Ўқиб кўрдим

Rumiy va Rabgʻuziy Oʻzbekistonda ruxsatsiz tarqatish mumkin boʻlmagan adabiyotlarmi? Navoiy-chi? Kitob savdosi bilan shugʻullanuvchi doʻkonlar (bularning orasida kitob nashri va savdosiga ixtisoslashgan yirik tarmoqlar ham bor) bir qiziq - va absurd - holatdan…

Rumiy va Rabgʻuziy Oʻzbekistonda ruxsatsiz tarqatish mumkin boʻlmagan adabiyotlarmi? Navoiy-chi? Kitob savdosi bilan shugʻullanuvchi doʻkonlar (bularning orasida kitob nashri va savdosiga ixtisoslashgan yirik tarmoqlar ham bor) bir qiziq - va absurd - holatdan shikoyat qilishmoqda. Ularning aytishicha, kitob doʻkonlarini vaqti-vaqti bilan maxsus tekshiruvchilar tekshirib, ozgina diniy mazmundagi (yoki shunga yaqin) gap chiqqan har qanday kitobni "diniy mazmundagi adabiyot" deb musodara qilishar va doʻkonga katta jarima qoʻllashar ekan. Vaziyatning absurdligini koʻrsatish maqsadida kitoblar savdosi bilan shugʻullanuvchi bir doʻkonlari tarmogʻi yaqinda uning doʻkonidan Rumiy kitoblari olib chiqib ketilganini misol sifatida keltirdi. Yana ikki yirik doʻkonlar tarmoqlari ta'sischilari ham bunday vaziyatga - jarimalar va kitoblarning olib chiqib ketilishiga bir necha bor tushganini aytishdi. Kitob savdosi bilan shugʻullanuvchilarning soʻzlariga koʻra, bunday holatlar muntazam roʻy beradi va doʻkonlar muntazam ravishda 20, 50 BHM baravarida jarima toʻlashga majbur boʻlishmoqda. Suhbatdoshlarning soʻzlariga koʻra, tekshiruvchilar Vazirlar Mahkamasi 180-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomning 2-bandidagi "diniy mazmundagi materiallar" taʼrifini asos qilib olishmoqda ekan. Ularning aytishicha, bu hujjatda keltirilgan ta'rif umuman diniy mazmunda boʻlmagan kitobda ham bir necha qator diniy fikr keltirilishi - masalan, ilmiy adabiyotda koʻtarilgan masalaga ulamolar yoki cherkovning munosabatini koʻrsatuvchi jumlalar mavjudligi - tekshiruvchilar uchun kitobni "diniy mazmundagi material" deb tamgʻalashga yetarli boʻlmoqda. (Afsuski, oʻziga yoki biznesiga bosim xavotiri tufayli koʻp kitob doʻkonlari ta'sischilari muammo borligini va oʻzlari unga muntazam duch kelishayotganini ta'kidlashsa-da, shaxslarini ochiqlashni istashmadi). Vaziyatning absurdligini tushunish uchun yuqoridagi "diniy mazmundagi material" deb musodara qilingan kitobga eʼtibor bering. Rumiy - butun dunyo tan olgan va koʻp davlatlarda maktab darsliklariga kirgan mutafakkir. Yoki Navoiy "Xamsa"sini ochib qarang - har bir doston hamd va naʼt bilan boshlangan. "Xamsa"ning sovet davridagi nashrlarida bu boblar kesilar edi - hozir nima qilamiz: Navoiyni "qaychilaymiz"mi yoki biratoʻla taqiqlab qoʻya qolamizmi? Balki, Rabgʻuziy, Yugnakiy, Yassaviy, Mashrab va umuman, 10 asrlik turkiy / oʻzbek