سومپۆسیۆن

لێرەدا سروشتی مرۆڤ دەکرێتە قوربانیی سێکس. ئەگەر پیاوێک بیەوێت ئارەزووی خۆی تێر بکات، و ژنێکیش هیی خۆی، ئەوا مەیلەکانیان یەکدەگرنەوە؛ ئارەزووی یەکتر دەورووژێنن، بەڵام ئامانجیان سروشتی مرۆڤ نییە بەڵکو سێکسە، و هەریەکێکیان سووکایەتی بە سروشتی مرۆیی ئەوی دیکەیان…

لێرەدا سروشتی مرۆڤ دەکرێتە قوربانیی سێکس. ئەگەر پیاوێک بیەوێت ئارەزووی خۆی تێر بکات، و ژنێکیش هیی خۆی، ئەوا مەیلەکانیان یەکدەگرنەوە؛ ئارەزووی یەکتر دەورووژێنن، بەڵام ئامانجیان سروشتی مرۆڤ نییە بەڵکو سێکسە، و هەریەکێکیان سووکایەتی بە سروشتی مرۆیی ئەوی دیکەیان…

لێرەدا سروشتی مرۆڤ دەکرێتە قوربانیی سێکس. ئەگەر پیاوێک بیەوێت ئارەزووی خۆی تێر بکات، و ژنێکیش هیی خۆی، ئەوا مەیلەکانیان یەکدەگرنەوە؛ ئارەزووی یەکتر دەورووژێنن، بەڵام ئامانجیان سروشتی مرۆڤ نییە بەڵکو سێکسە، و هەریەکێکیان سووکایەتی بە سروشتی مرۆیی ئەوی دیکەیان دەکات.

ناتوانم بەبێ ڕوخسارت بژیم! ناخم هێندە پڕە لە تۆ، جێگەی هیچ شتێکی دیکەی تێدا نەماوەتەوە جگە لە تۆ.. ئەم یادگە ماسی‌ ئاسایەم[١]. کە شتێکی سەیرە، ڕووداوە گەورەکانی جیهانی بیر دەچێتەوە، بەڵام وردترین وردەکارییەکانی تۆی لە یادە. لەم ساتەدا، حەز دەکەم لە نێو باوەشتدا خۆم حەشار بدەم و بەسەر سنگتەوە بگریم، چونکە بەبێ تۆ زۆر دەترسم و شەکەتم. فانی، خۆشەویستم، ئەی کازیوەی گەردوون، پێم بڵێ کە دڵت هەرگیز ناگۆڕێت، پێم بڵێ کە هەر بەو چاوانەی پڕن لە درەوشانەوە لێم دەڕوانیت، ڕێک وەک ئەوەی من کاکێشانێک(گەلەئەستێرەیەک) بم. من بە چاوانی داخراو و بە دڵێکەوە کە تەواوی دەرگاکانی بۆت خستووەتە سەرپشت، خۆشم دەوێیت. بیرتە جارێکیان پێم وتی کە سەرسامم بەو کەسانەی لەپێناو ئەو ئایینەدا دەمرن کە باوەڕیان پێیەتی؟ ئەمڕۆ، تۆ ئایین و باوەڕی منی! بەبێ تۆ، تەنانەت من شایەنی خودی خۆمیش نیم، هیچ ڕێگەیەکم بۆ ژیان نییە لە دنیایەکدا کە تۆی تێدا نەبیت. نامەوێت بەرەنگاری ئەم دڵەم ببمەوە کە لە نێو تۆدا نوقم بووە، من لە خودی خۆم یاخی دەبم و بە عەشقی تۆوە دژایەتی هەموو لۆژیکێک دەکەم.. باوەشتم بۆ بکەرەوە، چونکە من تەنها لە نێو باوەشی تۆدا ئازادم. —نامەیەکی خۆشەویستیی جۆن کیتس بۆ فانی بڕاون. تێبینی: [١]مەبەست لە (ئەم یادگە ماسی‌ ئاسایەم. - fishy memory) ئەوەیە کە خەڵکی دەڵێن ماسی بیرگەیەکی زۆر کورت و لاوازی هەیە و زوو شتی بیردەچێتەوە، شاعیر لێرەدا دەڵێت یادگەی منیش هەروا لاوازە بۆ شتەکانی دنیا، بەڵام بۆ تۆ وانیم.

پرسیار لەبارەی ترسەوە دەکەیت؟ ئەوە ترس نییە لە تۆ، بەڵکو ترسە لە خودی خۆم لە بەردەم تۆدا. من کەسێکی سەیروسەمەرەم میلێنا، تۆ ئەوە دەزانیت. هەندێک جار هەست دەکەم کە مرۆڤ نیم، بەڵکو تەنها تۆپەڵێک لە دەمار و دوودڵیم. وە کاتێک لێم نزیک دەبیتەوە، هەست دەکەم ئەم تۆپەڵەیە دەتەقێتەوە. نووسینت بۆ من ئەو بارانەیە کە بەسەر دڵە وشکەکەمدا دەبارێت، بەڵام لە هەمان کاتدا لەم بارانە دەترسم؛ دەترسم نوقمم بکات. تۆ داوام لێ دەکەیت بەهێز بم و ڕووبەڕووی جیهان ببمەوە، بەڵام ئایا کەس داوا لە نوقمبوویەک دەکات لە ناوەڕاستی زەریادا فێری مەلەکردن ببێت؟ تۆ بە هەڵە لێم تێدەگەیت کاتێک وا بیردەکەیتەوە کە نامەوێت یەکتر ببینین. من بە هەموو هەست و بوونمەوە تۆم دەوێت، دەمەوێت لە بەردەمتدا دابنیشم و بۆ چەندین ساڵ بێدەنگ بم، وە تەنها بە سەیرکردنی ڕووخسارت قایل بم، بەڵام من دەترسم لەو ساتەی کە ناچار دەبم بڵێم ماڵئاوا. ماڵئاوایی بۆ من جۆرێکە لە مەرگی بچووک، وە من لە ژیانمدا ئەوەندە زۆر مردووم کە ئیتر بەرگەی مەرگێکی نوێ ناگرم. تۆ وا بیردەکەیتەوە کە من لە پراگ دەژیم، بەڵام لە ڕاستیدا من لەناو نامەکانی تۆدا دەژیم. جیهانی دەرەوە بۆ من تەنها تەمومژە، بەڵام تاکە ڕاستی ئەو وشەیانەن کە بە دەستەکانی خۆت دەیاننووسیت. هەندێک جار نامەکەت دە جار دەخوێنمەوە، وە هەموو جارێک مانایەکی نوێ و برینێکی نوێی تێدا دەدۆزمەوە. میلێنا، تۆ ئەو چەقۆیەی کە ناخی خۆمی پێ هەڵدەکۆڵم، ئەمەیە خۆشەویستی. جارێکیان پێت وتم کە من پاک و بێگەردم، بەڵام من وا نیم. من تەنها مرۆڤێکم هەوڵ دەدەم جێگەیەک بۆ خۆم لەم بوونەدا بدۆزمەوە، ئەم جێگەیەش جگە لە سێبەری تۆ، لە هیچ شوێنێکی تر نادۆزمەوە. ئەگەر ماندوو بوویت بۆم مەنووسە، بەڵام هەرگیز لە نووسین مەوەستە. بێدەنگیی تۆ تاکە ژاوەژاوێکە کە ناتوانم بەرگەی بگرم. باش بە، نەک لەپێناو خۆت، بەڵکو لەپێناو من، چونکە ئەگەر لەدەستت بدەم، دوایین تاڵە دەزوو لەدەست دەدەم کە بە ژیانەوە دەمبەستێتەوە. –کافکا بۆ میلێنا

