Наталия Рязанская Кэпсээннэрэ

*** Ол эрээри сотору кэминэн Марыына Любушкалаахха тиэстэрэ үксээтэ. Дьаабы Дьаакып аата тупсан, Яков буолан хаалла. Любушка асчыта, оҕуруотчута, иистэнньэҥэ, аны эми-тому билэрэ, дьахталларга укуол, систиэмэ туруорара барыта күннээҕи сонуҥҥа тиһиллэн истэ. Дэриэбинэ дьахталлара, Любушканы кытта билстэхтэриттэн, Дьаакыптаах ааннарын саппат буоллулар. Быһата, Любушката суох элбэх киһи сатаммат, олоччу бэйэ киһитэ буолан хаалла. Хаһааҥҥыта эрэ дьон сылдьыбат кураанах тэлгэһэтигэр кэлии-барыы, киирии-тахсыы, хоноһо-ыалдьыт элбээтэ. Марыына дьүөгэтигэр Ааныска сибис гыммыт, “кимиэхэ да кэпсээйэҕин” диэбит сонуна, сыаптан ыты ыыппыт курдук, уон төгүл сүрдэнэн, нэһилиэги тилири сүүрдэ. Хаһааҥҥыта эрэ тэҥҥэ алтыспыт Тамааралара, күнүүһүт, “куһаҕан” майгылаах дьахтар аатырда. Ону кытта Дьаакып урукку дьаабыта умнуллан, букатын өр сыл эрэйдэммит, Дьаакып барахсаҥҥа кубулуйда. Любушка, чахчы, киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук, олус аһыныгас, дьоҥҥо барытыгар баарынан-суоҕунан көмөлөһө сатыыр, ураты эйэҕэс майгылаах дьахтар этэ. Дьаакыбы олох оҕотун курдук күнү мэлдьи бүөбэйдэһэрэ. Ардыгар Хабыычалаах итиччэ эдэр, кырасыабай нуучча дьахтара, кыра-хара Яшечкатыгар, саха бүрэтигэр, тугу булбутун сатаан өйдөөбөттөр этэ. Өссө баран эттэххэ, Любушка кыралаан сахалыы саҥара сатыыра. Онто наһаа минньигэстик иһиллэрэ. Дьахталлар кини саҥатын үтүктэн көрө-көрө, күлэн саһыгыраһаллара. Маннык эриэ-дэхситик, сэргэхтик икки сыл олорбуттарын кэннэ, сааһыары Дьаакып букатын мөлтөөн, орон-тэллэх киһитэ буолан хаалбыта. Биирдэ Марыына идэтинэн ыалларыгар киирэн олорон, саҥата суох дьиэлэрин иһин дьэ сыныйан, өйдөөн көрө олорбута. Ыскаап, остуол, олоппос барыта илиинэн кыһыллыбыт, модороон да соҕус буоллар, уурбут-туппут курдук, мас тоһоҕонон кичэллээхтик сааллыбыт, үйэлээх оҥоһуктар этэ. Любушка хоһуттан тахсан, чэйин сылыта турдаҕына: -Бу барыта ручная работа эбит дии. Ким оҥорбут буоллаҕай? Кто сделал?-диэн тоһоҕолоон, чапчыйан ыйыппыта. -Это все сделал Яшечка, сам, своими руками. Он у меня очень рукастый, все умеет, -дии-дии дьахтар мичээрдээн ылбыта. -И знаешь, он еще очень добрый. Первый муж у меня не такой был. Все было у нас: и пил, и бил, ревновал ужасно. Поэтому как увидел Яшечкины глаза, я все поняла: очень добрый, верный, преданнный, за ним как за каменной стеной. Олох ючюгэй киси подумала я. Поэтому и ухватилась за него. -Дьэ-дьэ, олох диэн араас. Судьба, наверное, такая. Яков да, хороший человек, -Марыына хайдах сатыырынан бүлүһүөктүү сатаабыта. -Я не знаю, что со мной будет. Когда Яши не станет, -дьахтар эмискэ иһэн испит чэйин туора анньаат, саҥата суох ытаан, санна ыгдаҥнаан барбыта. -Оо, так не думай. Еще поживет. Молодой дии, -Марыына ыксаан Любушкаҕа чугаһаан, ыксары кууһан ылбыта. Бу түгэҥҥэ кини бу нуучча дьахтара ис сүрэҕиттэн Дьаакыбы таптыырын итэҕэйбитэ. *** Ол эрээри Марыына эппитин курдук буолбатаҕа. Биир ыйынан Дьаакып букатыннаахтык күн сириттэн күрэммитэ. Дьаакыбы кытта бырастыылаһар күннэригэр нэһилиэк дьоно бары Любушканы аһынан тэҥҥэ ытаспыттара. Ол курдук дьахтар эрин улаханнык аһыйбыта. “Яшечка, родной, как же я без тебя” дии-дии, тохтоло суох, уйа-хайа суох суҥхарыытын, хас биирдии, уйан дууһалаах сүрэҕинэн-быарынан, бэрт дириҥник, ыарыылаахтык ылыммыта. Дьаакыбы атаара икки уолаттара, Игорьдаах Бүөккэчээн эмиэ бааллара. Бүөккэчээн кэлиэҕиттэн барыар диэри киминиин да кэпсэппэтэҕэ. Саҥата суох аҕатын хоруобун төбөтүгэр нөрүйэн өр да өр турбута. Оттон Игорь аҕатын кытта бар дьон ортотугар истиҥник быраһаайдаспыта, тус олохторугар, киһи буолбутугар Дьаакыпка ис сүрэҕиттэн махтаммыта. Маны барытын көрбүт-истибит нэһилиэк олохтоохторо бэйэлэрин оҕолоругар, кэргэттэригэр тэҥнии көрөн, сорох хайгыы, сорох ымсыыра санаабыттара. Ол эрээри бары биири бигэтик өйдөөбүттэрэ: Дьаабы Дьаакыптара дьаабы киһи буолбатаҕын уонна таптал омугуттан тутулуга суоҕун, бу нуучча дьахтара уолунаан, кинилэр киһилэрин, тыына быстыар, бүтэһигэр диэри, ис сүрэхтэриттэн таптаабыттарын. Бүттэ.