mumtoz adabiyotini ham chiqarib sotishga ruxsat kerakdir - axir, deyarli butun mumtoz adabiyotimiz soʻfiylik gʻoyalari va ramzlari ustiga qurilgan-ku? Yoki bir paytlar bestseller boʻlgan "Shaytanat"ni olaylik - koʻp boblarida muallif qahramonlar hayotining notoʻgʻri izga ketayotganini koʻrsatishda oyatlarga murojaat qiladi - shunda mohiyatan kriminal detektiv va fantastika qorishmasi boʻlgan "Shaytanat" ham "diniy mazmundagi adabiyot" boʻlib qoladimi? Umuman, agar xohish boʻlsa, istalgan adabiyotni "diniy mazmundagi adabiyot" deb eʼlon qilish mumkin. Masalan, qadimgi yunon miflarini. Chunki biz hozir mif sifatida qabul qiladigan bitiklar qadimgi yunonlarning dini boʻlgan, ular Zevsga, Afinaga va miflarda tasvirlangan boshqa maʼbudlarga ishonishgan, ular uchun ehromlar barpo etishgan, marosimlar oʻtkazishgan. Shunday ekan, kitob doʻkonlaridan oʻzbek va adabiyotining deyapti barcha nodir namunalarini yigʻishtirib olib ketishga toʻgʻri keladi. Bu absurd holatning tagidagi maqsad nimaligi ham tushunarsiz. "Kitobxonlikni rivojlantirish" haqida davlat siyosati darajasida gapirilayotgan bir paytda kitob doʻkonlariga jarima solish hisobidan gʻaznani toʻldirishmi? Yoki boshqa maqsad bormi? Mavjud vaziyat noshirlik faoliyatiga ham ta'sir koʻrsatmoqda: diniy mazmunda boʻlmagan koʻp ilmiy, ilmiy-ommabop kitoblar oʻzbek tiliga tarjima va chop qilinmasdan qolib ketmoqda, Masalan, San Diyego Universiteti professori Ahmet Kuru yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda oʻzining "Islom, avtoritarizm va rivojlanishdan ortda qolish: global va tarixiy qiyos" nomli ingliz tilida yozilgan va koʻp tillarga tarjima qilingan ilmiy-tarixiy monografiyasining oʻzbekcha tarjimasi "diniy mazmundagi adabiyot" vaji bilan chiqmay qolayotganini aytib chiqqan edi. Kitob savdosi va noshirlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi tadbirkorlarning aksariyati yakdil fikrda: "diniy mazmundagi adabiyot / material" degan tushunchaga aniq-tiniq, "inclusive" (xohish boʻlsa, istagan materialni kiritsa boʻladigan) emas, "exclusive" (aynan diniy adabiyotning boshqa turdagi adabiyotdan farqli belgilarini koʻrsatadigan) taʼrif berilishi kerak. Istalgan tekshiruvchida istalgan kitobini "diniy mazmundagi material" deb tamgʻalash imkoni bolmasligi kerak. (Bunday tekshiruvlarning qay darajada qonuniyligi - alohida masala). Aks holda, kitob sohasidagi tadbirkorlar qayerda "portlashi"ni oldindan aytib boʻlmaydigan "minali maydon"da yurganday yurishadi - koʻp yaxshi kitoblar chiqmay qolaveradi, chiqsa ham istalgan kitobi uchun jazo olishi mumkin. Bunday sharoitda qanday qilib kitobxonlikni rivojlantirish haqida, kitobxon, fikrlovchi millat haqida gapirish mumkin?

