પારસ દિવ્ય આત્મા અવતરણ મદદરૂપ ગ્રુપ

https://youtu.be/fnQg4e4vNnc?si=9OoKqHgUHpmdUI6c

માતા નો સ્ટ્રેસ અને બાળકનો વિકાસ

જય ભગવાન 🙏 આ ગર્ભ સંસ્કાર માટે ખૂબ જ મહત્વનો અને સંવેદનશીલ પ્રશ્ન છે. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ જવાબ આપું તો માતાનો લાંબા સમય સુધી ચાલતો અને ખૂબ વધારે માનસિક તણાવ બાળકના વિકાસને અસર કરી શકે છે, પરંતુ માત્ર “સ્ટ્રેસના કારણે” ઓટિઝમ, CP અથવા બૌદ્ધિક અક્ષમતા થાય છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. આ પરિસ્થિતિઓના કારણો બહુવિધ હોય છે—જનેટિક, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાનની તકલીફો, ચેપ, સમય પહેલાં જન્મ, ઓછું જન્મવજન, મગજના વિકાસમાં ફેરફાર વગેરે. 🌸 ૧. માતાનો સ્ટ્રેસ કેટલો જવાબદાર? સંશોધનોમાં ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ખૂબ વધારે અથવા સતત માનસિક તણાવ અને બાળકમાં Autism Spectrum Disorder (ASD)ના જોખમ વચ્ચે સંબંધ જોવા મળ્યો છે. તાજેતરની 2026ની meta-analysisમાં પણ એવો સંબંધ જોવા મળ્યો છે. પરંતુ આ અભ્યાસો મુખ્યત્વે observational છે—એટલે સ્ટ્રેસ જ ઓટિઝમનું સીધું કારણ છે એવું સાબિત થતું નથી. ખાસ વાત: એકાદ દિવસ રડવું, ચિંતા થવી, ઘરમાં કોઈ બાબતે દુઃખ થવું કે સામાન્ય pregnancy stressથી બાળકને Autism/CP થઈ જાય એવું નથી. ચિંતા વધારે ત્યારે બને છે જ્યારે સ્ટ્રેસ: ખૂબ તીવ્ર હોય, લાંબા સમય સુધી રહે, ઊંઘ અને ખાવા-પીવા પર અસર કરે, સતત ભય/ચિંતા રહે, અથવા depression/anxiety જેવી સ્થિતિ બની જાય. 🌿 ૨. ગર્ભાવસ્થામાં સ્ટ્રેસના પ્રકારો ① ભાવનાત્મક સ્ટ્રેસ વારંવાર રડવું ભય અને અસુરક્ષા બાળક વિશે સતત ચિંતા “બાળક સ્વસ્થ હશે કે નહીં?” એવો સતત વિચાર ② દાંપત્ય/પરિવારનો સ્ટ્રેસ પતિ-પત્ની વચ્ચે સતત ઝઘડા પરિવાર તરફથી દબાણ એકલતા સહકારનો અભાવ ③ આર્થિક/સામાજિક સ્ટ્રેસ પૈસાની ચિંતા નોકરી અથવા વ્યવસાયની સમસ્યા ઘર બદલવું સામાજિક અથવા કૌટુંબિક મુશ્કેલીઓ ④ શારીરિક સ્ટ્રેસ પૂરતી ઊંઘ ન મળવી અતિશય કામ સતત થાક યોગ્ય આહાર ન લેવો ⑤ ગર્ભ સંબંધિત ભય અગાઉ miscarriage થયો હોય ગર્ભમાં કોઈ સમસ્યાનો ભય પ્રસૂતિનો ડર અગાઉના ખરાબ અનુભવની યાદ ⑥ માનસિક આરોગ્યની સમસ્યાઓ Anxiety Depression OCD PTSD વગેરે. ACOG ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન depression અને anxiety માટે નિયમિત screeningની ભલામણ કરે છે. 