Дьиҥэр, күнүү диэн ыарыы дииллэр эрээри, итинник киһини кытта олорор олус илистиилээх, ыарахан этэ. Араастаан кэпсэтэ, өйдөтө сатаан баран, бүтэһик барыыбар бигэтим быһаарыммытым: аны Тамаараҕа төннүбэппин. Ол санаабын уонна, ким да суоҕар, били нууччам кыыһыгар аһыллан,олохпун бүүс-бүтүн, сахалаан-нууччалаан, харах уулаах, ытыы-ытыы кэпсээтим. Тоҕо ытаабыппын билигин да өйдөөбөппүн. Арааһа, аһыннараары гыммытым дуу, биитэр бу киһи миигин өйдүүһүк дии санаабытым дуу? Уопсайынан, туругум оннук, субу тэстээри гыммыт кутургуйа курдук этэ. , Кыыһым миигин сүр болҕомтолоохтук истибитэ уонна: -Яша, я вот сейчас решила: когда тебя выпишут, ты будешь жить с нами, - диэн, биир биэс тыла суох, быһааран кэбиспитэ. Дьэ бу курдук судургутук, мин Любушкабар тахсан, устунан кинилиин бииргэлэһэн, ыал буолан хаалбытым. Сылтан ордук куоракка олороот, соҕуруу көспүппүт. Онтон атынын, арааһа, эн билэриҥ буолуо. Уолум кэпсээтим диэбитэ. Хабыыча истибитим итэҕэйиминэ, Дьаакып ньолбуһах сирэйин мыҥаан олороруттан бэйэтэ да соһуйда. -Оттон номнуо оҕолоох этэ диэбиттэрэ дии. Хайдах оннугуй?-Хабыыча өссө да соһуйбута ааһа илик көрүҥнээх, Дьаакыптан ыйытта. -Ээ, ол мин дьиэбэр төннүмээри, Тамаараҕа соруйан эппитим. Дьэ, олоҕун тухары күтүрүүрүн курдук, букатыннаахтык кэлэйэрэ ордук дии санаабытым. Онон Игорь мин төрөппүт уолум буолбатах эрээри, кини мин оҕом. Онон бүтэр. -Оттон бэйэҥ уолуҥ? Бүөккэчээниҥ? -Бүөккэчээн эмиэ мин төрөппүт уолум буолбатах. Таҥара миэхэ төрөппүт оҕо диэни биэрбэтэҕэ эдэр эрдэхпинэ олус абалаах этэ. Ол эрээри билигин мин икки “паапа” диир уоллаахпын. Онон олорбут олохпун букатын кэмсиммэппин. Туора дьон оҕолорун ииттим дии санаабаппын. Тамаараны балтараалаах уоллаах эрдэҕинэ, арааһа, аһынаммын кэргэн ылбытым. Оччолорго таптаабытым дии санаабытым эрээри, билигин кэлэн өйдөөтөххө, таптал да буолбатах быһыылаах. Онтон уолбут үстээҕэр манна көһөн кэлбиппит дии. Манна сэттэ-аҕыс сыл олорбут эбиппин. Кэлин уолум Бүөккэчээн оскуоланы бүтэрбитин кэннэ, Любушкабынаан куоракка дьиэ ылан биэрбиппит, ол манньатыгар бу дьиэни Тамаара, син эрэйинэн да буоллар, миэхэ хаалларда. Хомойорум, Бүөккэчээммин кытта абына-табына билсэбит. Хайыай, оттон эмиэ да сөп буоллаҕа, быраҕан барбыт, таҥнарыахсыт аҕаны бырастыы гынар уустук. Тамара билигин да кэпсэппэт. Онон Бүөккэчээним биирдэ эмэ харчы көрдөөн эрийдэҕинэ, үөрэн өлө сыһабын. Чэ, кылгастык кэпсээтэххэ ситигирдик. Мин бу кэпсээбиппин дьоҥҥо мээнэ кэпсии сылдьаайаҕын. Марыына да иһиттэҕинэ сөп. Халлааммын тымныйбыт. Хотуттан тыалырар. Эмиэ хаардыыр буолла быһыылаах. Любушкаа, домоой! – диэтин кытта, сотору соҕус кэргэнэ сүүрэн тахсан, Дьаакыбы дьиэтин диэки анньан тирилэтэ турда. -Гаврил, вы еще заходите к нам, - Любушка дьиэтигэр киирэн иһэн, Хабыычаҕа өссө ыҥырыылаах буолла. Хабыыча турбут сиригэр хам хараллан, киирэн эрэр күн сардаҥаларын ыраахтан кыҥастаһа турда. Дьаакып уларыйбыт. Олох атын Дьаакып. Уруккута буолбатах. Биитэр урут итиннигин билбэтэҕим дуу? Ол эрээри ис кута сааһыламмыт, сырдаабыт, тэлгэһэлэрин да иһэ ураты курдук. Урут Тамааралыын олорор эрдэхтэринэ, дьиэ иһигэр буолуохтааҕар, тэлгэһэ да иһигэр хаамар ахсааннаах буолара. Түннүктэрин сабыыта күнүстэри сабыылаах турара. Олох диэн дьэ дьикти. Чахчыта, икки тапсыбат, таптаспат дьон эрдэ сылла арахсыбыттара ордук эбит дуу? Бэйэ-бэйэни сиэспэккэ, улахан араллаана, айдаана суох. Биирдэ бэриллибит кылгас олоххо. Маннык эмиэ арааһы санаан, Хабыыча аргыый аҕай сырдык уоттаах тэлгэһэтин диэки хаамта. Хабыыча Дьаакып олоҕун сэһэнин киэһэ хойукка диэри иитиэхтээн баран, утуйарын саҕана, Марыынатыгар хайдах баарынан кэпсээн биэрдэ. Биирэ букатын итэҕэйимиэн баҕара-баҕара, “дьэ билбэтиим, ити нуучча дьахтара сараһын, албын буоллаҕа, көрдөххө эрэ илин-кэлин түһэр ини, Дьаакып баайыттан тииһинээри сордонор буолуо” диэн, дьахтар оҕуруктаах, кэтэх санаатынан, быһа бааччы быһаара оҕуста.

