک یان خودان بیدعەیەک حوکمێ گشتی لسەر هەیە، لێ خودانێ کەسایەتیا وی (المعين) ژ بەر هندەک ڕێگران (مەوانعا) یان نەزانینا وی، لەعنەت  یان کوفر ئێکسەر ل سەر ناهێتە دانان هەتا مەرج سەر جێبەجێ بن و ڕێگری نەمینن ..

صلوا على من يُنادي يوم القيامة أُمتي أُمتي، اللهم صلِّ وسلم على نبينا محمد.

​تۆمارێ خۆندنەوە (١٧٨١) .................................. (گەل ئەشعەریێن سەردەم - ٤ -) (ئیبن تەیمییە و تەسجیم!) ​ئەم بەحسی برایێن خوە ئەشعەریێن سەردەم دکەین و دبێژین: ب ڕاستی (أبو الحسن الأشعري) گۆتییە بۆ سەلماندنا هەردوو دەستان بۆ خودایێ مەزن، و بۆچوونێن وان 'مجمع' بوون ل سەر وێ چەندێ د پەرتووکا خوەدا: (رسالة إلى أهل الثغر، ل ١٩٥–١٩٦)، و ئەڤە دەقێ ئاخڤتنا وییە: **«و بۆچوونێن وان مجمع بوون کۆ ئەو عز وجل گوھلێ دبیت و دبینیت، و ب ڕاستی خودایێ مەزن دوو دەستێن هەین ،و عەرد هەمی د ڕۆژا ڕابوونێدا د دەست ویدایە، و عەسمان د پێچاینە ب دەستێ وی یێ ڕاستێ، و دەستێن خودایێ مەزن نە نعمتَا وینە. و بەڵگەیێ لسەر وێ چەندێ ڕێزگرتنا وییە بۆ ئادەمی (سەلاڤ ل سەر بن) دەما ئەو ب دەستێ خۆ ئافراند،  و بەرسڤدانا وی ل إبلیسی ژ بەر تەکەبرا وی د نەچوونا سوجدی بۆ ئادەمی دگەل وێ چەندێ کۆ ب وێ چەندێ بلند کر گۆتێ: {مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ}» ​و ئەڤە ئاخڤتنا وییە ژی د (الإبانة ل ٢٢٠–٢٣١ چاپا نزار حمادي)، و ئاخڤتنا الإمام الباقلاني د پەرتووکا خوەدا (التمهيد، ل ٢٠٩)، و ئاخڤتنا البيهقي د (الأسماء والصفات، ل ٣١٤–٣٢٣). ​ڤێجا بۆچی هوین وان تاوانبار ناکەن ب تەجسیمێ؟! و ئیبن تەیمییە تاوانبار دکەن ب تەجسیمێ؟! لەوما ئیبن تەیمییە چ نەگۆتییە د سەلماندنا سالۆخەتێ دەستان بۆ خودایێ مەزندا ژبلی ئەڤا وان گۆتی! و بەرسڤ گەلەکا بساناهیە دەمێ ھاتە زانین کۆ بابەتێ تاوانبارکرنا ئیبن تەیمییە بابەتەکێ زانستی نینە ل دەف ڤانان، بەلکۆ د پتریا دەماندا بابەتەکێ (لایەنگیری)تائیفی یان سیاسییە؛ ڤێجا ڕێ پێ هاتە دان کۆ  ئیبن تەیمییە  تاوانبار بکەن، و خوە ل یێ دی بێدەنگ بکەن، دگەل وێ چەندێ کۆ هەردووان هەمان تشت یێ گۆتی! ​

فان كثير من متاخري اصحاب الاشعري خرجوا عن قوله الي قول المعتزلة او الجهمية او الفلاسفة شرح العقيدة الأصفهانية لابن تيمية ص ١٢٧.

فان كثير من متاخري اصحاب الاشعري خرجوا عن قوله الي قول المعتزلة او الجهمية او الفلاسفة شرح العقيدة الأصفهانية لابن تيمية ص ١٢٧.

