ГӀалгӀайче

"МОАРШОЛДАЛ" Цкъаза, сагага ди дика дийцача, цо жоп дала тарлу, лакхе яздаь дош аьле. Амма хийла наха ха а хац, из фу яхилга да. Цига ловш дар "моаршал лолда Дала" да. Хӏаьта нах сиха къамаьл де ӏема ба, цул совгӏа цхьатарра оазаш вӏаши гарга нийсъяларах, цхьанкхета уж. Укхаза: • моаршал-лолд-Дал → м(о)аршлолдал Лоацца аьчла, ловш дола маӏан да "могаш-маьрша хилва хьо" яхар. Амма нийса дӏаалар да "моаршал лолда Дала".

"ДАЛА МУКЪ ЛАХЬ" Тахан хийла оалаш хьахоз вайна наха "Дала мукъ лахь", амма бух мичахьара ба цун? Е нийса дий из ишта алар? Гӏалгӏай меттала "лахь" яхача деша цхьаккха маӏан дац укх метте. Хӏана дац аьлча – из гӏалгӏай меттала аьнна доацандаьра. Гӏалгӏай меттала нийса хургда "Дала мукъ лой" аьлча, мукъи пурами синонимаш доландаьра. Кхетаргдолаш: • Фу де? — яла • Фу дой? — лой Из “мукъ лахь” яхар нохчий меттала да, вай меттала дац. Из бахьан долаш гӏалгӏай меттала "Дала пурам лой" алар нийсагӏа да. Иштта "Дала аьннадале" оал гӀалгӀаша, хӀаьта кхы а дикагӀа хургда "ин шаъ АллахӀ" алар.

ДАЬЛА Е ДАЛА? "Даьла" да нийсагӀа е "Дала" да? Ишта хаттар лу вайга кастта, хӀана аьлча иштеи вештеи оаландаь. Шаккхе нийса хила йиш йий? Йиш я, цхьа дош да из шин дожаре латташ. Мала? Даьла (цӀера дожар) Хьан? Дала (дера дожар) Масалаш: • Мала раьза хил?ва — Даьла • Хьан сагӀа долда? — Дала (Из "хьан" яздеш да, хӀаьта оалар "хьано" да.)

“ДАЛА БЕКХАМ БОЛБА" Цкъаза наха ераш дешаш оалаш хьахоз вайна, амма хьал цхьатарра хилац. Цхьанне шийна зулам дича ала тарлу: "Дала бекхам болба хьона!", шоллагӏчо шийна гӏулакх дича ала мег. Фуд нийсагӏа? Шаккхе да. Бекхам яхача деша маӏан да, ӏа даьча хӏамах хьона йоал юхаяр. Из йоал ӏа даьча хӏаманга хьежжа я: ӏа дика даьдале – дикаца, ӏа во даьдале – вонца. Амма вӏаши цакхетар ца хилийта аьнна фу де йиш я – из ловца болча хана "Дала дикаца бекхам болба" ала.

"САХАЛД" Дукхача наха оалаш хьахоз, дукхача наха яздеш бӏаргагу, амма дукхача наха хой-хьогӀ? Нийсагӏдар да "сагӀа хилда" алар/яздар. Моллагӏча метте оалаш дац – сагӏийна е совгӏата хӏама елча мара. "Дала сагӏа къоабалдолда" яхилга да цун маӏан. Ше "сагӏа" яха дош ӏарбий "садакъат" яхача дешагара доагӏа. Хӏаьта цхьанне хьайна гӏулакх дича, "сагӀа хилда" алар нийса хургдац. Укх метте кхыдола дешаш хьадаьхкад вай метта. Саг кхычунга баркал ала воалле, эггара толашагӀа "АллахӀ раьза хилва" алар да.

Шоай нана лораелаш, шоллар дац шоана цун.