هەندێک لە جوانترین یادگارییەکانم لەگەڵ کەسانێکدا دروستکردووە کە هەرگیز جارێکی تر قسەیان لەگەڵ ناکەمەوە. ئەمەش لایەنە سەیرەکەی ژیانە. هەندێک لە قۆناغەکانی ژیان پڕن لە پێکەنین، خۆشەویستی و گفتوگۆی درەنگانی شەو، بەڵام سەرەڕای ئەوەش بەبێ هیچ کۆتاییەکی ڕوون و یەکلاکردنەوەیەک کۆتاییان دێت. هەمیشە دەرفەتی ماڵئاواییکردنت پێ نادرێت. هەندێک جار مرۆڤەکان لەپڕ کاڵ دەبنەوە و لە ژیانماندا ون دەبن، لە دوای خۆیان تەنها دەنگدانەوەی ئەو ساتانە جێدەهێڵن کە سەردەمانێک هەموو شتێک بوون بۆمان. ئەمە ئازاربەخشە!! نەک لەبەر ئەوەی یادگارییەکان ڕاستەقینە نەبوون، بەڵکو لەبەر ئەوەی بڕیار نەبوو ئەو پەیوەندییە بۆ هەمیشە بمێنێتەوە. ئێمە نهێنییەکانمان بەشکرد، بەڵێنمان بەیەکتر دا، و پلانمان بۆ داهاتوویەک دانا کە هەرگیز نەهاتە دی. بەڵام سەرەڕای ئەمانەش، هەرگیز نامەوێت ئەو یادگارییانە بسڕمەوە... چونکە لەو ساتانەدا، تەنانەت ئەگەر کاتیش بووبێتن، ئێمە بۆ یەکتر، ڕێک ئەو کەسانە بووین کە پێویست بوو بین. من فێربووم کە بڕیار نییە هەموو کەسێک بۆ هەمیشە لە چیرۆکی ژیانتدا بمێنێتەوە. هەندێک کەس وانەن، هەندێکیان نیعمەتن، هەندێکیشیان هەردووکیانن. وە تەنها لەبەر ئەوەی ئێستا ئیتر قسە لەگەڵ یەکتر ناکەین، بەو مانایە نایەت کە من لەبیرم کردوون. بەو مانایەش نایەت کە دڵگران و کینە لەدڵ بم. بەڵکو تەنها بەو مانایە دێت کە من قبوڵم کردووە، هەندێک یادگاری هەن کە لەبەر هۆکارێکی دیاریکراو دەبێت هەر لە ڕابردوودا بمێننەوە.

ئۆسکار وایڵد دەڵێت، ئەگەر بتەوێت ببیت بە بەقاڵێک، یان جەنەڕاڵێک، یان سیاسەتمەدارێک، یان دادوەرێک، ئەوا بێگومان دەبیت بەو شتە؛ ئەوەش سزای تۆیە. ئەگەر هەرگیز نەزانیت دەتەوێت ببیت بە چی، ئەگەر ئەو ژیانە بژیت کە ڕەنگە هەندێک کەس پێی بڵێن ژیانی داینامیکی، بەڵام من پێی دەڵێم ژیانی هونەری، ئەگەر هەموو ڕۆژێک دڵنیا نەبیت لەوەی کە کێیت و چی دەزانیت، ئەوا هەرگیز نابیت بە هیچ شتێک، وە ئەوەش پاداشتی تۆیە.

Three Colors: Blue 1993 ‧ Romance/Thriller ‧ 1h 38m Dir: Krzysztof Kieślowski

Three Colors: Blue 1993 ‧ Romance/Thriller ‧ 1h 38m Dir: Krzysztof Kieślowski

Three Colors: Blue 1993 ‧ Romance/Thriller ‧ 1h 38m Dir: Krzysztof Kieślowski

مرۆڤ لە جیهاندا ئەوە دەبینێت، کە لە دڵیدا هەڵیگرتووە. –گۆتە

هەست دەکەم هەموو شتێک ڕەتم دەکاتەوە؛ خەونەکانم و واقیع و ژیانم..