تێگەهێ  (فاعل المختار) ئەنجامدەرێ ب ئیرادە(خودان هەلبژارتن)ل دەف ئیبن تەیمییە بنەمایەکێ سەرەکی یێ عەقیدەیا وییە... د بەرسڤدانا فەیلەسوفاندا. ئەڤ تێگەهە بەحس ل هندێ دکەت کۆ خودێ چەوان کار دکەت و پەیوەندیا کارێن وی دگەل زاتێ وی چییە. ئێک: پێناسا فاعل المختار فاعل المختار ئانکۆ ئەو کەسێ کارەکی دکەت ب ئیرادە و هەڵبژارتنا خوە. ئەگەر بڤێت دکەت، و ئەگەر بڤێت ناکەت. ئەڤە ڕێک دژی تێگەهێ (موجب بذات) یێ فەیلەسوفانە (وەک ئیبن سینا)، کۆ دگۆت خودێ وەک ئاگر و ڕۆژێیە و ب بێ ئیرادە فعل ژێ دکەڤیت. ٢. بنەمایێن فاعل المختار ل دەف ئیبن تەیمییە: ئیرادە و مەشیئەت: ئیبن تەیمییە دبێژیت خودێ هەر کارەکێ بکەت ب ئیرادەکا سەربخوە دکەت. ئەو نەچار نینە تشتان دروست بکەت، بەلکۆ چونکی ئەو کەریم و خودان فەزلە ب ئیرادا خوه دروست دکەت. پەیوەندی دگەل دەمی (الزمان): ل دەف ئیبن تەیمییە، خودێ هەر گاڤا بڤێت کار دکەت. ئانکۆ ئیرادا خودێ د زاتێ ویدا یا بەردەوامە و هەر گاڤا حیكمەتا وی بخوازیت، تشتەکێ نوی دروست دکەت. هەلبژارتنا خودێ یا هەڕەمەکی نینە، بەلکۆ ل سەر بنەمایێ حیکمەتەکا بلندە ، بەلکۆ هەر کارەکێ ئەو دکەت ل سەر بنەمایێ حیکمەتێیە. ئانکۆ ئەو مختارە ( خودان هەڵبژارتنە)، بەلێ هەڵبژارتنا وی یا ب دلوڤانی و زانینە. ٣. جوداهیا فاعل المختار د ناڤبەرا ئیبن تەیمییە و فەیلەسوفاندا: ئیبن تەیمییە و ئیبن سینا خالێن بەراوردیێ ئێک: جۆرێ کارێ خودێ ئیبن تەیمییە فاعل المختار (ب ئیرادا خوە دکەت) ئیبن سینا موجب بذات (نەچارە ب زاتا خوە) دوو: دەسپێکا کارێ خودێ ئیبن تەیمییە کارێ وی زنجیرەکا بەردەوامە (هەر کارەک دەسپێکەکا هەی) ئیبن سینا کارێ وی ئەزەلی و جێگیرە (وەک تیشکا ڕۆژێ) ئیرادە ئیبن تەیمییە هەلبژارتن و حەزا وی ئیبن سینا ئیرادە تنێ ئانکۆ ڕازیبوونە ئیبن تەیمییە دبێژیت ئەگەر خودێ بێ ئیرادە بیت، ئەڤە کێماسییا هەری مەزنە ئیبن سینا دبێژیت ئەگەر خودێ ب ئیرادە کار بکەت گوهۆڕین تێدا پەیدا دبیت کێماسی و تەمامی ٤. بۆچی ئەڤ تێگەهە ل دەف ئیبن تەیمییە گرنگە؟ ئیبن تەیمییە دڤێت ب ڤی تێگەهی سێ تشتان بسەلمینیت: ئێک: خودێ زیندییە: چونکی تشتێ بێ ئیرادە وەک ماددەیەکێ بێ گیانە. دوو: گەردوون مەخلووقە چێکریە: چونکی ئەگەر خودێ ب ئیرادا خوە دروستکربیت، ئانکۆ گەردوون پێدڤی نەبوویە هەبیت، بەلکۆ ب کەرەما خودێ هاتیە هەبوونێ. سێ: بەرسڤا قدم العالم (کەڤنیا جیهانێ) ئەو دبێژیت ئەگەر خودێ فاعل المختار بیت، ئێدی پێدڤی ناکەت گەردوون دگەل وی یێ ئەزەلی بیت، بەلکۆ خودێ هەر گاڤا بڤێت دروست دکەت. ل دەف ئیبن تەیمییە، خودێ فاعل المختار  ب وێ ڕامانا کۆ ئەو سەروەرێ بڕیارێن خویە. ئەو نە وەک مەکینەیەکێیە کۆ کار ژێ دەربکەڤیت، بەلکۆ ئەو خودایەکە کؤ دئاخڤیت، دروست دکەت، و ب ئیرادا خوە جیهانێ ب ڕێڤە دبەت. ئەڤە جەوهەرێ جیاوازیا وییە دگەل ئیبن سینا، یێ کۆ خودێ دکرە عیللەتەکا بێ ئیرادە(ئەگەرەکێ بێ ئیرادە). دەقێ گوتنا ئیبن تەیمییە (سەلماندنا فاعل المختار) ​ئیبن تەیمیییە د پەرتووکا 'موافقة صحيح المنقول لصريح المعقول' دا دبێژیت: ​«فَالرَّبُّ سُبْحَانَهُ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ، يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، وَيَخْلُقُ مَا يَشَاءُ، لَيْسَ كَمَا يَقُولُهُ الْفَلَاسِفَةُ: إِنَّهُ مُوجَبٌ بِالذَّاتِ، فَلَا يَخْتَارُ شَيْئًا وَلَا يَفْعَلُ شَيْئًا بِإِرَادَتِهِ.» ​ ئانکۆ خودایێ مەزن فاعلەکێ موختارە، هەر چ تشتێ بڤێت دکەت، و هەر چ تشتێ بڤێت دروست دکەت، نە وەک وێ یا فەیلەسوف دبێژن: کۆ ئەو ب زاتێ خوە یێ نەچارە (موجب)، ڤێجا نە دکاریت چو تشتان هەلبژێریت و نە دکاریت ب ئیرادەیا خوە کارەکێ بکەت. فاعل المختار  ​ فاعل المختار ئانکۆ: (الفاعل الذي يفعل بمشيئته وقدرته، لا بالإيجاب والاضطرار).​مختار (المُختار): ژ (الاختیار) دهێت، ئانکۆ ئەو یێ ب حەز و هەلبژارتنا خوە کار دکەت. ​المُوجب بالذات (الذي يقابل المختار): ئەو یێ کار ژ زاتێ وی دڕژیت (کما یفيض الضوء من الشمس)، کۆ فەیلەسوفێن وەک ئیبن سینا و فارابی دگۆتن خودێ ئەوە. ​د خالا دوویێدا (پەیوەندی دگەل دەمی): ئیبن تەیمییە گەلەک گرنگیێ ددەتە ڤێ چەندێ کۆ (اللَّه لم یزل متکلماً إذا شاء، وفاعلاً إذا شاء) (خودێ هەر ژ ئەزەل دا دئاخڤیت و کار دکەت هەر گاڤا بڤێت). ئانکۆ ل دەف ئیبن تەیمییە، جنسێ کارێن خودێ ئەزەلینە، بەلێ احاد (کارێن تاک) یێن دەمینە. ئەڤە جوداهیا وی یا گرنگە دگەل فەیلەسوفان. ​د خالا سێیێدا (جوداهی): خالا ئیرادە ئانکۆ ڕازیبوونە ل دەف فەیلەسوفان، دێ بێژین: ل دەف ئیبن سینا، ئیرادە ئانکۆ العلم بالنظام الأكمل (زانینا ب سیستەمێ تەمام)، کۆ ئەو زانینە دبیتە عیللەت (ئەگەر) بۆ هەبوونا گەردوونێ، نەکۆ  حەز ل پشت بیت.