🌺 ૩. ગર્ભ સંસ્કારમાં માતાએ સ્ટ્રેસ ઘટાડવા શું કરવું? મારા મત મુજબ ગર્ભ સંસ્કારનો સૌથી સુંદર સંદેશ આ હોવો જોઈએ: “માતાએ પરફેક્ટ બનવાનું નથી; તેને સુરક્ષિત, શાંત અને પ્રેમભર્યું વાતાવરણ મેળવવાનું છે.” 🌞 રોજની સરળ દિનચર્યા સવારે ઉઠ્યા પછી 5 મિનિટ શાંત બેસવું ધીમા અને સ્વાભાવિક શ્વાસ ઈશ્વર પ્રાર્થના/મંત્ર/સકારાત્મક વિચાર હળવું ચાલવું, જો ડૉક્ટરે મનાઈ ન કરી હોય બપોરે યોગ્ય પૌષ્ટિક આહાર પૂરતું પાણી જરૂર હોય તો થોડો આરામ સતત મોબાઇલ/નકારાત્મક સમાચારથી વિરામ સાંજે પરિવાર સાથે પ્રેમાળ વાતચીત 15–20 મિનિટ હળવું ચાલવું ગર્ભ સાથે પ્રેમથી વાત કરવી રાત્રે સૂતા પહેલાં મોબાઇલ ઓછો 5–10 મિનિટ ધીમું breathing કૃતજ્ઞતાના 3 વિચારો: “હું સુરક્ષિત છું.” “મારું બાળક પ્રેમમાં વિકાસ પામી રહ્યું છે.” “હું આજે જે કરી શકું છું એટલું પૂરતું છે.” ACOG પણ pregnancy દરમિયાન anxiety/stress માટે loved ones સાથે સમય પસાર કરવો, sleep habits સુધારવી અને mindful/belly breathing જેવી સરળ પદ્ધતિઓ સૂચવે છે. ❤️ ૪. સૌથી મહત્વનું—માતાને દોષ ન આપવો જો કોઈ બાળકને Autism, CP અથવા developmental disability હોય તો “ગર્ભાવસ્થામાં માતા બહુ ચિંતામાં હતી એટલે બાળક આવું થયું” એવું માતાને કહેવું યોગ્ય નથી. CPના ઘણા કેસોમાં ચોક્કસ કારણ પણ જાણી શકાતું નથી; તેમાં premature birth, low birth weight, infections અને મગજના વિકાસ/ઇજાના વિવિધ કારણો સામેલ હોઈ શકે છે. અને Autism માટે પણ CDC મુજબ એક જ કારણ નથી; genetic અને અન્ય biological/environmental factors મળીને ભૂમિકા ભજવી શકે છે. 🌷 ગર્ભ સંસ્કાર માટે એક સુંદર સૂત્ર “સ્ટ્રેસને સંપૂર્ણ રીતે દૂર કરવાનો પ્રયત્ન નહીં—પરંતુ માતાને પ્રેમ, સુરક્ષા, ઊંઘ, પોષણ, પરિવારનો સહકાર અને માનસિક શાંતિ આપવી.” અને જો ગર્ભવતી માતાને સતત ઉદાસીનતા, ખૂબ વધારે ભય/ચિંતા, ઊંઘ ન આવવી, રોજિંદા કામમાં રસ ન રહેતો હોય અથવા મન પર નિયંત્રણ ન રહેતું હોય તો તેને માત્ર “ગર્ભ સંસ્કારની કમી” માનવી નહીં—સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત/માનસિક આરોગ્ય નિષ્ણાતની મદદ લેવી જોઈએ. યોગ્ય સારવાર pregnancy દરમિયાન પણ ઉપલબ્ધ છે. જો આપ ઇચ્છો તો હું આ વિષય પર “ગર્ભમાં માતાનો સ્ટ્રેસ અને બાળકના મગજનો વિકાસ” નામે ગર્ભ સંસ્કાર સેન્ટર માટે એક સુંદર, વૈજ્ઞાનિક અને સમજવામાં સરળ ગુજરાતી પોસ્ટર/ચાર્ટ પણ બનાવી આપી શકું.