ئەمە ئەو شوێنەیە کە ئەفسانە دەبێتە زەروورەتێکی فەلسەفی بۆ مانەوە، چونکە مرۆڤێک کە بڕوای بە هیچ ئەفسانەیەک نەبێت، ناتوانێت بەرگەی ئازار بگرێت؛ وەک فریدریش نیتچە دەڵێت: ئەو کەسەی کە 'بۆچی'یەکی هەبێت بۆ ژیان، بەرگەی هەر 'چۆن'ێک دەگرێت، و ئەفسانە گەورەترین و قووڵترین بۆچییە کە مرۆڤایەتی تا ئێستا دایهێناوە. بەبێ ئەفسانە، مرۆڤ دەبێتە کۆیلەی ساتە کاتییەکان و ئارەزووە غەریزییەکان، بەڵام بە بوونی ئەفسانە، مرۆڤ دەبێتە خاوەن مێژوویەکی ڕۆحی و ئاسۆیەکی میتافیزیکی کە تێیدا مردن تەنیا کۆتاییەکی فیزیکی نییە، بەڵکو گواستنەوەیەکی سیمبۆلییە بۆ ناو ڕەهەندێکی تری بوون. ئەفسانە وەک مامۆستای دەروونی کار دەکات؛ ئەو چیرۆکە ئەفسانەییانەی کە باس لە گۆڕانکاری، قوربانیدان، و لەدایکبوونەوە دەکەن، نەخشەی قۆناغەکانی گەشەی دەروونیی مرۆڤن لە منداڵییەوە بۆ پێگەیشتن و کامڵبوون. کاتێک مرۆڤێک ئەفسانەی مردنی خوداوەند و زیندووبوونەوەی دەخوێنێتەوە، دەروونی فێری ئەوە دەبێت کە دەبێت هەندێک بەشی کۆنی کەسایەتیی خۆی بکوژێت تاوەکو بەشێکی نوێ و باڵاتر لەدایک ببێت، و ئەمە پرۆسەیەکە کە یۆنگ پێی دەڵێت تاکەکەسیبوون. ئەفسانە وەک خودا گرنگە چونکە وێنەیەکی نموونەیی دەخاتە بەردەم مرۆڤ کە هەمیشە هەوڵی بۆ بدات، ئەم وێنە نموونەییە وەک جەمسەرێکی کێشکردن کار دەکات کە مرۆڤ لە چەقبەستوویی ڕزگار دەکات و بەرەو باڵابوونی ڕۆحی و لوتکەی مانا دەیبات. ئەگەر ئەفسانە نەبێت، مرۆڤ هیچ پێوەرێکی ناوەکیی بۆ گەشە نامێنێت و تەنیا لە ناو بازنەیەکی داخراوی دووبارەبوونەوەدا دەمێنێتەوە، بەڵام ئەفسانە هەمیشە ئاسۆیەکی نوێ و نهێنییەکی نوێمان نیشان دەدات کە وامان لێ دەکات بەردەوام بین لە گەڕان بە دوای مانادا. بۆیە، ئەفسانە وەک خودا پێویستە چونکە ئەو تاکە هێزەیە کە دەتوانێت سیمۆنیایەکی دەروونی دروست بکات؛ ئەو جیهانی دەرەوە و جیهانی ناوەوە، عەقڵ و هەست، ژیان و مردن، هەموویان پێکەوە گرێ دەدات و دەیکاتە یەکپارچەییەکی مانابەخش. مرۆڤی بێ ئەفسانە مرۆڤێکی ناتەواو و پارچە پارچەبوویە کە لە ناو جیهانێکی بێدەنگدا بە دوای دەنگێکدا دەگەڕێت، بەڵام ئەفسانە ئەو دەنگەیە کە لە قووڵایی مێژووەوە دێت و پێمان دەڵێت کە ئێمە بەشێکی دانەبڕاوین لە ڕۆحی جیهان. ئەفسانە نەک تەنیا بۆ دنیابینی، بەڵکو بۆ مانەوەی دەروونی و سەقامگیریی فەلسەفیی مرۆڤ زەروورەتێکە، چونکە زمانی ڕاستەقینەی ڕۆحە و ئەو ئاوێنەیەیە کە تێیدا مرۆڤ دەتوانێت ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی وەک بوونەوەرێکی میتافیزیکی و پیرۆز ببینێت. ئەفسانە ئەو خودا ناوەکییەیە کە لە ناو خەیاڵ و نەستی ئێمەدا نیشتەجێیە و بەبێ ئەو، هەموو ڕاستییە زانستییەکان تەنیا زانیارییەکی ساردن و ناتوانن ئەو گەرموگوڕییە بە ژیان ببەخشن کە مرۆڤ بۆ بەردەوامبوون پێویستییەتی؛ ئەفسانە ئەو سحرەیە کە ژیان دەکاتە شایستەی ژین و مردن دەکاتە دەروازەیەک بۆ مانا.