ДАГАРДАР Хӏара метта ше-ший дагардара раж я. Эггара яьржараш итташца дагардеш я. Амма вай меттала ткъаьшца дагарду. Итт кхаччалца хоза наьха санна дӀадод вай, хӀаьта дӀахо математика я. ГӀалгӀай метта раж: • цхьайтта (11 = 1 + 10) • шийтта (12 = 2 + 10) • кхойтта (13 = 3 + 10) • дийтта (14 = 4 + 10) • … • ткъеста (19 = 20 – 1) • ткъо (20) • ткъаь цхьаъ (21 = 20 + 1) • … • ткъаь итт (30 = 20 + 10) • ткъаь цхьайтта (31 = 20 + 1 + 10) • … • шовзткъа (40 = 2 x 20) • … • шовзткъе итт (50 = 2 x 20 + 10) • … • кховзткъа (60 = 3 x 20) • … • дезткъа (80 = 4 x 20) • … • дезткъе пхийтта (95 = 4 x 20 + 5 10) • бӀаь (100) • … • ши бӀаьи кховзткъе ялхийтта (276 = 2 x 100 + 3 x 20 + 6 + 10) • … • эзар, итт бӀаь (1000 = 10 x 100) 0-10 вӏаштта ӏойолх. 11-18 хьахул 1-8 "йтта" тӏатохарца. 19 - ше къаьстта я. 20 - ши "ткъо" я. 40 - шозза ткъо (шовзткъа). 60 - кхозза ткъо (кховзткъа). 80 - диазза ткъо (дезткъа). 100 - бӏаь. 1000 - эзар е итт бӏаь. Дика корта хьовзабеш мотт ба вай бар.

МАРХА КЪОАБАЛ ДУВЦАР Хьийга (хало/гӏойле) маьлехьа язйойла. Дукхача наха юкъе латташ къовсам ба, нийсагӏдар малагӏа да дувцаш. Хӏаране ше-ше ӏемар да оал нийсагӏа. Хӏанз белгалдергда вай цар маӏанаш: Хало (е холо а оал) - аттонна (е оаттонна а оал) духьаллаттар я. Гӏойле - балийна духьаллаттар я. Сагага йоагӏа паргӏато я. Хьийга хало - вай лайна хало яхилга да, вай эза хало яхилга да. Хӏана аьлча марха кхоабаш вай моцал лов, вай хьогал лов, дегӏ кӏаьдлу, дегӏ меллу. Хьийга гӏойле - вай шийга сатийса паргӏато яхилга да. Сага цхьа хӏама геттара чӏоагӏа ловча хана, цо сатувсача хана, цу хӏаманга хьегаш ва оал цох. Тӏехьа тӏадоагӏар "маьлехьа язйойла" да. Маьлий духьа къахьега деза, из къахьегам ба вай воашта хало ярга: моцал ларга, хьогал ларга, воча къамаьлех юхаозадаларга, харц хӏамаех юхатохадаларга. Из бахьан долаш, хьамсара вежарий а, йижарий а, Дала марха къоабала долда шун, хьийга хало маьлехьа язйойла, дехка а даста а, ер ха а, ер ди а маьрша юхадоагӏалда вайна.

МАРХИЙ БУТТ Мархий бутт тӏабарца даькъалдувца оаха шо. Дала ба хоастам, вай укх езача хана чухьа кхаьчийтача, Дала марха-ӏибадат лоаттаде низ лолба вайна, Дала иман-товфикъ совдоаккхалда вай. Мархий бетта бийсаш дийнъелаш ламазаш дарца, Дала доссадаь Къуръан дешарца, дуӏаш дарца, иштта вай халон чухьа боахкача вежарашта а йижарашта а гӏо дехарца!

ВОПРОС Предпочли бы вы чтобы я ввёо русский язык на канале? Я хотел чтобы канал был полностью на ингушском, но пользы в это видимо мало, ибо когда кто-то не понимает то что написано, вместо того чтобы попробовать понять - он просто листает дальше. Этот канал был создан чтобы распространить ингушский язык, но не все умеют на нём читать, и, среди тех кто не умеет, мало кому интересно научится. Мне интересно узнать ваше мнение 👇🏻

Шоана дукхагӀа малаш беза?