-Ты только там долго не задерживайся. Прохлодно сегодня. Чуть что, кликни сразу. Я выйду, -дии-дии Дьаакыбы хайдах-туох олордуон билбэт курдук тула холоруктуу сырытта. Аан боруогун бэрт эрэйинэн туораан таһырдьа тахсан истэхтэринэ, Любушкалара кэннилэриттэн кэлэн, “еще вот одеялом надо тебя укрыть” диэт, халыҥ соҕус көбүөр суорҕанынан Дьаакыбы төбөтүн оройуттан саба бырахта. -Дьэ, итинник киһи мин Любушкам. Үчүгэй дьахтар. Маннык кыра-хара оҕонньордоохпун диэбэт. Харыстаһан сордоноохтуур. Кинитэ суох хара буору уоппутум ырааппыт буолуо этэ,-диэт, Дьаакып хайдах эрэ эмискэ уйадыйан, хараҕа ууланан кэллэ. Эр дьон саҥата суох, дьиэ ойоҕоһугар тиийэн, табахтаан бардылар. Дьаакып бу олорон, хайдах эрэ дириҥник өрө тыынаат: -Миигин, арааһа, бу дэриэбинэҕэ дьон барыта абааһы көрөрө буолуо ээ. Ойоҕун, оҕотун быраҕан, нуучча дьахтарыгар иирэн барбыт диир буолуохтаахтар. -Аа, оннук саҥа-иҥэ баара. Соһуччута да бэрт этэ дии, -Хабыыча буоларын курдук, көнөтүнэн хардарда. -Оннук дииллэрэ оттон эмиэ да оруннаахха дылы. Сөп буоллаҕа, -диэт, Дьаакып эмиэ дириҥник үөһэ тыынан ылла. Онтон салҕалас илиитинэн иккис табаҕын ылан айаҕар угаат, бэрт эрэйинэн уматынна уонна салгыы: -Ол эрээри мин эмиэ бэйэм кырдьыктаахпын ээ. Ону хайдах эрэ эйиэхэ кэпсиэхпин баҕардым. Дьаакып бу тылларын Хабыыча тоҕо эрэ тириитин таһынан иһиттэ. Туора хайыһан, истибэтэх курдук тутунна. -Били өйдүүгүн, Дьаакып, мин бүтэһиктээхтик мантан барарбар эйигин көрсүбүтүм дии, уулуссаҕа. Ол кэнниттэн суолга тахсан, ааһан иһэр, таһаҕас тиэйэр улахан массыынаҕа олорсон, куоракка тиийбитим. Аҕыйах хонукка автовокзалынан, бэйэм курдук урааҥхайдары кытта ускул-тэскил сылдьа сатаан баран, биир күн итирэн хаалан, уулуссаҕа охтубут этим. Онно бу тарбахтарбын үлүппүтүм. Көрөҕүн, уҥа илиибэр икки тарбаҕым суох. Онтон, хата, букатын тоҥон өлүөх киһини, оскуола оҕолоро тыллаан, балыыһаҕа киирбит этим. Ол да сыттарбын миигин көрдүөхтэрэ диэн билэрим. Ол иһин өйбүн сүтэрбит курдук кубулуммутум, ааппын олох таһыччы умнубут аатырбытым. Бу сыттахпына, арай миэхэ биир эдэркээн нуучча сиэстэрэ кыыһа сүр эйэҕэстик сыһыаннаһар. Систиэмэ туруордаҕа буолан, аттыбар саҥата суох олорор. Арыт букатын ньуоскаттан аһатар, оҕо курдук бүөбэйдэһии бөҕө. Тоҕо эбитэ буолла, бу кыыһы көрдөҕүм ахсын, палаатабыттан тахсыбытын кэннэ, маҥан истиэнэни көрө сытан, илиилэрим ыалдьалларыттан дуу, дууһам муунтуйуутуттан дуу, мин саҥата суох ытаа да ытаа. Туохтан ытыырбын бэйэм да билбэппин. Онтон итинник сытан, илиилэрим арыый буолбуттарын кэннэ, биир үтүө күн үс миэстэлээх палаатабыт кураанахтанан хаалла, икки киһибин таһааран кэбистилэр. Миигин бырааһым анаалиһын билиннэҕинэ, икки хонугунан эмиэ тахсаҕын диэтэ. Мин ону истээт, хайдах эрэ буоллум. Бу сытан өйдөөбүтүм, дьиэбэр барыахпын олох баҕарбат эбиппин. Бу айылаах ыйы быһа сүппүт киһи, Тамаарам иннигэр кырдьыкпын булан ылар кыаҕым суох эбит. Дьэ толкуй бөҕөтүгэр киирдим ээ. Тоҕотун эттэхпинэ, арааһа, сонньуйарыҥ буолуо. Чэ, быһатын эттэххэ, кэргэним Тамаара наһаа күнүүһүт этэ. Холбостохпут эрэ утаа, аҕыйах ый эйэ дэмнээхтик олорбуппут. Ол кэннэ куруук быһаарсыы, этиһии, кырдьыкпытын этинии. Хара сарсыардаттан түүн хойукка диэри кини иннигэр туора дьахтара суохпун, кинини эрэ таптыырбын дакаастыы сатыырым. Оннук тохтоло суох аҕыс сылы быһа этинэрбиттэн илистэ сылайбытым. Дьону да кытта сатаан аһаҕастык кэпсэппэт буолбутум. Сүгүн үлэм да үлэ буолбат, ханна кэлбитим-барбытым, кимниин эрэ кэпсэппитим, Тамаара этэринэн, барыта туора барарбар сылтах буолара. Оннооҕор үлэбинэн эр дьону, бэл, эйигин кытта алтыһарым, кэпсэтэрим кытта кутталлааҕа ээ. Эр дьон баҕайылар өйгүт онтон атыны буһарбат, дьахтардыыргытын эрэ толкуйдуугут диэн буолан иһэрэ. Ол иһин арыт соруйан арыгы иһэрим. Итирдэхпинэ аалбат, сулуйбат этэ. Оччоҕо син кыратык, быстах кэмҥэ, сынньаммыкка дылы буоларым.