کۆمەڵگەی سیمبولەکان و میتافیزیکی مانا: لێکۆڵینەوەیەکی گشتگیر لەسەر پێویستیی دەروونی و فەلسەفیی ئەفسانە وەک بونیادنەری دنیابینی و جێگرەوەی خودا لە ژیانی مرۆڤدا: بۆ ئەوەی لە جەوهەری ئەفسانە تێبگەین، دەبێت سەرەتا ئەو تێڕوانینە سادەیە وەلابنێین کە ئەفسانە تەنها وەک چیرۆکی بێبنەما یان وەهمی سەرەتایی دەبینێت، بەڵکو دەبێت ئەفسانە وەک نەخشەی دەروونی و نژیارنشینی مانا لەبەرچاو بگرین کە بەبێ ئەو، مرۆڤ ناتوانێت لە ناو واقیعێکی خاو و بێدەنگدا بەردەوامی بە بوونی خۆی بدات. لە قوتابخانەی کارڵ یۆنگدا، ئەفسانە گوزارشتێکی باڵایە لە نەستی کۆیی، ئەو ڕەهەندە شاراوەیەی دەروون کە تێیدا هەموو مرۆڤایەتی لە وێنە باوانەکان یان ئارکێتایپەکاندا هاوبەشن؛ ئارکێتایپەکان وەک فۆرمە بەتاڵەکان وان کە تەنیا لە ڕێگەی ئەفسانەوە ڕەنگ و مانا وەردەگرن، وەک چۆن ئاو شێوەی ئەو دەفرە وەردەگرێت کە تێیدایە، ئاواش وزە دەروونییە سەرەتاییەکانی ئێمە لە ڕێگەی چیرۆکە ئەفسانەییەکانەوە دەبنە خاوەن مانا و ئاراستە، و لێرەدایە کە ئەفسانە ڕۆڵی خودا دەگێڕێت، چونکە خودا لە ڕووی دەروونناسییەوە ئەو ناوەندەیە کە هەموو بەشە جیاوازەکانی کەسایەتی(وەک سێبەر، ئانیما، ئانیموس، و پیرە دانا) لە دەوری کۆدەبنەوە تاوەکو خۆ بگاتە یەکپارچەیی، و کاتێک ئەفسانە نامێنێت، ئەم وێنە باوانە چیتر ڕێڕەوێکی دەرەکییان نییە بۆ دەرکەوتن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ئەو وزە دەروونییانە بە شێوەیەکی تێکدەرانە و پشێوانە لە ناو ناخی مرۆڤدا بتەقنەوە و ببێتە هۆی سەرهەڵدانی نەخۆشییە دەروونییەکان و هەستی پووچگەرایی، چونکە مرۆڤ تەنیا بە نان و ئۆکسجین ناژی، بەڵکو بەو مانایە دەژی کە تەنیا ئەفسانە دەتوانێت لە ئاستێکی میتافیزیکیدا بۆی دابین بکات. ئەفسانە وەڵامێکی ئۆنتۆلۆژییە بۆ ئەو دڵەڕاوکێی وجودییەی کە مرۆڤ لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ نادیاردا تووشی دەبێت، چونکە گەردوون لە خودی خۆیدا بێدەنگە و هیچ پەیامێکی ئەخلاقی یان مانایی بۆ مرۆڤ نییە، و لێرەدا ئەفسانە وەک پردی مانا دێتە کایەوە تا جیهانی ماددی بە جیهانی ماناوە ببەستێتەوە. ئەفسانە کات پیرۆز دەکات، بە جۆرێک کە مرۆڤ لە ناو کاتێکی هێڵی و مێژوویی کە تەنها بەرەو مەرگ دەڕوات ڕزگار دەکات و دەیباتە ناو کاتێکی ئەبەدی، ئەو کاتەی کە تێیدا هەموو کردارێکی مرۆڤ دەبێتە دووبارەکردنەوەی کارێکی خودایی یان ئەفسانەیی، ئەمەش وادەکات ژیان چیتر ڕووداوێکی هەڕەمەکی نەبێت، بەڵکو ببێتە ڕێوڕەسمێکی بەردەوام. ئەفسانە وەک خودا پێویستە چونکە تەنیا ئەو دەتوانێت پیرۆزی بدات بە شتەکان؛ بەبێ ئەفسانە، خاک تەنها خۆڵە، دار تەنها دارە، و مرۆڤ تەنها گۆشت و ئێسقانە، بەڵام لە ژێر تیشکی ئەفسانەدا، خاک دەبێتە نیشتمانی پیرۆز، دار دەبێتە داری ژیان، و مرۆڤ دەبێتە وێنەی خودا یان قارەمانی گەردوون. ئەم گۆڕانکارییە لە دیدگادا نەک تەنها ئاسودەیی دەروونی دەبەخشێت، بەڵکو بنەمایەکی فەلسەفی بۆ ئەخلاق و بەرپرسیارێتی دروست دەکات، چونکە کاتێک جیهان پیرۆز بوو، پاراستنی جیهان دەبێتە ئەرکێکی میتافیزیکی، نەک تەنها بەرژەوەندییەکی بایۆلۆژی. پێویستیی مرۆڤ بە ئەفسانە هاوشێوەی پێویستیی بە خودایە چونکە مرۆڤ ناتوانێت لە ناو خاڵییبووندا بژی؛ هۆشیاریی مرۆڤ پێویستی بە ناوەندێکی هێز هەیە کە هەموو جەمسەرەکانی تری بوونی بۆ ڕێکبخات، و کاتێک لە سەردەمی نوێدا زانست و لۆژیک هەوڵیان دا ئەفسانە وەلا بنێن، ئەوەی ڕوویدا بێسحربوونی جیهان(Disenchantment) بوو. بەڵام ئەم بێسحربوونە نەبووە هۆی ئازادی، بەڵکو بووە هۆی نامۆبوون، چونکە عەقڵی پەتی تەنیا دەتوانێت باس لە چۆنیەتی بکات نەک بۆچی. لێرەدا ئەفسانە وەک لۆژیکی ڕۆح دەردەکەوێت کە لە سەرووی لۆژیکی عەقڵەوەیە، ئەو بە زمانی سیمبول قسە دەکات کە زمانێکی گشتگیرترە لە وشە، چونکە سیمبول دەتوانێت لە یەک کاتدا چەندین مانای دژبەیەک لە ناو خۆیدا کۆبکاتەوە و هاوسەنگییان بۆ دروست بکات، ئەمەش ڕێک ئەو کارەیە کە دەروونی مرۆڤ پێویستییەتی بۆ ئەوەی لە ناو ململانێی نێوان ئارەزووەکان و عەقڵدا پارچە پارچە نەبێت. ئەفسانە وەک خودا حوکم دەکات چونکە کۆسمۆس(نەزم) لە ناو کائۆس(پشێوی) دروست دەکات، پێمان دەڵێت کە ئێمە بە تەنیا نین لەم گەردوونەدا و ڕووداوەکانی ژیانمان، تەنانەت ئازارە هەرە قووڵەکانیشمان، مانا و مەبەستێکیان هەیە کە لە تێگەیشتنی ئێستای ئێمە گەورەترە. ئەفسانە ئەو پێشوازییەیە کە مرۆڤ بۆ بوونی خۆی دروستی دەکات؛ مرۆڤ بوونەوەرێکە کە لە ناو جیهاندا فڕێدراوە بەبێ ئەوەی خۆی بڕیاری دابێت، و ئەم فڕێدراوییە دەبێتە سەرچاوەی ترسێکی هەمیشەیی، بەڵام ئەفسانە دێت و ئەم فڕێدراوییە دەگۆڕێت بۆ نێردراویی، واتە مرۆڤ لە ڕێگەی ئەفسانەیەکەوە(وەک ئەفسانەی گەشتی پاڵەوان) هەست دەکات کە ژیانی ئەرکێکی تێدایە و ئەو بەشێکە لە پلانێکی گەورەتری گەردوونی.