Бир китоб мутолаасидаман, барча ўқиб тушуна оладиган китоб. Ишимга оид бўлмаса-да, у ер-бу ерига мулоҳазаларимни ёзиб кетяпман, муҳаррир инобатга олар, балки. Асосий мулоҳаза денгизчилик атамаларида бўлди, шунинг ортидан ўзим учун фойдали нарса кашф қилдим: Навоийнинг достонларини, ўзбек халқ достонларини таржимон, муҳаррирлар ўқиши, кейин амалиётда имкон қадар қўллаши керак экан.

Лев Толстойнинг «Иван Ильичнинг ўлими» асари Ўлим жуда ҳам ажиб нарса. У кўп нарсага ойдинлик киритади... Бошланиши мубҳам бошланган бу ҳикояни аввалига тушуниш бироз душвор. Бироз ўқигач, ундаги керакли нуқталар кўрина бошлайди. Асар қаҳрамонлари бир неча бўлса-да, асосий қаҳрамон Иван Ильичнинг ўзи бўлиб, ҳикоя унинг ҳаёт йўлини учинчи шахс тилидан таҳлил қилиш билан ўтган. Таҳлил шу даражада яхши ёритилганки, ўқувчи беихтиёр айни дамда яшаётган Иван Ильичларни кўради. Иван Ильич 45 ёшда кўричак ва буйрак кўчиши туфайли вафот этган қози (судья). Толстой ҳикояни ўлими билан бошлар экан, баъзи нарсаларни айтгач, унинг ўсмирлигига тўхталади: бу лавозимга келиш йўлидаги саргузаштлар, хизмат сафари билан турли губернияларга бориш, ана шундай сафарлардан бирида турмуш қуриш. Аёл киши эркак ҳаётидаги барча нарсада ўз таъсирини кўрсатади, шунгамикан, Толстой ҳам уларнинг турмушига алоҳида эътибор қаратиб, батафсил баён қилади. Қандай турмуш қуришгани, аёли билан бахтли ҳаёти, ҳомиладорликдан кейинги аёл инжиқликлари, бошқа губернияга кўчгандаги нолишларию жанжаллар ва пировардида хотинидан тўйиб кетган эрнинг ўзини бошқа нарсалар билан чалғитишлари... Лекин бу асосий мавзу эмас, кичик бир нуқта холос. Ҳикоянинг асосий ғояси – ўлим ҳақлиги. Бошиданоқ ким тилга олинса, ўлим ёнидаги ўликка хосу ўзига бегонадек ўйлашига ишора бор. Асар қаҳрамони Иван Ильич ҳам худди шундай ўйлаганлардан эди. Бошига шу касаллик етиб, ўлар ҳолатга олиб келгандагина у виждони билан суҳбатлаша бошлайди. Айнан шу нуқтаси учун ҳам китобни ўқиш керак деб биламан. Хулоса қиладиган бўлсак, бир кун барибир ўламиз. Рисоладагидек ҳаёт кечириб, кетар чоғимиз ўзимиз билан юзлашганда бу дунёдан хотиржам кета олишимиз учун ҳаракат қилишимиз керак. Бу китобни тингладим, насиб қилса, вақт мўл бўлган пайтларда ўқиб чиқишим керак. Зеро китоб тингланганда тўлиқ иҳоталанмайди, тинглаш эса асарлар ҳақида тасаввур ҳосил қилиб олиш ва кези келганда шу орқали сараланган асарларни мутолаа қилиб чиқиш учун яхши восита. 07.01.2025

Китоб ўқишга одатланиш ҳақида Кунига шунча бетдан китоб ўқиш керак, деган гапга ҳамиша энсам қотиб келган. Айниқса, энди китоб мутолаасини бошлаш ниятида юрган одамга «Кунига бир-икки бетдан бошланг, кейин кўпайтириб бораверасиз» дейиш — ўша одамни китобдан совутиш билан баробардир. Ҳеч қачон ҳажм муҳими бўлмаган, инсон ҳамиша маъно-мазмунга эҳтиёж сезиб келган. Бир бетдан ўн кун ўқиса, энди кириш қисми тугайдими-йўқми. Боши аллақачон эсдан чиқиб кетади. Кейин «Китоб ўқиб нима кўрдим?» дейди. Тавсия бериларкан, аввало, ўқувчининг савияси, иқтидорига қараш керак. Бундай қилинмаса, тавсия фақат зарарга ишлаши турган гап. Мутолаага одатланиш учун ҳикоя, мақола, эссе, эртак кабилар тавсия қилиниши керак. Ҳар бир инсонда бадиий дид бўлиши керак деган гап сафсатадан бошқа нарса эмас, молияга қизиқадиган одамга соҳага дахлдор китоб ё мақола бериш керак, дарровда Толстойни тутқазиб қўйилса, у умуман китоб ўқимайди, ҳатто ўз соҳасига доирини ҳам. Хуллас, тавсия бериш зиммага катта юк ортади, шунинг учун ҳам оғизга келган ҳар нарсани гапиравермаган маъқул, менимча. 29.06.2023