-Ой, здравстуйте, проходите-проходите. Кир-кир. Не стесняйтесь. Не стойте у порога. Вы, наверное, наши соседи. Яшечка, к нам гости пришли, -диэбитинэн, дьахтар илиитин маҥан сотторго соттоот, хоско сүүрдэ. Хабыыча аһаҕас аанынан көрдөҕүнэ: -Как хорошо. Немножко посидим, поговорим да? Вот так ючюгэй? А так?-дии-дии дьахтар ороҥҥо сытар эр киһитин бэрт сылбырҕатык көлүөһэлээх кириэһилэҕэ сэрэнэнэн олордо оҕуста. Хабыыча дьахтар аламаҕай майгытыттан хайдах эрэ мах бэрдэрэн хаалла. Ол да буоллар, кириэһилэҕэ олорбут Дьаакыбын саалаттан кыҥастаһа турда. Урукку тилиэс-былаас дайбанар, үгүстүк кур туруктаах Дьаакыптан букатын атын киһи олорор. Сыл-хонук өксүөнүгэр, ыарахан ыарыыга оҕустарбыт киһи диэтэххэ, син сэнэх көрүҥнээх. Сирэйэ-хараҕа ол эрээри биллэрдик уларыйбыт. Ыалдьара дьүһүнүгэр-бодотугар ырылыччы сурулла сылдьар. Ол да буоллар, эрдэ хаһан да кинилэр иннилэригэр кэппэтэх ып-ыраас таҥастаах, кылбаа маҥан наскылаах. Бэркэ билэр киһитин көрөөт, Дьаакып кубархай сирэйигэр, бэрт сыранан да буоллар, аҥар иэдэһинэн ханньаччы соҕус, сырдык мичээр аргыстана түстэ. -Хайаа, Хабыыча илэ бэйэтинэн киирбит дуу? Киир-киир, аас. Көрсүбэтэх да ыраатта. Хайдах-туох олордугут? Ыалларбын аҕынным ээ, -диэбитинэн, тыла-өһө былдьырыйбыт эр киһи, бэрт үөрүйэхтик кэлээскэтин көлүөһэлэрин аҥар илиитинэн анньан, Хабыычаны өлүөр илиитинэн кууһан, ыксары илии тутуһан дорооболосто. Эр киһи маннык быһыытыттан Хабыыча хайдах эрэ долгуйан, сүрэҕэ биир кэм битигирээн кэллэ. -Дорообо-дорообо, Дьаакып. Биһиги этэҥҥэбит. Этэҥҥэ олоробут. Уолбут Кириккэ быйыл оскуолатын бүтэрэр. Манна төннөн кэлбиккитин истэммит соһуйдубут ээ. Соҕуруу, сылаас, үчүгэй дойдуттан. -Дьэ, бэйэм да соһуйа олоробун. Соҕуруу үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Ол эрээри туохтааҕар да күүстээх төрөөбүт дойду ахтылҕана диэн баар эбит ээ. Хата, Любушкам, уолум сөбүлэһэннэр, бу бэйэлээх бэйэм дьиэбэр, өтөхпөр кэллим. Онон үөрэн, хайдах буолуохпун билбэккэ сылдьабын. Кэл, остуолга чугаһаа. Любушка билигин чэйдэтиэ. Бэрэски буһара турар бу. Субу хобордоохтон тахсыбыт, нуучча дьахтарын сылаас бэрэскитин биирдэ эмиэ амсайбытыҥ дуо? – Дьаакып урккутун дьээбэтэ билигин да баар эбит, күлбүтэ буола-буола, киэн тутта соҕус, хапсыгыр түөһүн мөтөппүтэ буолаат, кэргэнин диэки, махтаммыттыы, көрөн ылла. Биирэ кинини хайҕаабытын өйдөөн, ааһан иһэн, “чэ, мой сладкий” дии-дии, эрин оройуттан чоп гына уураан ааста. -Вам чай какой, Гаврил, зеленый, черный, с молоком, сахаром, теплый, горячий? Садитесь тут,-дьахтар олус элбэх ыйытыыттан Хабыыча “с молоком, черный” диэн мух-мах бара-бара дьахтар ыйбыт сиригэр кэлэн олорунан кэбистэ. Ахтыспыт ыаллыылар сотору истэрэ кэлэн, айахтара аһыллан, арааһы бары кэпсэтэн бардылар. Үксүн Дьаакып саҥарда, соҕуруу олох-дьаһах, дьон-сэргэ туһунан бэрт элбэҕи кэпсээтэ. Тыла-өһө төһө да былдьырыйдар киһи сатаан истэр. Ол эрээри урут манна олорбут олоҕун, Тамааратын, уолун, биирдэ да ахтан-санаан ааспата. Мэлдьи Любушкатын, Игорын туһунан сэһэргии олордо. Любушката кэргэнин хас биирдии тылын өйдүүр курдук, аттыгар мичээрдии-мичээрдии, кэлэ-бара ону-маны гына сырытта. Маннык чаастан ордук олорон баран эмискэ Дьаакып: -Чэ, Хабыыча, аны иккис аспытын аһыахха, көрсүспүччэ, тэп гыннарыахха, -диэтэ. Хабыыча бэркэ соһуйбут көрүҥнээх Дьаакып сирэйин өҥөс гынна. Дьаакып онтон соһуйан аҥар илиитинэн сапсына-сапсына, олоппоһугар умса түһэн, иэрийиэр диэри күллэ. Онтон эргиллэ биэрээт: - Оо дьэ, Хабыыча да, Хабыыча. Дьэ көнөҕүнэн өлбүт барахсаҥҥын. Өс киирбэҕин билигин да баар ээ. Дьээбэлээн этэбин дии. Ол аһы бу дойдуттан барыахпыттан аһаабатаҕым сүүрбэччэ сыл буолла. Билигин иккис аһым – табаҕым буола сылдьар. Таһырдьа тахсыахпыт билигин. Любушка, мы хотим на улицу, Покурить, -диэн баран атаах оҕо курдук туллас гына түстэ. Биирэ сүүрэн кэлэн, таҥас ыскаабыттан сонун, ыстаанын, бэргэһэтин аҕалан бойбоччу кэтэрдэн кэбистэ.