33 шу доал тахан, вай къама зуламдаь. Дала гӀоазот къоабалдолда цар. Дала юха вӀашагӀтохалба бусалба ГӀалгӀай Мохк. Дицденнадац, дицлургдац, дутаргдац.

Дӏаьхагӏа дола гӏалгӏай дош Дӏакӏалтӏаратоссавалийтачарчунгахьарбараш Те, кто со стороны того, кто тех, кому дали сделать сальто вперед 1 Д 2 ӏ 3 а 4 кӏ 5 а 6 л 7 тӏ 8 а 9 р 10 а 11 т 12 о 13 с 14 с 15 а 16 в 17 а 18 л 19 и 20 й 21 т 22 а 23 ч 24 а 25 р 26 ч 27 у 28 н 29 г 30 а 31 хь 32 а 33 р 34 б 35 а 36 р 37 а 38 ш Ӏарбий: Къуръана чура: فَأَسۡقَيۡنَـٰكُمُوهُ — тIаккха из шоана мола а даьд Оаха (Аль-Хьиджр:22) Вешта меттагахь: أَفَاستَسقَينَاكُمُوهُمَا — Цу шинне чура маргдолаш дийхадарий оах шугара? Эрсий: Превысокомногорассмотрительствующий (35) — тӏехчӏоагӏа дукха хьежаш вар Къарший: Чалкъычыларыбызныкъыладанмыдыла (29) — вай мангалхошха бий уж? Ингалсий: Гӏордаьннар: Supercalifragilisticexpialidocious (34) — чӏоаггӏа вӏаштӏехьа (къаьст-къаьстá хайрá маӏан дац) Дӏаьхагӏдар: pneumonoultramicroscopicsilicovolcanoconiosis (45) — паьхкий тӏехфуса (ультрамикроскопически) моакхаза лелхача лоаман паьхкий лазар #Сакъердам #ГӏалгӏайДош

Эрсий дешáш дерригаш хьеккхá дӏадáха гӏерташ керда дешаш кхоллар дош доацар да. Итт-пхийтта шу хьалха леладаь дешаш тӏехьа лораде могаш ца хилча, дунен мотт болча эрсий меттаца къувс дезац «Вӏалла дош ма хилийта» яхаш. Е мотт дин дац — цхьанна хӏаманца бӏех ца балийта гӏерташ къаьгга хилийта безаш бац ер. Адамо из дӏабувцилга теркал а деш, адамга хьежжа кӏезиг-кӏезига мотт хувцабалар къоабалде деза.

МОТТ ДӀАБАЛАР Мотт дӀабáлар шин тайпара хул: шийна тӀехьа керда мотт кхоллабаларцеи, шийна тӀехьа кхы мотт бáрцеи. Массане кхетадергдола масал да латиний мотт. Ше мотт дӀабаьннаб, хӀаьта цун метта керда метташ даьхкад: фаьренгий, италий, хӀиспаной, фордгӀалой, руманий (керттера ер пхи мотт ба, амма акхарел совгӀа кхы метташ а да). Лоацца аьлча: мотт бáржарца из бекъалу, бекъабаралца керда метташ кхолл. ШоллагӀа масал да убхий мотт - ше мотт дӀабаьннаб, бакъда керда мотт хьахиларца баьннабац, кхы мотт хьабáрца баьннаб. Таханарча убхаша бувц е черсий мотт, е абхазой мотт, е туркий мотт, шоаш мичахьа бáх хьежжа. Лоацца аьчла: наха кхы мотт бувцача хáна из царна юкъе боарж, из (кхыбола) мотт бáржарца кӀалара мотт бицлу. ГӀалгӀай мотт дӀабáлар малагӀча кепе хургдолаш санна хет шоана? Е баргбац аьнна, хет шоана? Ӏоязъе шоай уйла хетарашка.