આજના ડિજિટલ યુગમાં શરીર કરતાં અંગૂઠો વધુ દોડે છે ત્યારે તરુણોએ ફિટ છીએ તો હિટ છીએનું સૂત્ર અપનાવવા જેવું છે. તરુણો સ્ક્રીન સામે કલાકો પસાર કરે છે જેની સામે મેદાનમાં પગ મૂકવાનો સમય ઓછો થતો જાય છે. ઊંઘ, આહાર, કસરત અને માનસિક આરોગ્ય જેવા મુદ્દાઓ તેના પ્રાયોરિટી લિસ્ટમાં નથી..! તરુણોને કોણ સમજાવે કે, ફિટનેસ એટલે માત્ર સિક્સ પેક નહીં. ફિટનેસ એટલે સ્વસ્થ શરીર, શાંત મન, સંતુલિત જીવન અને સકારાત્મક વિચાર. કારણ કે આવતીકાલના ભારતને માત્ર બુદ્ધિશાળી યુવાનો નહીં, સ્વસ્થ અને માનસિક રીતે સશક્ત યુવાનો પણ જોઈએ છીએ. આ માટે તારુણ્યની તાસીરને ઓળખવી પડશે. જીવનમાં ખૂબ પ્રકાશ છે પરંતુ તેનાથી અજવાળું કરવું છે કે દાઝી જવું છે ? તરુણાવસ્થામાં રહેલી ઊર્જાને સર્જન તરફ વાળવી છે કે વિનાશ તરફ ? તરુણાઈમાં ઉર્જા છે. પોતાના પ્રશ્નોને દબાવી રાખવા છે કે આ બાબતે સંવાદ કરવો છે ? આ પ્રશ્નો વિશે તરુણને અચૂક વિચારતા કરીએ. તરુણને સતત રોકવાથી તે અટકશે નહીં. પરંતુ તેની સાથે ચાલવાથી, તેને સાંભળવાથી અને તેને વિશ્વાસ આપવાથી તે પોતાનો માર્ગ શોધી શકે છે. દુર્ભાગ્ય છે કે, આજે પણ કેટલાક પરિવારોમાં તરુણાવસ્થાના શારીરિક કે માનસિક ફેરફારના વિષયો અંગે વાત કરવામાં સંકોચ અનુભવાય છે. પરંતુ જે બાબત કુદરતી છે તેના વિશે વાત કરવામાં શરમ શા માટે? ‘સ્પર્શ’ એ મૌન તોડવાની અને કિશોરીઓને પોતાની જાત પ્રત્યે જાગૃત, સ્વસ્થ અને આત્મવિશ્વાસી બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. સ્પર્શ એટલે માત્ર હાથનો સ્પર્શ નહીં. વિચારનો, વિશ્વાસનો, સંવેદનાનો, સંવાદનો અને સૌથી મહત્ત્વનું મનનો સ્પર્શ છે. એક શિક્ષક કે માતાપિતાનો વિશ્વાસભર્યો શબ્દ કોઈ તરુણનું જીવન બદલી શકે છે. એક માતા-પિતાની ધીરજભરી વાત કોઈ બાળકને ખોટા નિર્ણયથી બચાવી શકે છે. એક માર્ગદર્શકનો યોગ્ય સમયે મળેલો એક વિચાર કોઈ યુવાનને નશાના અંધકારમાંથી બહાર લાવી શકે છે. અને એક સમાજનો સંવેદનશીલ અભિગમ આખી પેઢીની દિશા બદલી શકે છે. ‘સ્પર્શ’ને સપ્તાહથી સંસ્કાર બનાવવાનો સમય ચિલ્ડ્રન્સ રિસર્ચ યુનિવર્સિટી દ્વારા પ્રાપ્ત થયો છે ત્યારે ‘સ્પર્શ – તારુણ્ય સપ્તાહ’ એક ઉત્સવ બની જાય છે. શીખવા જેવું : તરુણને આપણા હાથનો સ્પર્શ મળે એટલું પૂરતું નથી હૃદય સુધી પહોંચે એ હૂંફ પણ સુવર્ણ સ્પર્શ બની શકે..! બાળદેવો ભવ મો : 9429297737.