Маннык син одон-додон кэпсэтэн, итии чэйинэн, ньамааттаабыт дьэдьэннээх күөрчэхтэринэн күндүлээн, Хабыычалаах Марыына Дьаакып уолун Игоры кытта билистилэр. Арай иһиттэхтэринэ, Дьаакыптара туох да ааттаах аҕа эбит. Уол сотору-сотору “мой папа” да, “мой папа” диир. Уолун үчүгэйдик ииппит, быһыыта. Соҕуруу Иркутскай уобаласка, биир оройуон кииниттэн чугас кыра соҕус дэриэбинэҕэ олорбуттар эбит. Хаһаайыстыба, оҕуруот бөҕө туппуттар. Ол иһин уол олох кыра эрдэҕиттэн дьонун кытта тэҥҥэ хара үлэҕэ эриллибит, бу Саха сирин түҥкэтэх нэһилиэгин булан, аҕатын дьиэтигэр оһох отто сырыттаҕа. Игорь кэпсээниттэн, Соҕуруу олорбуттара лоп курдук уон биэс сыл буолбут. Ийэтэ олохтоох балыыһаҕа сиэстэрэнэн үлэлээбит, Дьаакып хаһаайыстыбатын тутан олорбут. Кэлин оҕоломмотохтор, онон Игорь соҕотох уол эбит. Кэлин икки сыллааҕыта Дьаакып доруобуйатынан улаханнык айгыраан, икки төгүл инсуллаан, киһи илиитигэр киирэн, ыарыһах буолбут. Онон бу быйыл, төрөөбүт дойдутугар, бэйэтэ туппут дьиэтигэр талаһан, субу олох дойдубар барабын диэн, соторутааҕыта Дьокуускайга көтөн кэлбиттэр. Ол баҕатын толороору уола дьиэтин отто кэлбит. Табылыннаҕына, нэдиэлэ курдугунан ийэтинээн олоччу көһөн кэлиэхтээхтэр эбит. Манныгы эрэ истиэхпит диэбэтэх дьон, Хабыычалаах Марыына бэркэ соһуйдулар. Марыына хаста да дьиэ хайдах кинилэр киэнэ буолбутун ыйытыан баҕарда да, тыла тахсыбата. Хабыычаҕа ол санаа эмиэ киирэн ааста да, кини киһи ону ыйытар толкуйга букатын да киирбэтэ. Этэргэ дылы, бас баттах саҥарары, дьон иһин-таһын хасыһары сөбүлээбэт, хобу-сиби тарҕатары эр киһи уруккуттан да сатаабат. *** Игорь эппитин курдук, нэдиэлэ курдугунан, дьиэлэрэ оттуллан, сылыйан, Дьаакып ойоҕунаан көһөн кэллилэр. Ити икки ардыгар Игорь Хабыычалаах оҕолорун курдук буолан хаалла. Киирэ-тахса чэйдэһэр, бэрт элбэх кэпсээннээх, олус сэргэх киһи буолан биэрдэ. Эксээмэннээх Кириккэлиин да бэркэ табыстылар. Нуучча уола төбөтүн да олоруута олох үчүгэй быһыылаах. Географияны биэс тарбаҕын курдук билэринэн Кириккэни сөхтөрдө. Онон кутталлаах эксээмэнигэр араас туһалаах сүбэни-аманы биэрэ сырытта. Аны Дьаакыппыт уола аныгы тиэкиникэни да билэрэ сүр эбит. Марыына алдьаммыт “муодунай” сыбаабыратын, үс сыл үлэлээбэтэх өтүүгүн оҥорон соһутта. Кэлиэҕиттэн, уон сыл күрдьүллүбэтэх, Дьаакыптаах олбуордарын кылбаарыччы күрдьэн кэбистэ. Дьиэтин иһин-таһын өрө тарта, бүттэтэ суох сууйда-тараата. Уопсайынан, үлэһит барахсан эбит. Ону көрө сылдьан, хата, Хабыычалаах Кириккэлэрэ, ким да соруйсуута суох, кыһыны быһа туруора сатаабыт саһаанын, икки хонук иһигэр дьэндэтэн, дьонун олуһун диэн үөртэ. *** Биир үтүө күн Игорь дьонум кэллилэр, сарсын үөрэхпэр төннөбүн, аны сайын кэлиэм диэн кэпсээннээх киирдэ. Дьаакыптаах кэлбит сурахтарын истэн, Хабыыча Марыынатынаан ол күн бүтүннүү кулгаах, харах буолан, түннүккэ хатаннылар. Арай көрдөхтөрүнэ, эдэрчи нуучча дьахтара Дьаакыбы кэлээскэҕэ анньан таһырдьа таһаарар-киллэрэр. Туох да кэлэ-бара кууһа, сыллыы сылдьар. -Эчи, туох айылаах уруһуйданар дьахтарый? Соруйан дьон көрөрүгэр дьаабыланар быһыылаах, -Марыына ыалларын сыһыанын көрөн, тоҕо эрэ ис иһиттэн кыйыттыах санаата кэлэр. Билигин да Тамаараны таҥнарбыт Дьаабы Дьаакыптара, төһө да ыарыһах буолбутун иһин, итинник маанылана, бүөбэйдэнэ сылдьара сөбө суохха дылы. Хабыыча ол аайы Марыынатын хааадьылыах санаата киирэр: -Чэ, оччотугар эн-биһи да куустуһуох, сыллаһыах ээ, -дии-дии, түннүгү мыҥаан олорор дьахтары ыксары кууһан ылан, оройуттан сырылаччы сыллаан, Марыынатын кыйахыыр. Сарсыныгар, санаата буолбакка, Хабыыча ыалларыгар тахсарга сананна. Муннугар эмискэ тэлгэһэттэн минньигэс ас сыта саба биэрдэ. Хайдах эрэ толло быһыытыйа-быһыытыйа, ааны сэрэнэн тоҥсуйан, “да-да” диэн дьахтар хатан саҥатын кытта, дьиэҕэ киирдэ. Арай иһирдьэ киирбитэ, кини утары Игорьга маарынныыр, сырдык мичээр аргыстаах, күп-күөҕүнэн чоҕулуччу көрбүт, кугас, куудара баттахтаах, нуучча дьахтара төгүрүк остуолга бэрэски буһара турар эбит.