Китоб ўқиш Киши қачон, қаерда, қандай овқат ейишини бировдан сўрамайди, эҳтиёжидан келиб чиқиб, таомланади. Китоб ўқиш ҳам шундай бўлиши керак. У маънавий озуқа. Бошқага тўғри келгани сизга акс таъсир бериши ҳеч гап эмас. Китоб ўқишга хоҳиш бўлмаяпти ва ҳоказо ёзғиришларни айтадиган одамни ўз ҳолига ташлаб қўйиш керак. Баҳона топаётган одамга баҳонанинг ечимини айтсангиз ҳам қилмаслиги кўп кузатилади. Инсон бир нарсани ич-ичидан хоҳламас экан, у нарса учун камдан-кам ҳолатдагина ҳаракат қилади. Ўзим учун мен ҳам баъзида баҳоналар топаман, кейин ўзимнигина айбдор қиламан. Неки ёмонлик келса ўзим сабабчиман, вақтида ҳаракатни қилиш керак эди. Шундай экан баъзи ҳаётидан ёзғираётганларни кўрсам, кулиб ўтиб кетаман. Биз учун ҳеч ким ҳеч нарса қилиб беролмайди, бу ҳақиқатни тушунмаган одам ғўр бўлади, боши бир ёққа урилмагунча шашварни ҳам тушунмайди. 29.06.2023

#munosabat Afsuski, oliy ma'had ta'limini olmaganmiz, diniy bilimimiz ham hamin qadar. Ammo ba'd, vujudi barkamolim bilan ishonchim yetukki, sahobalar u yoqda tursin, tobeinlar, borinki ta'ba tobeinlar nomlaridan va'z o‘qishga, o‘zlari aytgandek „qo‘shtirnoq“ ichidagi asarlarni targ‘ib qilishlariga kimning ham haqqi bor? Falsafashunos o‘laroq «Suqrot tirik bo‘lganda Poelo Koeloni Alkimyogar kitobini hamma o‘qishini maslahat berar edi» degan gap bilan barobar emasmi bu? Saviya masalasiga kelsak, saviya bu – har bir inson, kitobxon, o‘qirman, o‘ziga kerakli kitobni topib, tanlab o‘qiy olishi, tamom. Narsist Dorian Greyni, gedonist O‘zimga o‘gitlarni, nigilist Yer ostidan maktublarni, idealist Don Kixotni, makevialist Jinoyat va Jazoni, realist Kichkina shahzodani, sadist Karamozovlarni, mazoxist Begonani tanlay olganidek gap. Videoda nomlari tilga olingan kitoblarning ham o‘z o‘quvchilari bor, shubhasiz. Hech kim ularni o‘qimasin, saviyasiz deyayotgani yo‘q. Lekin mazkur videodagi kabi targ‘ibot va tashviqotlar eng yetuk, balog‘at va fasohat bilan bitilgan asarni ham OMMATAN'ga aylantiradi, o‘quvchini esa OLOMON'ga. „Pulini to‘ladi, davay, bugun qaysi kitobni maqtaymiz?“ yoki „Jo‘ram nashriyot ochibdi yordam qilvoray vajkorson bilan“ qabilidagi va qavlidagi gaplar bilan qayergacha borishmoqchi, bilmadim. Magar noshirning maqsadi sof diniy bilimni barchaga targ‘ib qilish bo‘lganda, marhamat G‘azzoliyni «Faylasuflarga raddiyalar» asarini tarjima qilib bosib targ‘ib qilishsin edi, yoki Forobiy mukammal asarlarini asliyatdan tarjima qilishsin edi, turkchadan chalam-chatti nashrni maqtaguncha. Termiziy, Motrudiy, Naqshbandiylarni aytmay qo‘ya qolaylik. Bir zamonlar „kitob haqida blog yuritgan bookbloger“ desa ha deb qo‘yardik. Lekin bu „qo‘shiq aytgan har kim artist“ degandek gap ekan, guruchni kurmagi – «otarchi»lar toifasi chiqishidan bexabar qolipmiz. Borib borib teatrda jon berib rol o‘ynaydigan aktyorlarga o‘xshab borayotganimizni sezmapmiz, bu yoqda esa otarchi otliq yangi avlod bookblogerlari bitta kitobni tekinga olish uchun bir qarasang yig‘laydi, bir qarasang uvvos soladi, hayronman, lolman, tarozining posangisidek jimman. Ko‘pchilik klassik asar nashr etadigan noshirlarni shu kabi reklama, marketing qilmaslikda ayblaydi, puldan qizg‘onyapti deydi, biroq bugun tushundimki ular majburan kitobni o‘quvchiga tiqishtirishni yoqlamas ekan, RAHMAT SIZLARGA! So‘ngso‘z sifatida, har kim aytganiga ham, yozganiga ham o‘zi javob beradi, vijdoni oldida ham, kitoblar oldida ham, Vallohu a'lam. @nuraliqahramon