كورتیەک ل سەر پەرتوکا مسائل في الشكل والنقط (سەرەدەری و پرسیارێن ل سەر شێوە و خال ) ​ئەڤ پەرتووکە یا شێخێ ئیسلامێ ئیبن تەیمییە یە، پەرتووکەکا کویر و فەلسەفییە؛ تێدا گۆتوبێژێ ل سەر بابەتێن گەردوونێ و فیزیایا کەڤن دکەت، و ڕەدکرنا پەیڤێن فەیلەسوفێن یونانی دکەت (ئەوێن د ناڤ ئیسلامێدا بەلاڤ بووین). ​بنیاتێ پەرتووکێ: ئەڤ پەرتووکە ل سەر پرسیارێن فەلسەفی هاتییە نڤیسین، ئەوێن کۆ د ناڤبەرا زانایێن ئیسلامی و فەیلەسوفاندا جیاوازی  و لێککەڤتن تێدا، ب تایبەتی ل سەر: ​جهـ و ڤالاھیێ: ئەرێ چیهان یا سنوردارە یان یا بێ سنورە؟ ​شێوە و وێنێ گەردوونێ:  ئەرێ شێوێ جیهانێ وەک تەپەکێیە، وەکی فەیلەسوفان دگۆت، یان ڕەنگەکێ دی هەیە؟ ​١. بابەتێ بازنەییا گەردوونی و ڤالاھییا بێ سنور ​گۆتنا فەیلەسوفان (ئیبن سینا و یێن دی): فەیلەسوفان باوەری دکر کۆ جیهان و عەسمان هەمیڤە یێ گڕۆڤرە چونکی وان دگۆت ئەڤ نەخشەیە نیشانا کاملی و ئێکگرتنێیە. ​بەرسڤدانا ئیبن تەیمییە: ئیبن تەیمییە دبێژیت نە مەرجە شێوەیێ جیهانێ ب تەمامی گڕۆڤر بیت، و دوپات دکەت کۆ خودێ ل سەر عەرشییە، و دروستکرنا جیهانێ ب ڤیانا خودێیە، نە بەلکۆ ژبەر پێدڤیێن فەلسەفی یێن وەکی هەمییا شێوێ گڕۆڤرە ​٢. بابەتێ پارچەیا هەرە بچویک (یان بێژین بچویکترین پارچە) و پارچەیێن نەهێنە پارچەکرن (الجزء الذي لا يتجزأ) ​ئیبن تەیمییە بەحسی ل بنەمایێن گەردوونێ دکەت: ​بچویکترینا رەها: ئەرێ ماددە ژ بچویکترین پارچە پێکهاتییە کۆ چو جاران ناهێتە پارچەکرن؟ ​بەرسڤا ئیبن تەیمییە: وی بەرسڤ دا ل سەر گۆتنێن فەلسەفی، و دوپات کر کۆ زانینا ڕاستیا هەبوونێ ب زانینا خودێڤە گرێدایە، نە ب مێشک و بنەمایێن فەلسەفی یێن بەڵاڤ و بێ بنەما. ​٣. تێکەلکرنا فەلسەفە و عەقیدەیێ ​ئەڤ پەرتووکە نیشانددەت کۆ ئیبن تەیمییە چەوان هزرێن فەیلەسوفێن یونانی ڤەدکولین و ب باشی ھزر تێدا کر. وی نە تنێ بەرسڤ ل سەر بابەتێن عەقیدەیی دکر، بەلکو بەرسڤ ل سەر بنەمایێن لۆجیکی و فیزیکی یێن فەلسەفەیێ ژی دکر، دا ب سەلمینیت کۆ ڕێبازا فەلسەفی ب تمامی یا لاوازە. ​ پەرتووکا "مسائل في الشكل والنقط" وەکی جەنگەکێ هزر و میتافیزیکییە(پشت سرۆشتی- ما ورائي) دژی هزرێن فەیلەسوفان. ئارمانجا ئیبن تەیمییە ئەوە بسەلمینیت کۆ عەقیدەیا ئیسلامی ل سەر دروستکرنا جیهانێ و سالۆخەتێن خودێ، گەلەک ژ ڕێبازێن فەلسەفی یێن بێ دەق وبەڵگە ڕاستترە.