-Извините, я, наверное, вас напугал. Меня зовут Игорь, я сын Якова,-диэт, уола истээх үтүлүгүн уһулан, Хабыычаҕа сылаас ытыһын утары уунна. -Ээ, сын Якова, Дьаакыба диэ. Сөп-сөп, доҕоор, хата, киһини соһуттуҥ. А папа где?-диэн син улаханнык тугу да өйдөөбөтөр, Хабыыча тоһоҕолоһон ыйытар киһи буолан биэрдэ. -Папа в Якутске. Я вчера приехал, дома топил печку. Но, что-то пошло не так, дымит,-уола икки илиитин нэлэс гыннаран, дьиэтин диэки ыйда. -Оо, буолумна. Уонтан тахса сыл оттуллубатах оһох. Кэниэһинэ, долго же не топили. Не тянет, в трубе бөх, туох этэй, мусор,-хайдах сатыырынан Хабыыча быһаара сатаата. -Аа, да, точно там мусор, то есть гарь. Вы, наверное, Гаврил, папа про вас много рассказывал,-уола күп-күөх харахтарынан уун-утары ып-ырааһынан көрөн кэбистэ. -Өссө диэ. Миигин кэпсии сылдьар эбит дуу, ол киһибит. Бэйэтэ тоҕо кэлбэтэх муҥай бу. А почему папа сам не приехал?-Хабыыча уолтан улахан соҕустук ыйытта. -Папа очень хочет, да не может. Болеет сильно. Но они с мамой скоро приедут. Я не очень разбираюсь в печках. Может вы посмотрите?- уола кини диэки ааттаспыттыы унаарыччы көрөн ылла. -Чэ, пойдем даҕаны. Посмотрим. Учча да, тоҥ хаһаа дьиэҕэ бу оҕо хайдах хоммута буолла?-диэн мунаара-мунаара, Хабыыча Игоры батыһан, дьиэҕэ киирдэ. Киирээт, олус соһуйда. Дьиэ син сылыйбыкка дылы. Саала ортотугар балаакка турар. Ол иһигэр уот кыламныыр. -Я здесь ночевал, у меня тут горелка и свет. Я сам на геолога учусь, поэтому холод для меня не проблема,-уол палаткатын иһин арыйа баттаан, Хабыычаҕа көрдөрдө. Хабыыча бэркэ соһуйда эрээри, онтун таһыгар биллэрбэтэ. Аныгы үйэҕэ араас сылытар, сырдатар сэп-сэбиргэл баарын истэ-билэ сылдьар эрээри, тоҥ дьиэ иһигэр балаакка тардыммыт киһини саҥа көрдө. Маннык син өр мучумааннанан оһох иһин сыныйан көрдүлэр, хас да көөрөттүбүт, оннуттан хамсаабыт кыһыл кирпииччэлэри көннөрдүлэр, турбатын ыраастаабыта буоллулар. Оһох уонтан тахса сыл оттуллубатах диэтэххэ, туруга син сэнэх эбит. Сотору курунньугун барытын ыраастаан, кураанах маһынан тырыыҥка тыыран, саҥаттан оттон көрдүлэр. Оһох дьэ үөрбүттүү, чачыгыраччы тардан, күлэ-үөрэ, тыастаахтык умайан барда. Бу сылдьан Хабыыча, уолу хайгыы көрө сырытта. Соҕуруу дойду оҕото диэтэххэ, туттара-хаптара сылбырҕатын, кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ эриллибит уол быһыылаах. Эр киһи оһохторо табыллан, хайдах эрэ санаата көнньүөрэн кэллэ: -Пойдем, Игорь, ко мне. Чай будем пить, у меня дьэдьэн есть, туох этэй, ээ, земляника, барыанньа, очень вкусное, -диэн, нууччалыы туох баар ыалдьытымсаҕын киллэрэн, уолу дьиэтигэр ыҥырда. -Оо, земляничное варенье я люблю. А давайте, я с радостью, -уола да бэрт улгумнук сөбүлэстэ. *** Хара сарсыардаттан Хабыыча нуучча уолун батыһыннаран киирбитин, чэйин саҥа оргута сылдьар Марыыната, бэркэ муодаргыы, соһуйа көрдө. Дьахтар саҥа аллайан, туох эрэ диэн иннинэ, кэргэнэ: -Марыына, соһуйума. Бу Дьаакып уола. Таһараа дьиэтигэр кэлбит. Оһоҕун отто сылдьар, -диэн ыксыы-саараайа саҥаран добдугурата оҕуста. -Дьаакып даа? Били дьахтарын уола дуо? Хантан кэллэ? Тоҕо ону эмиэ батыһыннардыҥ? Тугу гына сылдьарый? Туох буолбуттарый ол?-Марыына сөбүлээбэтэхтии, икки хааһын түрдэһиннэрэн, кип-киэҥинэн көрөн кэбистэ. -Сотору Дьаакып дьиэтигэр кэлэр үһү. Ол иһин уола дьиэтин ириэрэ сылдьар. Хайдах буоллуҥ, Марыына эн, бэйэҥ бэйэҕинэн. Мээнэ ону-маны саҥарыма эрэ. Оҕо туох буруйдаах үһү. Тоҥ дьиэҕэ хоммут бу уол. Итии чэй иһэрдиэххэ наада. Дьэдьэнин барыанньатын таһаар, -Хабыыча, уолу көмүскүүрдүү, Марыына диэки кытаанах соҕустук көрөн кэбистэ. -Здравстуйте, извините, если вам неудобно, то я выйду. У меня там еда есть. Чай сам сварю, -уол эмиэ тугу эрэ өйдөөбүттүү, буруйдаах киһи курдук, умса көрдө. -Ээ, нет-нет. Это я мээнэ. Наверное, замерзли очень. Холодно ведь. Заходите, заходите. Я сейчас варенье принесу. Будем горячий чай пить, -Марыына ити икки ардыгар кэргэнин тылыттан, тугу эрэ сыыһа саҥарбытын тута өйдөөн, көрүөх бэтэрээ өттүгэр дьүһүн кубулуйа оҕуста.