Устоз Озод Мунаввар ўтган ҳафталарда  “Шарқ юлдузи” журналида чиққан Ҳайдар Усмоннинг “Олишув” қиссасини тавсия этиб, ҳатто “йиғлаб ўқиганман”, деб қўшимча қилгандилар. Ўша туниёқ қисса қанча узун бўларди, бўлим ҳам журналда яиққан экан деб ўқишга аҳд қилдим. Қарасам, журнал ҳисобида 50 бет чиқди, тахминий мутолаа вақти эса 5 соат. Иккига бўлиб ўқимоқчи бўлгандим, ярмига келганимда қисса ўз домига тортиб кетди. Қисса Қрим татарлари ҳаёти ҳақида, ёзувчи Ҳайдар Усмон ҳам қрим-татар, Ўзбекистонга сургун натижасида келиб қолиб, шу ерда ижод қилган, Тошкентда чиққан “Шарқ юлдузи” журналининг татарчасида бош муҳаррир бўлиб ишлаган. Қисса татар тилида биринчи шу журналда чиққан. Қиссани ўқиркансиз, совет давридаги умумий муҳитни, босимни биттада ҳис қиласиз. Ундан ташқари тарихимиз, инсоний туйғуларни шундай нозик ёритадики, худди шуни бошдан ўтказаётгандек бўласиз. Муҳаббат ва вафо, интизорлик, сургун шундай уйғунлашадики, йиғламай ўқиш имконсиз. Кўп ёзмай, ўқиб кўриш керак. Масалан, мен қайта ўқийман бу қиссани, арзийди бунга.

Ҳозир футболнинг ягона фойдаси халқда ва қардошларда бирдамликни ошириш бўлиб турибди. Мен бошқа фойдасини кўра олмадим. Гап ҳам юради, спортга ҳаддан ташқари эътибор берилган жойда ақллар сўнаётган бўлади, деган. Шу борада кўпроқ фикр юритиш керак. Мавзу ўта жиддийлигини Финландия тарихида ҳам кўришимиз мумкин. Финлар тарих саҳнасида қандай қилиб бундай юқори ўринга чиққани ҳақида Григорий Петров “Оқ нилуфарлар ўлкаси” китобида фин файласуфи Снеллманнинг нутқини алоҳида келтиради. Бу фин ёшларига қаратилган нутқ тўғри жойга етиб борганини бугунги кунда кўриб турибмиз. Китобнинг “Футбол” сарлавҳаси остидаги Снелманнинг нутқида шундай ифода бор: “Сиз Финляндияда футболнинг ривожи ва муваффақиятини кўриб севинмоқдасиз. Футбол клубингизнинг қўшни давлатлар – Швеция, Норвегия, Дания жамоаларига қарши ўйинларда, ҳатто олисдаги Венгрияга бориб ғалаба қозониб келаётганини кўриб катта қувончга тўляпсиз. Аммо сизнинг хурсандчилигингизга қўшила олмайман. Мен севимли Суомимизда «Кучли фикр», «Буюк ишлар», «Катта ташаббуслар», «Чорвачилик», «Паррандачилик», «Ғаллакор», «Газламачилик», «Уруғчилик», «Янги дунёқараш», «Индустрия», «Пок виждон», «Фаровон халқ» каби жамиятлар ва жамоалар бўлишини орзу қиламан. Мен фин ёшлари фақат венгерларни эмас, олмон, фаранг, инглизларни енгишини хоҳлайман. Фақат футболда эмас, билим, санъат, тижорат, саноат, қонун устуворлиги ва юрт равнақи борасида ҳам устун бўлишингизни истайман. Юртимиз ривожи учун қилаётган бу буюк мужодаламизда фақат футболчиларнинг қўл ва оёқларига ишониб қолсак, узоққа бора олмаймиз. Рақибдан келадиган тўп йўналишини ўзгартириш учун соғлом, пишиқ бош керак, лекин шуни билингки, энг мустаҳкам калла қўчқорлардадир. Мен қўчқор калласидек бақувват бошга эга бўлишни фин ёшлари учун мақтагулик нарса деб ҳисобламайман”. Бу китоб асли ёш танламайди, лекин инсон теранроқ фикрлашни бошлайдиган давр – 12–16 ёшларда аниқ ўқиши керак бўлган китоблардан деб ўйлайман. Китобдаги асосий одам – Снеллман. Энг қисқа таъриф билан фин жадиди дея оламиз. Жамиятдаги муаммоларни ўрганиб, қишлоқма-қишлоқ юриб, одамларни илмга чақирган инсоннинг ҳаёт йўли ва амалий ишлари ёритилади...