شتێکی ئەوتۆم نییە بۆ وتن. پێم وایە لەم هەموو ساڵەدا زۆر کەم فێربووم. فێربووم کە زۆر شتی بێمانا (بێ بیرکردنەوە) هەن دەتوانیت ئەنجامیان بدەیت. لەناو ئەو ملیۆنانەدا، یەکێکیان هەیە کە لە هەموویان بێماناترە. وە عادەتەن تۆ هەر ئەوەیان ئەنجام دەدەیت. فێربووم کە ڕەنگی شین و ڕەش بەیەکەوە، وەک دڕکن لە چاودا (ناشیرین و نەگونجاون). فێربووم کە هەندێک بۆن لە یادەوەریدا دەچەقن، و کاتێک جارێکی تر بۆنیان دەکەیتەوە، وەک ئەوە وایە ئەو هەموو ساڵە هەرگیز تێنەپەڕیبێت. فێربووم کە شەممە لە یەکشەممە باشترە. فێربووم کە هەموو کەسێک شتێکی هەیە بۆ گێڕانەوە، بەڵام ئەوەش فێربووم کە ڕق لێبوونەوە لە هەندێک خەڵک یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی باشتر بژیت. فێربووم کە هەندێک بەیانی ئامادەیت قۆڵێک ببەخشیت تەنها بۆ ئەوەی پێنج خولەکی تر بنوویت. فێربووم کە هەندێک شار توانای ئەوەیان هەیە وات لێ بکەن تەنانەت ناوی خۆشت لەبیر بچێتەوە. فێربووم خەڵکانێک هەن هێندە لە ڕووی جوانییەوە سەرسوڕهێنەرن کە تەنانەت ڕووناکی تایبەت بە خۆیان دەبەخشنەوە. ئەوان، نازانم، وەک فسفۆڕ دەدرەوشێنەوە! فێربووم کە هیچ پێویست بە نیگەرانی ناکات ئەگەر لە تەمەنی چل ساڵیدا نەزانیت دەتەوێت چی لە ژیانت بکەیت (ئاڕاستەی ژیانت بە کوێدا بەریت)، بە مەرجێک هێشتا ئارەزوویەکی گەورەت بۆ یاریکردن هەبێت. ڕەنگە تەنها تۆ بیت کە لە مەسەلەکە تێگەیشتبیت. فێربووم کە ئەگەر وشەیەک زۆر دووبارە بکەیتەوە، لەناکاو واتاکەی لەدەست دەدات. فێربووم کە هەندێک جار هێندە بە توندی دەتەوێت لەگەڵ کەسێکی دیاریکراودا سێکس بکەیت (ئەوینداری بکەیت) کە ئامادەیت لەسەر ئەژنۆ لەو کەسە بپاڕێیتەوە. فێربووم کە جگەرەیەک، بەتایبەت ئەگەر بێتاقەت بیت، دەتوانێت تەنانەت ژیانت ڕزگار بکات. فێربووم کە خەڵکانێک هەن هێندە مایەی ئازار و بێزارکەرن، کە بەڕاستی دەبنە خشڵێکی هەڵواسراو بە گونەکانەوە (تەنگ بە پیاو هەڵدەچنن). فێربووم کە هیچ شتێک لەوە سەرخۆشکەرتر نییە کە پابەند بیت بە هەڵبژاردنەکەتەوە. وە پاشان هەڵە دەربچێت. فێربووم کە دڵدانەوەی هاوڕێیان هەندێک جار دەکرێت دڵڕەقانە بێت. فێربووم کە دەنگی فرانک سیناترا یەکێکە لە هۆکارەکانی مانەوە لەم جیهانەدا. و (بیرەی) هاینیکین هۆکارەکەی ترە. فێربووم کە دەبێت پێش ئەوەی ئاوەکە بکوڵێت، خوێی تێبکرێت. فێربووم کە هەندێک یاسا دانراون بۆ ئەوەی دژی ئێمە بن. فێربووم کە هیچ شتێک لەوە کۆمیدیتر نییە کە لەگەڵ کەسێکی گەمژەدا هاوڕا بیت. و لە ناخەوە پێبکەنیت. فێربووم کە بە تێپەڕبوونی ساڵان، فێر دەبیت هەڵەکان و پەشیمانییەکانت وەک منداڵی خۆت خۆشبوێت. فێربووم کە نۆستالیژیا (خەم بۆ ڕابردوو) تامی چوکلێتی گەرم دەدات. فێربووم کە فیلمەکانی ئینگمار بێرگمان تەنها شاکار نین: بەڵکو وانەی ژیانن. فێربووم کە هیچ شتێک لەوە جوانتر نییە شەوان لە خەو هەستیت کاتێک هەمووان خەوتوون و بە تەنهایی وەک سەگێک بەناو زبڵدا، بەدوای هەر هەستێکی تێرکەردا بگەڕێیت. فێربووم کە ئەگەر داوای پێنج شتت لێ بکەن و لە کۆتا ساتدا دووانی تری بۆ زیاد بکەن، بە ناچاری سێ دانەی یەکەمت لەبیر دەچێتەوە. فێربووم کە هەندێک کەس سەریان تەنها بۆ ئەوەیە گوێچکەکانیانی پێکەوە پێ جیا بکەنەوە. فێربووم کە کراسە دڵخوازەکەت بە شێوەیەکی کوشندە شلە (سۆس) بۆ خۆی ڕادەکێشێت. فێربووم کە هیچ شتێک لەوە خۆشتر نییە بەیانییەک لە خەو هەستیت و نەزانیت سەعات چەندە، ژوورەکە نەناسیتەوە، و بەتایبەتیش ئەوەت لەبیر نەبێت چۆن گەیشتیتە ئەوێ. بەڵام لە هەمووی گرنگتر، فێربووم کە ڕۆژە بەڕاستی گرنگەکانی ژیانی مرۆڤ، هەمووی پێنج یان شەش ڕۆژن. ئەوانی تر تەنها بۆ پڕکردنەوەن. بۆیە شەست ساڵی تر، تۆ ئەو ڕۆژەت لەبیر نامێنێت کە زانکۆت تەواو کرد یان ئەو ڕۆژەی خەڵاتی ئۆسکار بەدەست دەهێنیت. بەڵکو ئەو شەوەت لەبیر دەمێنێت کە خۆت و هاوڕێکانت، هاوڕێ ڕاستەقینەکان، هەر یەکە و ١٠ جگەرەتان کێشا و بە سەرخۆشی، لە شەقامە باراناوییەکاندا بە هەموو دڵتانەوە گۆرانیتان دەوت. ئەوانە ئەو ساتانەن کە تێیاندا ترپەی ژیان خێراتر لێ دەدات (مەبەستی ئەوەیە لەو ساتانەدا؛ کە لەگەڵ هاوڕێکانت گۆرانی دەڵێیت و دڵخۆشیت، ژیان پڕ دەبێت لە وزە و جۆش و خرۆش. وەک چۆن کاتێک مرۆڤ زۆر دڵخۆشە یان ڕادەکات یان دەترسێت دڵی خێراتر لێ دەدات، لەو ساتانەدا خودی ژیان دڵی خێراتر لێ دەدات، واتە ژیان سست و بێزارکەر نامێنێت، بەڵکو زیندوو و پڕ وزە دەبێت.) -فێدێریکۆ فێلینی