Хаһан да харахтаан көрбөтөх, эдэр милииссийэ уолаттара бэрт киһи үөйбэтэх-ахтыбатах ыйытыктарын биэрэн Хабыычаны өмүтүннэрэн, уолутан ылбыттара. Онтон сылтаан хас да түүн утуйар уулара көтөн, Марыынатынаан көрбүт харахтарын симпэккэ, бэркэ эрэйдэммиттэрэ. Саатар, бүтэһик Дьаакыбы көрбүт Хабыыча буолан, арааһы бары санаабыттара, куһаҕаны кытта ытырыктатан, бу санаатахха, улаханнык долгуйбуттара. *** Арай Дьаакып сүппүтэ ыйтан ордук буолбутун кэннэ, дьикти-дьиибэ сурах кыра нэһилиэккэ, биир да ыалы арыылаабакка, тилири сүүрбүтэ. Дьаакыптара көстүбүт. Тыыннаах, өлүөр, чэмэликээн бөҕө үһү. Итэҕэйиэххит суоҕа гынан баран, үйэлээх сааһыгар түҥкэтэх нэһилиэгиттэн улаханнык ханна да тэлэһийбэтэх Дьаакыптара, куоракка тиийэн, атын дьахтарга сытар үһү. Буолаары буолан, бэйэтиттэн лаппа эдэр, нуучча дьахтарыгар. Ол дьахтарга өссө Дьаакыптара номнуо үһүн ааспыт уоллаах үһү. Ойохпуттан арахсабын, дойдубар төннүбэппин диэн атыыр аккаас биэрэн, Тамаарата барахсан, сылгылыы киирбитин, кыккыраччы батан ыыппыт. Нэһилиэк дьоно дьоно истибиттэрин итэҕэйиминэ, сарсыарда-киэһэ, хас эмэ ыйы мэлдьи, ыстыыр ыас, ыаһахтыыр сонун оҥостон, остуоллаан көрбүттэр да, Дьаакып хаһан-хайдах оннук иккис, нуучча ойохтоммутун кыайан быһаарбатахтара. Бары Тамаараны аһынан, Дьаакып маннык быһыытын-майгытын улаханнык сэтэрээбиттэрэ, кыайар өттүлэрэ “күрүөйэҕи” илиилээх-атахтаах оҥорбокко, бүттэтэ суох үөхпүттэрэ-таныйбыттара. Тастыҥ абаҕата, былыр үйэҕэ өлбүт, сэрииттэн нуучча ойохтоох кэлбит Сиэнчэ оҕонньор кытта элбэхтик хомуруллан ылбыта. Хабыыча Марыынатынаан эмиэ Дьаакыптан улаханнык соһуйбуттара. Итинник кэр-дьэбэр быһыыламмытыттан кэлэйэ да быһыытыйбыттара. “Көр, ити кыратын-харатын көрүмэҥ, сыылла сылдьан эрэ сыарҕа быатын быһан, барбах, нуучча дьахтарын кытта куодарыһа сылдьар эбит ээ. Дьаакып олох дьаабы киһи эбиит. Дьаабы Дьаакып буолар мантан инньэ. Дьэ, итинник аат киниэхэ иҥиэн наада эбит. Хайа киһи, оҕотун, ойоҕун кыс хаар ортото быраҕан барар үһү? Бэйиккэй, оттон улуу омук дьахтара итинник арыгыһыты хас хонук тулуйара буолла? Сотору хайдах сирэйдээх төннөн кэлэргин көрүөхпүт” диэн Марыына абалаах-саталаах тылларын Хабыыча да сүрэҕинэн-быарынан ылынан, сөспөһө истибитэ. *** Сотору бу араллаан кэннэ, кырыа кыһыннара син этэҥҥэ ааһан, бэйэтин дьаалытынан сандал саастара саймаарыйан тиийэн кэлбитэ. Хабыыча киирэ-тахса ыалларын олбуорун манаһара. Санаатыгар хайдах эрэ биир үтүө күн Дьаакып “Хайа, Хабыыча, табах диэн аһыҥ баар дуо? Быстарыы барда” диэн ыраахтан үөгүлүөх курдуга. Ол эрээри Дьаакып суоҕун курдук суоҕа. Ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. Биир сыл ааспыта, икки, үс... Дьаакып дьонун быраҕан барбыт кэпсэлэ сыыйа-баайа уостан, дьыл-хонук хонноҕор киирэн, умнууга барбыта. Сурах хоту иһиттэххэ, ол нуучча дьахтарын батыһан, Дьаакыптара олох да соҕуруу көспүт сураҕа иһиллибитэ. “Дьэ, дьиикэй киһитэ, дьаабы киһи, баран да көрдүн” диэн уолҕамчы майгылаахтар сэтэрии охсубуттара. Дьакып кэргэнэ Тамаара, уола оскуолатын бүтэрээтин кытта, куоракка дьиэ атыылаһан, көһөн хаалбыттара. Инньэ гынан ойоҕосторугар ыала суох, кураанах дьиэни, олбуору көрөллөрүттэн Хабыычалаах арыт хараастан ылаллара. *** Дьэ маннык арааһы санаан, Хабыыча олбуорун аанын абырахтаан бүтэн, сүгэтин ылан, силигин ситэрэн, аанын хам саайыах курдук буолан истэҕинэ, эргэ күүлэ аана нэлэс гынаатын кытта, биир эдэр оҕо былтас гына түстэ. Хабыыча улаханнык өмүрэн: -Хайа да, бу туох буолбут оҕолоргутуй ээ?! Кимнээхтэргитий?!Сип-сибилигин полиция ыҥырыам мин!-диэн баргыатаан тоҕо барда. Арай халыҥ, хара сонноох, халыҥ баайыы бэргэһэлээх оҕо күүлэттэн тахсан: -Не надо полицию. Я свой-свой,-дии-дии кини диэки утары хаамта. Арай Хабыыча өйдөөн көрбүтэ, оҕото олох да хаһан да харахтаан көрбөтөх нуучча уола эбит. -Бээ-бээ, кто свой.. какой свой? Почему тут?-диэн өйүгэр туох көтөн түспүтүн, Хабыыча бэрт олуттаҕастык, тоокколоһон бобуллаҥнаата. Ол эрээри бу уолтан туох да куттал суоһаабатын тута сэрэйэ оҕуста.