Бир акамиз бир ойларча аввал “Нима китоб тавсия қиласиз ёши каттароқларга? Отам улфатлари билан кўришадиган эдилар, келганларга китоб тарқатсам”, деб қолдилар. Ака нашриётларда ишлашимни биладилар, ўзим ишлайдиган нашриётлар китобидан айтишга бошида бироз хижолат бўлдим. Ака ўзлари танлаган китоблар ичида бизнинг битта қимматроқ китобимиз бор экан, шундан фойдаланиб, “Ака, бу қимматроқ китобимиз, ёши катталарга бу зерикарли ҳам туюлиши мумкин, “Ҳикмат тожи” китобимиз ёшу қарига бирдек мос, тафаккурга чорлайди”, деб жавоб бердим. Ўзим ҳам отам дўстлари билан кўришганларида шундан беришларини тавсия қилмоқчи бўлиб юргандим ўзи. “Ҳикмат тожи” диний китоб бўлса-да (расмда назорат нусхаси бўлгани учун ялтироқчаси йўқ), ҳозирги замонавий китобларга ўхшаб сизга оят-ҳадисларни олиб келавермайди. Китоб панд-насиҳат йўналишида ёзилган, дўст ачитиб гапиради иборасига тўла мос келади услуби. Аччиқ-аччиқ гаплар қалбга тез етиб боради, бироз жароҳатлаши ҳам мумкин, лекин инсон танадаги касалликни даволаш учун ҳам аввало уни тилишга мажбур-ку, худди шундай қилиб китоб ҳам шу йўлдан юра-юра сизни тафаккурга чорлайди, баъзида дўстдек, баъзида устоздек насиҳат қилиб, ҳаёт ҳақиқатларини кўзимиз билан кўриб юрган мисолларимиз орқали очиб беради. Таржимон ҳам асарда услубни сақлаб қололган, ўқиганда буни салла ўраб кунт билан масжидда ўтирадиган одам эмас, одамлар ичида унс-улфат бўлиб юрадиган, уларга қўлида бор яхшиликни улашишга интиладиган жонкуяр одам ёзгани гавдаланади.