دە وەرە نیوشەوان، لۆخۆ تێکەر کەین سمێر و بسکان …

جیهانبینیی ئەفسانەیی، جیهانێک وێنا دەکات کە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی دیاردە سروشتییەکان و ئاڵۆزییەکانی دەروونی مرۆڤە؛ گەردوونێک کە لەسەر بنەمای ململانێ و هاوسەنگیی هێزە جیاوازەکان کار دەکات و مرۆڤ تێیدا وەک بەشێک لەم دراما گەردوونییە فراوانە بوونی هەیە. لە بەرامبەردا، جیهانبینیی ئایینە ئیبراهیمییەکان، چوارچێوەیەکی هزریی نوێ پێشکەش دەکات کە تێیدا گەردوون وەک سیستمێکی یەکگرتوو سەیر دەکرێت کە لە لایەن خودایەکی تاقانەوە بەڕێوە دەبرێت کە لە دەرەوەی دروستکراوەکانی خۆیەتی. لەم تێڕوانینەدا، مرۆڤ پێگەیەکی ناوەندی و بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقیی پێدەبەخشرێت کە ژیانی ئاراستە دەکات. یەکەمیان لە ڕێگەی گێڕانەوەی سیمبولی و کەساندنەوە هەوڵی شرۆڤەکردنی جیهان دەدات، دووەمیان لە ڕێگەی چەمکەکانی وەحی و یاسای خوداییەوە هەوڵی ڕێکخستنی پەیوەندیی مرۆڤ بە بوون و خالقەوە دەدات. هەر یەک لەم دوو سیستمە، بە شێوازی تایبەت بە خۆیان، کاریگەریی قووڵ و بەردەوامیان لەسەر بنیاتنانی شارستانیەت و هوشیاریی مرۆڤایەتی هەبووە.