*Наталия Рязанская* *_ДЬААБЫ ДЬААКЫП_* *Кэпсээн* Хабыыча бүгүн сарсыарда эрдэ туран тэлгэһэтигэр хаарын күрдьэ сырытта. Быйыл кыһыны быһа түспэтэх хаардара бу саас туох да күнүн ахсын сылайыахтарыгар диэри түһэн, барыларын сылатта. Онон хаар күрдьэллэриттэн хал да буолан бардылар. Уолунанан Кириккэлиин көмөлүүллэр этэ да, аныгы оҕо үөрэххэ умса түһэн, эксээмэнэ бу кэллэ диэн, ийэлэрэ букатын бобон кэбистэ. Онон хаар күрдьүүтэ соҕотох эр киһи санныгар сүктэрилиннэ. Хабыыча уулуссаҕа тахсан, эмискэ аттынааҕы ыалларын олбуорун аана аһаҕас турарын көрөн, дьик гына түстэ. Туора күрдьэҕин күрдьүккэ батары биэрээт, ыксыы-саарайа кэлэн олбуор иһин өҥөс гынна. Арай көрбүтэ, эргэ мас аан эмэҕирэн, иэччэҕэ күүстээх тыалга иэҕиллэн дуу, биитэр ким эрэ соруйан көтүрү анньан дуу, субу иҥнэччи түһэн, сууллаары турар эбит. Эр киһи улахан толкуйа суох, гарааһыгар төнүннэ. Бэрт сылбырҕатык сүгэ, тоһоҕо булан аҕалан, ааны туруору тардан, абырахтаан барда. Хаһан эрэ бу мас ааны, ыала Дьаакып туруора сырыттаҕына, бэйэтэ кэлэн тутуһан-хабыһан биэрбитэ. Дьон олорбот буолла да, дьиэ-уот, күрүө-хаһаа аҕыйах сыл иһигэр өтөхсүйэр дииллэрэ дьэ, чахчы, кырдьык эбит. Тоҥуу хаары кимнээх эрэ тэпсибиттэр. Кэлэ-бара оскуола оҕолоро мэниктээн аастахтара. Иччитэх дьиэни дьэ сүгүн туруорумаары гыммыттар дии. Ааны хам саайан кэбиһэрим дуу? Хабыыча маннык арааһы эргитэн, олбуорун абырахтаан барда. Бу туран ыалларын санаан курустук үөһэ тыынан ылла. Сүүрбэччэ сыллааҕыта этэ дуу, эмиэ сарсыарда баччаларага, тэлгэһэтин хаарын күрдьэ сырыттаҕына, ыала Дьаакып кур холуочук кэлэн, табах көрдөөн ааспыта. Кыратык тохтоон сэлэспитэ буолан ылбыттара. Онно Дьаакыбы бүтэһиктээхтик көрөн эрэбин диэн хантан билиэ баарай? Эр киһи, бэккэ саппаҕырбыт көрүҥнээх “кэргэммин кытта айдаарсан, букатын баран эрэбин. Суолга таҕыстым. Массыына тутар инибин” диэн сонуннаах буолбута. Бу сонунтан Хабыыча букатын соһуйбатаҕа. Тоҕо диэтэххэ, ыаллар сылга хаста да “арахсаллара-холбоһоллоро”. Онно сүрүн төрүөтүнэн, Марыыната кэпсииринэн, Дьаакып арыгы иһэрэ буолара. Ол эрээри Дьаакып биирдэ да арыгылаан дьонун содуомнаабытын, биитэр туора дьону кытта айдаарсыбытын, охсуспутун, бу ыаллаһан олорбуттарын тухары, өйдөөбөт ээ. Хата, ыала киһи быһыытынан судургутун, баарынан-суоҕунан ылсар-бэрсэр көнө майгылааҕын, Хабыыча сөбүлүүрэ. Дьаакыбы наһаа доҕор диэҕи олуона курдуга. Эр дьон биирдэ да аһаҕастык кэпсэппиттэрэ да суоҕа. Көннөрү күннээҕинэн билсэр, бииргэ табахтаһар атаһа диэххэ сөбө дуу? Арай Хабыыча өйдүүрүнэн, Дьаакып кэргэнэ Тамаара, күнүн ахсын эрин хас биирдии хамсаныытын, киирэ-тахса, иһирдьэнэн-таһырдьанан кэтиир-маныыр курдуга. Хаста да эригэр хатаннык хаһыырарын, кырыктаахтык мөҕөрүн ыраахтан истэн турардаах. Дьахтар Хабыыча кинилэр олбуордарыгар киирэрин-тахсарын да сөбүлээбэт быһыылааҕа. Бу ыаллаһан олорбуттарын тухары, Тамаара кинини кытта биирдэ да айах атан кэпсэппэтин субу диэн өйдөөбөт. Куруук, иэдэс биэрэн, Хабыыча аттынан ааһа турара. Ол эрээри уулуссаҕа таҕыстаҕына, үлэтигэр да дьону кытта тапсар быһыылааҕа. Ким да Тамаараны куһаҕан майгылаах дьахтар диэбэт этэ. Дьоҥҥо сытыары-сымнаҕас, элбэх саҥата-иҥэтэ суох дьахтарынан биллэрэ. Сытыы муҥутаан Марыына бастаан утаа ыалларыгар киириэн-тахсыан баҕарбыта да, Тамаара хайдах эрэ аан айаҕыттан төнүннэрэрэ. Эгэ, чэй кутан остуоллатыа дуо? Онон кэлин Хабыычалаах ыалларын олбуор нөҥүө-маҥаа көрдөхтөрүнэ да сөп буолаллара. Чороҥ соҕотох, уонун ааспыт Бүөккэчээн диэн уоллаахтара, эмиэ им-дьим, бэйэтигэр бүгэн, уулуссаҕа, маҕаһыыҥҥа сылдьыбат, куруук дьиэтиттэн тахсыбат оҕо этэ. Ол эрээри Тамаараны Марыына туох да диэн хомуруйбата. Көннөрү ыалдьытымсаҕа суох, тоҥкуруун майгылаах диирэ. Арыт Дьаакып итирик тэлиэс-былаас дайбанарын көрө-көрө, мөҕүттэн ылара. Дьахтар айылгытынан, Тамаараны бүтэйдии аһынара. Дьаакып сүппүтүн утаа нэһилиэккэ аймалҕан бөҕө буолбута. Эр киһи таһы-бааччы, ууга тааһы бырахпыттыы сүтэн хаалбыта. Бэл, нэдиэлэ курдугунан милииссийэ массыыната кэлэн, Хабыычалаах дьиэлэрин иннигэр хорус гына түһэн соһутан турардаах.

Саҥа кэпсээммин ааҕыҥ, сэргээҥ🥰

Үтүө киэһэнэн🌺🌺🌺🙌

🎶🤩 Ырыа айааччылар күрэхтэрин Кылаан кыайыылааҕа – Александр Карманов 🌿Аар айылҕа саамай ситэн, силигилээн турар кэмигэр, бэс ыйын 25 күнүгэр Соморсун ыалдьытымсах сиригэр бэйиэт Семен Капитонов 75 сааһыгар анаммыт ырыа айааччылар күрэхтэрин түһүлгэтэ төрүттэннэ. 💬 Мы в МАХ! 💙 Мы в ВК! @amma_olo5o @ulusmedia

Бэҕэһээ Соморсуҥҥа Семен Спиридонович Капитонов 75 сааһынан олус үчүгэй тэрээһин, кини хоһооннорунан ырыа күрэһэ буолан ааста. Биһиги "Айар абылаҥ" литературнай түмсүү анабыл хоһооннорбутун аахтыбыт🥰