2020 йил баҳорда карантин эълон қилинди. Ҳамма ер ёпилган, мактабни энди тугаллаётган биз уйда қолиб кетиб, мавҳум келажакни кутиб ўтирардик. Ҳали ёш, дунё танимаган йигит сифатида ўзимни тўлиқ китобга ургандим. Эртаю кеч мутолаа билан бўлиб, ҳатто овқатланишни ҳам камайтириб ташлагандим. Ўқиган китобларимнинг аксари шу карантин даврига тўғри келади. Баҳор охирларига келиб ўзим учун янги олам кашф қилгандим. Акром Маликнинг "Ҳалқа" ва "Жангчи" қиссалари бўлимма-бўлим эълон қилина бошлаганди. Асарни танқид қилганлар бўлса-да, ёзувчи ҳар бир қаҳрамон тилидан ўзи гапирган бўлса-да, унда кўтарилган мавзу ва унга берилган ечимлар мени лол қолдирган, миллат ғамини, уммат ғамини ана шу асарларни ўқигач ҳис қилганман. Асар бутун Ислом оламидаги яқин ўтмишда юз берган ва ҳозир ҳам давом этиб келаётган қирғинбаротларни ёритиб, ўқувчини кўзини очишга чорлайди. Ундан оладиган хулоса инсонни бекор турмасликка, ҳар бир лаҳза ғаниматлигию ундан сўралишини унутмасликка чақиради. Бугун Босния фожиаси ёритилаётган китоблар роса машҳур бўлди, "Лайло" дейсизми, "Мисбаҳ" нашриёти чиқарган бир китоб дейсизми, ёзувчи бу воқеаларни 2020 йилдаёқ ёрита бошлаганди. Тағин 2016—2020 йиллар давомида ҳибсда сақланганини инобатга олсак, дунёдан узилишига қарамай, кенг қамровли китоблар билан кўпчиликни ҳайрон қолдирган. Бу китобни ҳеч йўқ бир бор ўқиб кўриш керак...

Туркий қавмлар адабиёт соҳасида Исломгача кўп намоён бўлмаган деб билинади, масалан, биз ҳам университетда мумтоз адабиёт дарсларини ўқирканмиз, Юсуф Хос Ҳожиб ва Маҳмуд Кошғарийлардан бошлаганмиз. Мана шу ҳолат инсонда савол туғилишига сабаб бўлади: туркий қавмлар маданиятдан йироқ, кўчманчи ва бузғунчи бўлганми фақат? Албатта йўқ. Масалан, Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг» асарини олайлик. Асар катта, достон байтлардан ташкил топган. Бундай асар ўз-ўзидан пайдо бўлиб қолмайди, бунгача замин тайёрланган бўлиши керак. Матншунос-манбашунос, қадимги туркий халқлар диниф-фалсафий қарашларини ўрганган Қосимжон Содиқовнинг «Ўзбек мумтоз адабиёти» ўқув дарслиги айнан шу мавзуларга тўхталади. Асар 500 нусхада чоп этилган, йўналиши бўлган киши, тарихга қизиққан кишилар олиб ўқиб чиқса, ўзига янгиликлар олади. Фрагмент

Капитализм ривожланиб, одамларни тўлиқ истеъмолчи ва хизматкорга айлантириш замонидамиз ва бу асар шу ҳаётимизга чеккадан назар солишга ундайди.

Мактабни тугатиш арафасида китоб ўқишга қизиқиш уйғонганди. Ана ўша иштиёқ билан қатор китоблар ўқирканман, илм олами ўзгача жозибадор кўринган. 20 йил мартлари эди, карантин муаммоси чиқиб, мактаблар тўхтатилган, битирув имтиҳонлари бекор бўлган, биз эса уйда бекорчимиз. Кўчада юришга чекловлар ўрнатиб бўлинган, ота-онам ҳам масофадан ишлашга ўтишган. Зерикиб фейсбук қараб ўтирарканман, бир китобни роса мақташгани, сотувга чиқаётганига кўзим тушди. Мақтовда бу китоб илм олишда ўта муҳимлиги, тарихдаги уламойи киборнинг илм йўлида чеккан машаққати, бу борада қилган сафарларию сабрини баён қилиши айтилганди. Қизиқиб, дарров олдиндан буюртма қилдим, отамни китоб олаётганимни хабардор қилдим. Ҳали шахсий уловларда юриш тақиқланмаганди, бир неча кун ё ҳафта ичида китобни уйимгача олиб келиб беришди. Рамазонга тайёргарлик сифатида мароқ билан ўқий бошладим. Ундаги маълумотлар мавзу бўйича тартибланган хабарлар эди, жуда қаттиқ таъсир қилганди ўша китоб... Кеча яна бир китоб тугатдим. Китоб ўзига ром қилди, мазмуни юқорида зикр қилинган китобни эслатиб юборди, лекин бу китоб тамоман ўзгача руҳга эгалиги билан яққол ажралиб турарди. Бу ўша китобдагига ўхшаш хабарлардан йиғиб-йиғиб, ҳақиқий бир роман ҳолатига келтирилганди. Инсон буни ўқиб, ҳақиқий олим ҳаётига шоҳид бўлади. Китобдаги баён тасвирланган даврни ипидан игнасигача қамрагани, нафақат илм йўли, балки маданий ҳаёт, давлат сиёсати, тарихий воқеаларни устамонлик билан ёритгани, очиғи, мени лол қолдирди. Мен китобдан умуман юқори савия кутмагандим, қойил қолса арзийди. Бу китоб икки йил мобайнида умуман кашф қилинмай қолгани мени яна ҳам ажаблантирди. Ислом тарихи, исломий илмлар шаклланишига, олимлар ҳаётига қизиққан ҳар бир ўқувчи учун китоб хазинанинг ўзгинаси. Ҳа, баъзан бурнимиз тагидаги нарсани кўрмай ўтиб кетамиз...