شەڕی تەڕوادە لە ئیلیادەی هۆمیرۆسدا نموونەیەکی کلاسیکییە کە چۆن شەڕێکی مرۆیی دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ دەستێوەردان و کێبڕکێی خوداوەندەکانی ئۆڵۆمپ. پاڵەوانە ئەفسانەییەکان، وەک گیلگامێش یان ئاشیل، بەدوای شکۆمەندیی شەخسی (Kleos) و نەمرییەوەن، کە زۆرجار هەوڵدانێکی تراجیدییە بۆ تێپەڕاندنی سنوورە مرۆییەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی چارەنووسی حەتمی کە مردنە. سیستەمی ئەخلاقی لەم جیهانبینییەدا ڕێژەیی و فرەچەقە. هیچ یاسایەکی ئەخلاقیی ڕەها و گشتگیر بوونی نییە کە لە سەرچاوەیەکی باڵاوە هاتبێت. ئەخلاق بریتییە لە ڕازیکردن و خۆپاراستن لە تووڕەیی خوداوەندە جیاوازەکان. ئەوەی خوداوەندێک بە چاکەی دەزانێت، لەوانەیە یەکێکی تر بە خراپەی بزانێت. پەیوەندییەکە زیاتر مامەڵەییە (Transactional): مرۆڤ قوربانی پێشکەش دەکات و ڕێوڕەسمەکان ئەنجام دەدات (do ut des: من دەبەخشم تا تۆ ببەخشیت) بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندی و یارمەتیی خوداوەندەکان، نەک لەبەر پابەندبوون بە سیستمێکی ئەخلاقیی ناوەکییەوە. بەڵام، کاتێک دێینە سەر جیهانبینیی ئایینە ئیبراهیمییەکان، ڕووبەڕووی شۆڕشێکی فیکری و گەردوونیی تەواو جیاواز دەبینەوە. بنچینەی ئەم جیهانبینییە، یەکتاپەرستییەکی(Monotheistic) ڕەها و بێ سازشە. خودا یەک و تاقانەیە، هیچ شتێک لەو ناچێت و هیچ هاوبەشێکی نییە. ئەم خودایە، بە پێچەوانەی خوداوەندە نیشتەجێ و مرۆڤ ئاساکانی ئەفسانە، بوونەوەرێکی تەواو ئەوپەڕی (Transcendent) و ناماددییە. ئەو لە دەرەوە و سەرووی گەردوون و یاساکانیەتی، نەک بەشێک لێی. ئەو دروستکەرە، نەک دروستکراو. هەموو سیفەتەکانی کامڵ و ڕەهان: زانای ڕەها، توانای ڕەها، میهرەبانیی بێسنوور. ئەو خاڵییە لە هەر کەم و کوڕی و هەستێکی مرۆیی وەک ئیرەیی، تووڕەیی کۆنترۆڵنەکراو، یان پێویستی. خودای ئیبراهیمی سەرچاوەی ڕەهای هەموو بوون و هەموو چاکەیەکە؛ ئەو خودی یاسا و ئەخلاقە. ئەم گۆڕانە لە تێگەیشتن بۆ سروشتی خودا، کاریگەرییەکی ڕیشەیی لەسەر هەموو لایەنەکانی تری جیهانبینییەکە دادەنێت. گێڕانەوەی دروستبوون لە سەفەری پێکهێناندا و لە ئاماژەکانی قورئاندا، چیرۆکی خوڵقاندن لە هیچەوە(Creatio ex nihilo)ـیە. خودا بە فەرمان (ببە، با ڕووناکی ببێت) و بە ویستی ئازاد و دانایی خۆی، گەردوونێکی ڕێک و پێک و ئامانجدار دەخوڵقێنێت. لێرەدا دروستبوون کردەیەکی ئاشتیخوازانە و مەبەستدارە، نەک ئەنجامی شەڕ و خوێنڕشتن. گەردوون وەک باش وەسف دەکرێت، کە نیشانەی چاکەی سەرچاوەکەیەتی و ئاماژەیە بۆ بوونی ڕێکی و یاسایەکی خودایی لە پشتی دیاردە سروشتییەکانەوە. کات لەم دیدگایەدا چیتر بازنەیی و دووبارەبووەوە نییە، بەڵکو هێڵییە (Linear). مێژوو خاڵێکی دەستپێکی دیاریکراوی هەیە (ئافرینش)، بە قۆناغەکانی مێژووی مرۆڤایەتی و ناردنی پەیامی خوداییدا تێدەپەڕێت، و بەرەو ئامانجێکی کۆتایی دیاریکراو (Eschaton) دەڕوات، کە ڕۆژی لێپرسینەوە و دامەزراندنی دادپەروەریی کۆتاییە. ئەمەش مانایەکی قووڵ و ئاراستەیەکی دیاریکراو بە مێژوو و ژیانی مرۆڤ دەبەخشێت. لە چوارچێوەی ئەم گەردوونە ئامانجدارەدا، پێگەی مرۆڤ بە شێوەیەکی بنەڕەتی دەگۆڕێت. مرۆڤ چیتر بوونەوەرێکی پەراوێزخراو و خزمەتکار نییە، بەڵکو دەبێتە لووتکە و سەنتەری مەبەستی ئافرینش لەسەر زەوی. مرۆڤ لەسەر وێنەی خودا(Imago Dei) دروست کراوە و کراوەتە جێنشین(خەلیفە) لەسەر زەوی. ئەم دوو چەمکە کەرامەت و بەرپرسیارێتییەکی بێ وێنە بە مرۆڤ دەبەخشن. وێنەی خودا ئاماژەیە بۆ پێبەخشینی عەقڵ، ئیرادەی ئازاد، و توانای جیاکردنەوەی چاکە و خراپە. جێنشینی ئاماژەیە بۆ ئەوەی مرۆڤ ئەمانەتدار و بەرپرسیارە لە ئاوەدانکردنەوە و پاراستنی زەوی و جێبەجێکردنی ویستی خودا. پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و خودا لەسەر بنەمای پەیمان(Covenant, Brit, Mithaq) دامەزراوە. خودا پەیمان لەگەڵ مرۆڤایەتی دەبەستێت، لە ڕێگەی پێغەمبەرانەوە وەک نوح، ئیبراهیم، موسا، عیسا و محەمەد، و تێیدا ڕێنمایی و یاساکانی خۆی دەنێرێت و لە بەرامبەر ملکەچبوون و باوەڕهێناندا، بەڵێنی ڕەحمەت و ڕزگاری دەدات. ئەمە پەیوەندییەکی شەخسی و ئەخلاقییە، نەک مامەڵەیەکی بازرگانی. درامای سەرەکیی مرۆڤ لێرەدا ململانێ لەگەڵ چارەنووسێکی کوێر نییە، بەڵکو ململانێیەکی ناوەکییە لە نێوان گوێڕایەڵی بۆ فەرمانی خودا و سەرپێچیکردن لێی (گوناهـ، Sin). سیستەمی ئەخلاقی لەم جیهانبینییەدا ڕەها، گشتگیر و سەرچاوە خوداییە. چاکە و خراپە بوونی عەینی و جەوهەرییان هەیە و لە ویستی خوداوە سەرچاوە دەگرن. یاساکانی وەک دە فەرمانەکە، بنەمای ژیانی کۆمەڵایەتی و تاکەکەسی دادەڕێژن و پابەندبوون پێیانەوە تەنها بۆ ڕازیکردنی خودا نییە، بەڵکو بۆ گەیشتن بە کامڵبوونی ڕۆحی و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەرە. لێرەدا نیەت و پاکی دڵ بەقەد کردەوەی دەرەکی گرنگە. گواستنەوە لە جیهانبینیی ئەفسانەییەوە بۆ جیهانبینیی ئایینیی ئیبراهیمی، گۆڕانێکی بنچینەیی بوو لە پارادایمی تێگەیشتن لە واقیعدا.