*સ્પર્શ : આજના તરુણ થકી આવતીકાલના ભારતનું નિર્માણ.!* ડૉ.કૃણાલ પંચાલ *ક્ષણે ક્ષણ શિક્ષણ, ગાંધીનગર સમાચાર* *પિક્ચર અભી બાકી હૈ, મેરે દોસ્ત ! આ ફિલ્મી સંવાદ તરુણો માટે ઉત્સાહ અને નવી આશાનો સંકેત છે. હજુ ઘણું બાકી છે. તરુણો તમારું જીવન અને તમારા સપના હજુ સાકાર થવાના બાકી છે. આજે લેવાયેલા નિર્ણયો, આજે વિકસાવેલા જીવનકૌશલ્યો, આજે અપનાવેલી જીવનશૈલી અને આજે મળેલી યોગ્ય દિશા આવતીકાલની ઉત્તમ કહાની લખશે.* તરુણો અને તરુણાવસ્થા વિશે વિચારતા મને કેટલાક ફિલ્મી ડાયલોગ અને ગીત યાદ આવે છે. ફિલ્મ સંજુનુ એક ગીત "કર હર મેદાન ફતેહ" જ્યારે પડદા પર ગુંજે છે ત્યારે તે માત્ર વિજયનું ગીત નથી લાગતું. તે સંઘર્ષ સામે ઊભા રહેવાની, પડકારોને પાર કરવાની અને પોતાની અંદરની શક્તિને ઓળખવાનો ધક્કો બની જાય છે. કદાચ તરુણાવસ્થાને સમજવા માટે આનાથી સુંદર કોઈ રૂપક ન હોઈ શકે..! કારણ કે તરુણાવસ્થા એટલે જ સપનાં જોવાની, પડકાર સ્વીકારવાની અને પોતાની ઓળખ ઊભી કરવાની ઉંમર. પણ પ્રશ્ન એ છે કે આપણે આપણા તરુણોને જીતવાનું શીખવીએ છીએ, પરંતુ શું આપણે તેમને પોતાને ઓળખવાનું શીખવીએ છીએ ખરા ? આજનો તરુણ પહેલાં કરતાં વધુ માહિતીથી ઘેરાયેલો છે, પરંતુ કદાચ પહેલાં કરતાં વધુ પ્રશ્નોથી પણ ગૂંચવાયો છે. તેની આંગળીના ટેરવે આખી દુનિયા છે પરંતુ ક્યારેક પોતાના મનની દુનિયા સમજવામાં તે એકલો પડી જાય છે. તેની પાસે હજારો ‘ફોલોઅર્સ’ છે, પરંતુ દિલની વાત કહેવા માટે એક સાચો ‘સાથી’ શોધવો મુશ્કેલ બની જાય છે. આવા સમયે તરુણને ઉપદેશ નહીં, ‘સ્પર્શ’ની જરૂર છે. આ જ સંવેદનાને કેન્દ્રમાં રાખીને ચિલ્ડ્રન્સ રિસર્ચ યુનિવર્સિટી દ્વારા ગુજરાતના તરુણો માટે ‘સ્પર્શ – તારુણ્ય સપ્તાહ’ની ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે. આ માત્ર એક સપ્તાહનો કાર્યક્રમ નથી; આ ગુજરાતની તરુણ પેઢીના મનને સમજવાનો, તેમની શક્તિને ઓળખવાનો અને તેમની ઉર્જાને રાષ્ટ્રનિર્માણની દિશામાં વાળવાનો પ્રયાસ છે. એક વાત તો પાક્કી છે કે, તરુણોને સમજતા કે સમજાવતા પહેલાં આપણે પોતાની જાતને બદલવી પડશે. તરુણાવસ્થા એટલે માત્ર ઉંમરનો આંકડો નહીં. શરીરમાં થતા પરિવર્તનો સાથે મન, લાગણી, વિચાર, સંબંધો અને પોતાની ઓળખ અંગેના પ્રશ્નોનો દીર્ઘકાળ. તું કેમ આવું કરે છે?તને કંઈ સમજાતું નથી? અમારા જમાનામાં તો આવું નહોતું ! આવા વાક્યો કદાચ આપણે ખૂબ સહેલાઈથી બોલી દઈએ છીએ. પરંતુ એક વાર વિચારીએ - શું આપણે ખરેખર તરુણને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે? ‘સ્પર્શ’નું પ્રથમ અને સૌથી મહત્ત્વનું પગથિયું છે‘તરુણોને સમજીએ.’ આ વિષય પર માનનીય શિક્ષણમંત્રીએ તરૂણોને પ્રેરક સંબોધન કર્યું છે. તરુણના વર્તન પાછળનું કારણ સમજવું પડશે. તેની મૂંઝવણને જગ્યા આપવી પડશે. કારણ કે ઘણી વખત તરુણનો ગુસ્સો તેની અંદરની કોઈ પીડાનો અવાજ હોય છે અને તેની જીદ તેની પોતાની ઓળખ સ્થાપિત કરવાનો નિષ્ફળ પ્રયત્ન. તેથી આપણે તરુણ ને સુધારવા કરતા તેને સમજવાની તાલીમ લેવા જેવી છે..! ક્યારેક-ક્યારેક માનસિક રીતે એક્સપાયરી ડેટ વટાવી ચૂકેલી જૂની પેઢીના આપણે ગણિતના દાખલા ઉકેલવાનું શીખવીએ છીએ, પરંતુ જીવનના દાખલા ઉકેલવાનું કદાચ ભૂલી જઈએ છીએ. પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા આવે ત્યારે શું કરવું? મિત્રોના દબાણ સામે ‘ના’ કેવી રીતે કહેવું? ગુસ્સો આવે ત્યારે પોતાની જાતને કેવી રીતે સંભાળવી? સોશિયલ મીડિયામાં દેખાતી ચમકદાર જિંદગી સાથે પોતાની સરખામણી કેવી રીતે ન કરવી? સમસ્યા આવે ત્યારે ભાગી જવાને બદલે તેનો સામનો કેવી રીતે કરવો? આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકે તેવા જીવનકૌશલ્યોની જડીબુટ્ટી તરુણોને પીવડાવી પડશે..! તરુણોને જીવન જીવવાની કળા શીખવવી એ પણ અગત્યનું શિક્ષણ છે. તમે જ છો નકશો અને તમે જ નિર્માતા આ વાક્ય તરુણો માટે ખૂબ જ પ્રેરક બને છે. માતા પિતા તરીકે આપણે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે, તરુણને સૌથી મોટી ભેટ શું આપી શકાય? કદાચ આત્મવિશ્વાસ. અને તેના કરતાં પણ મોટી ભેટ પોતાના જીવનની જવાબદારી સ્વીકારવાની સમજ આપવા જેવી છે. તરુણનું જીવન ક્યાં જશે તે માત્ર સંજોગો નક્કી કરતા નથી. આ સમયે તરૂણના નિર્ણયો, મહેનત, પસંદગીઓ અને અભિગમ પણ અગત્યનો ભાગ ભજવે છે. આ સમયે તરુણ પોતે પોતાના સપનાંનો આર્કિટેક્ટ હોય છે. કારણ કે જે પેઢી પોતાનું જીવન ઘડવાનું શીખી જાય છે તે જ પેઢી દેશનું ભવિષ્ય ઘડી શકે છે. તરણોમાં વ્યસન એ આજકાલ ફેશન બની ગઈ છે અને આગળ જતા તેના ગંભીર પરિણામો સમાજને ભોગવવા પડે છે ત્યારે નશામુક્ત યુવા થકી જ વિકસિત ભારતના સ્વપ્નને સાકાર કરી શકાશે. કેમ કે નશો માત્ર શરીરને નુકસાન કરતો નથી. તે સ્વપ્નોને મારી નાખે છે, સંબંધોને તોડે છે, નિર્ણયશક્તિને નબળી પાડે છે અને આખરે વ્યક્તિની સંભાવનાઓ અને શક્તિઓને ઉધઈની માફક ખાઈ જાય છે. આપણા તરુણો હાથમાં નશાની બોટલ નહીં સર્જનની તક પકડે, આંખોમાં નશાની લાલાશ નહીં, ભવિષ્યનાં સપનાં જુએ, તેના પગ ભટકવાના રસ્તે નહીં, વિકાસના માર્ગે આગળ વધે.

૧૯

આજની વાર્તા - વિજેતા દેડકો

આજના જોડકણાં

આરોગ્ય ખાવાની અસલી અને નકલી વસ્તુ કઈ રીતે ઓળખવી તેની સરળ પદ્ધતિઓ

વારંવાર માથું દુખે છે ?

થાક નબળાઈ અને ચક્કરનું સાચું કારણ