Инсонга кўп нарса керак эмас, унга керак нарсалар шунчалик қисқа жумлаларда ва содда, барча қодир ишларда ўз ифодасини топади. Аммо биз энг керак нарсани ёнимиздаги боғдан эмас, тоғдаги тошлоқдан қидиришга ўрганган инсонлармиз. Сўз билан таърифланмайдиган, мақтовга эҳтиёж сезмайдиган асар. Уни тушуниш, ҳис қилиш эса бошқа масала... “Болакай, Кўрсичқон, Тулки ва Тулпор”, Чарли Маккизи

Шундай зўр асар ўқидимки, замонавий турк адабиётида бунчалик мукаммал ишланган асар борлиги, хусусан, бизнинг ноширларимиз топгани инсонни ҳайратда қолдиради. Асар сюжети зўр, бир-бирига чамбарчас боғлиқ. Маълум бир жойни ташлаб кетиб бўлмайди. Асар ўзида…

"Сиёсатнома"

Шу кунларда ошкор бўлган воқеалар кўпчиликни ҳайратга соляпти, бунчалик соддалик яхши, аммо... Бўлиб ўтган ишларни қўяйлик, «Инсоният бундай разилликка қандай боради?» саволига жавобда Замахшарий шундай дейди: «Инсонни гуноҳдан сақлар фақат Сафолат ҳамда дўзах азоби. Халойиқ тақвони йўқотган вақт Қолмади ишнинг гуноҳ-савоби». Ҳаётда бу очилаётгандек, ундан ҳам баттар ишлар кўп бўлади, шунчаки биз уни кўрмаймиз-билмаймиз. Кўзимизга пушти кўзойнак тақилган, бир чиройли яшамоқдамиз. Инсон зотини яхши билиш учун уни ҳеч ким кўрмаётган вақтда кузатиш керак. Жосе Сарамагонинг «Кўрлик» романи айнан инсонларни борича очиб беришга ҳаракат қилади. Бир ерда кўрлик эпидемияси тарқалади, бу ерда на жой номи тилга олинади, на бирор исм. Чунки инсон – ҳар қаерда инсон. Биргина аёл кўрликдан омон қолади ва кўрлар билан ҳаёт кечира бошлайди, аёлнинг кўришини эридан бўлак ҳеч ким билмайди. Воқеанинг қолганини шу аёл кўзи билан кўрамиз... Асарда қийноқ дейсизми, бадкирдорлик дейсизси, тажовуз дейсизми – барини кўрамиз. Инсон қанчалар тубанликка бориши ёритиб берилади ва бундан кейин сиз ҳам дўппини бир чеккага қўйиб ўйлаб кўрасиз. «Кўрлик» романи мутлақо ўқилиши керак бўлган китоблардан, бу китоб 1998 йилда Нобел мукофотини олган. Вақт топсангиз, бир ўқинг, бошлаб олсангиз, қолгани тортиб кетади ва сизни саволлар гирдобига ташлайди...