جیهانبینییە جیاوازەکان: لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان گێڕانەوەی ئەفسانەیی و چیرۆکی ئایینە ئیبراهیمییەکان لە قووڵاییەکانی هوشیاریی مرۆڤایەتیدا، لەو ساتەوەختەوەی مرۆڤ بۆ یەکەمجار سەیری ئاسمانی پڕ لە ئەستێرەی کرد و لە بوونی خۆی ڕاما، گەشتێکی بێوچانی بۆ دۆزینەوەی مانا و تێگەیشتن لە گەردوون دەستپێکردووە. ئەم گەشتە دوو ڕێڕەوی سەرەکیی گێڕانەوەی بەرهەمهێناوە کە بناغەی شارستانیەتەکان و سیستەمە فیکرییەکانیان داڕشتووە: گوتاری ئەفسانەیی و گوتاری ئایینیی وەحی ئامێز. هەرچەندە لە ڕواڵەتدا هەردووکیان هەوڵ دەدەن وەڵامی پرسیارە وجودییە بنەڕەتییەکان بدەنەوە—وەک سەرچاوەی بوون، چارەنووسی مرۆڤ و سروشتی هێزە باڵاکان—بەڵام لە جەوهەری ئۆنتۆلۆژی(بوونناسی)، کۆسمۆلۆژی(گەردوونناسی)، ئەنترۆپۆلۆژی(مرۆڤناسی) و سیستەمی ئەخلاقیدا، جیاوازییەکی ڕیشەیی و قووڵیان هەیە. لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاریی ورد لە نێوان گێڕانەوە ئەفسانەییەکانی میزۆپۆتامیا(سۆمەری و بابلی)، یۆنان، و سکەندەنافیا لە لایەک، و گێڕانەوەکانی نێو چوارچێوەی ئایینە ئیبراهیمییەکان(جوولەکە، مەسیحییەت، ئیسلام) لە لایەکی ترەوە، پەردە لەسەر دوو پارادایمی تەواو لێکجودا بۆ تێگەیشتن لە واقیع لادەدات. جیهانبینیی ئەفسانەیی، لە جەوهەردا، جیهانبینییەکی فرەخوایی(Polytheistic) و زیندووکارانەیە(Animistic). لەم تێڕوانینەدا، گەردوون شانۆیەکی گەورە و پڕ لە ژیانە کە هێزە سروشتییەکان—وەک هەورەبرووسکە، زەریا، خۆر، و تەنانەت هەستە مرۆییەکانی وەک خۆشەویستی و جەنگ—کەسێندراون و لە شێوەی خوداوەندی جۆراوجۆردا بەرجەستە کراون. ئەم خوداوەندانە، کە پانتێۆنێکی فرەڕەنگ پێکدەهێنن، بوونەوەری تەواو ترانسێندێنتاڵ و دوور لە گەردوون نین، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاون لە پێکهاتەی گەردوون خۆی؛ ئەوان نیشتەجێی جیهانن (Immanent). سروشتی ئەم خوداوەندانە بە شێوەیەکی بەرچاو مرۆییە (Anthropomorphic). ئەوان خاوەن هەست و سۆز، ئارەزوو، کەم و کوڕی و ململانێی مرۆڤانەن. زیوس لە پانتێۆنی یۆنانیدا، هەرچەندە پاشای خوداوەندەکانە و خاوەن هێزێکی گەورەیە، بەڵام بەردەوام لەژێر کاریگەریی شهەوەت و ئارەزووەکانیدایە و کردەوەکانی زۆرجار دەبنە هۆی دروستبوونی کێشە و ئاڵۆزی. هێرا، هاوسەری، نموونەی ئیرەیی و تۆڵەسەندنەوەیە. ئانلیل لە ئەفسانەی سۆمەریدا، خوداوەندی با و هەوا، دەتوانێت تووڕە بێت و لافاو بنێرێت بۆ لەناوبردنی مرۆڤایەتی تەنها لەبەرئەوەی لە دەنگەدەنگیان بێزار بووە. ئەم خوداوەندانە کامڵ و ڕەها نین؛ ئەوان سنووردارن، زۆرجار لەگەڵ یەکتردا لە ململانێدان و تەنانەت فێڵ لە یەکتریش دەکەن. دەسەڵاتیان بەسەر بوارێکی دیاریکراوی سروشت یان ژیاندا سنووردارە و زۆرجار ملکەچی هێزێکی باڵاتر و بێ کەسایەتین کە چارەنووسە (Fate, Moirai, Wyrd)، هێزێک کە تەنانەت خوداوەندە سەرەکییەکانیش ناتوانن بە تەواوی لێی دەرباز بن. ئەم تێڕوانینە بۆ خوداوەندەکان ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر تێگەیشتن لە دروستبوونی گەردوون(Cosmogony) هەیە. لە زۆربەی گێڕانەوە ئەفسانەییەکاندا، دروستبوون کردەیەکی ئارام و پلان بۆ داڕێژراوی یەک ویستی باڵا نییە. بە پێچەوانەوە، گەردوون لە ئەنجامی ململانێیەکی توندوتیژ، شەڕێکی گەردوونی، یان کردەیەکی سێکسیی سەرەتاییەوە لەدایک دەبێت. لە داستانە بابلییەکەدا، (ئینۆما ئێلیش)، جیهان لە دوای شەڕێکی خوێناویی نێوان نەوە نوێی خوداوەندەکان بە سەرکردایەتیی ماردوک و دایکە دێوی سەرەتایی، تیامات، دروست دەبێت. ماردوک دوای سەرکەوتن، جەستەی تیامات دەکات بە دوو بەشەوە و ئاسمان و زەوی لێ پێکدەهێنێت. لە ئەفسانەی یۆنانیدا، گەردوون لە دۆخێکی سەرەتایی کەیئۆس(Chaos)ـەوە دەست پێدەکات و نەوە جیاوازەکانی خوداوەندەکان (وەک تایتانەکان و ئۆڵۆمپییەکان) لە ڕێگەی شەڕ و کودەتاوە دەسەڵات لە یەکتری وەردەگرن. لە ئەفسانەی سکەندەنافیدا، جیهان لە جەستەی زەبەلاحی یمیر دروست دەبێت کە لەلایەن خوداوەند ئۆدین و براکانییەوە دەکوژرێت و پارچە پارچە دەکرێت. لێرەدا، دروستبوون کردەیەکی خوڵقاندن لە هیچەوە(Creatio ex nihilo) نییە، بەڵکو ڕێکخستنەوەی ماددەیەکی سەرەتایی و ئاژاوەگێڕە لە ڕێگەی توندوتیژییەوە. ئەمەش وا دەکات کە خودی پێکهاتەی گەردوون وەک میراتگری ئاژاوە و ململانێیەک سەیر بکرێت. لە چوارچێوەی ئەم گەردوونە پڕ لە ململانێیەدا، پێگەی مرۆڤ (Anthropology) زۆرجار لاوەکی و پەراوێزخراوە. مرۆڤ لە زۆرێک لەم ئەفسانانەدا وەک بوونەوەرێکی خزمەتکار یان بەرهەمێکی لاوەکیی کردەی دروستبوون دەردەکەوێت. لە ئەفسانەی میزۆپۆتامیادا، مرۆڤ لە قوڕ و خوێنی خوداوەندێکی کوژراو دروست دەکرێت بە مەبەستی ئەنجامدانی کارە قورسەکان و خزمەتکردنی خوداوەندەکان، تا ئەوان بحەسێنەوە. مرۆڤەکان بوونەوەری سەربەخۆ و خاوەن کەرامەت نین، بەڵکو بوونەتە کایەی دەستی خوداوەندەکان و زۆرجار دەبنە قوربانیی ململانێ و ئارەزووەکانی ئەوان.