Хьай къаман лар йита безам бале хьай къамах дола йоазош диталахь. Дукха нах ба, шоаш дӀабувцаш бола мотт тӀехдика ховш, цхьабакъда, цу меттала дола йоазув дика вӀаштӀехьа ца доалаш. Иштта шоай мотт каьхата тӀа ӀотӀабилла хой а дӀабувцача хана цунгахьа гӀалаташ дераш а нийслу дукха. Язде хацар аьнна сага из мотт хьабувца хой, цун мотт хац ала йиш яц. Хьалха йоазув доацача хана а бийцаб наха шоай мотт. Нагахьа санна дӀабувцаш бола мотт Ӏоязбе ха дезий вай яхе, хайча толашагlа да. Хlана аьлча йоазон бокъонаш йовзаш волча сага дуккха а дикагӀа бувцаргба ший мотт. Цудухьа из а вож а шаккха меттахьа хилча дикагӀа да сага. Вай ханара хьал теркал дича иштта да из. Тахан вайна нийса lоязде ца хой, е lояяздаьр хьахьеха нах ца хуле, воай мотт лорабе хала хургда вайна.

Яздеш: ✅ малав*, хьанав, хиннав, дӏаваьннав ✅ малай*, хьанай, хиннай, дӏаяьннай Дӏаоалаш ✅ малув, хьанув, ханув, дӏаваьнув ✅ малий, хьаний, ханий, дӏаяний * мала-в, мала-й яздар а нийса лоархӏ, сона ховчох. #ГӏалгӏайДош #Гӏалат

Эзделах Берашта а, кагийча на́ха́ мехкарашта а дӏахьеха деза шоаш воккхагӏчоа дӏатӏавахача ше хьанав дӏааргдолаш. Тайпан саг из хилча, масала, е ца гуш дукха ха яьнна кхывола гаргара саг хилча. Цкъаза воккхачоа эхь хеташ хул «Малав/малай хьо хьо? Хьанав/Хьанай хьо?» хатта. Юхь тӏара довза а довзаш массехказза дайна бер, цӏи-фусам йиц а луш хул саг. #ГӀалгӀайБелгало

Цхьаннахьа каьхаташ дӀачуийдеча - Кхалсаг, мичара я хьо? - Я? Я с Долаково. - Со-м, хьо Долакха-Юртара я мотташ яр. - Но это же одно и тоже. - ГӀалгӀай мотт кхетабу Ӏа? - Конечно. Я же ингушка. - Мала веннача дакъан тӀа бувца Ӏа хӀаьта эрсий мотт?! Ма дика кхетаду-кх аз укх хаттараш дечун эгӀазъяхар!

“ФУ ДЕШ ДА ШО?” Зийна хургда-кх оаш тӀехьарча хана дукхача гӀалгӀаша воккхагӀча сагага “Фу деш да шо, воти?” хетташ, из цхьаь воллаше. Дукхабараш духьалбаьннаб цу хӀаманна, "вададай са, эрсий меттара «обращение на вы» ма йий из," яхаш, из бокъонца айхьаза долаш санна. ХӀаьта ховрий шоана, вай из леладаьлга? Цхьан сагага, из воккха хилар бахьан долаш, леладаьдеце а, цу сага цӀагӀа мел вар хетташ лела-м даьд, лела а ду. Урама тӀа хьавоагӀаш лоалахой къоано бӀаргавайча, цунга салам-дидика дийца, “Фу деш да шо, могаш доахкий?” аьлча, “хьо а, хьа цӀен-нана, хьа дезал а фу деш ба?” маӀан хул цунга. Тахан, цу маӀанал совгӀа, цхьаьккха цхьа маӀан ӀотӀакхийта дале а, корзагӀдувла дезаш дац вай, хӀана аьлча цунна тӀадежа керда маӀан во дац, лоархӀаме, хоза, сий деш маӀан да. Ер, къаьстта, сона хетар да, лоархӀамца.