زبان و ادبیات ترکی

✅ ریشۀ نام رستم حضور رستم در شاهنامه معمایی شده است. چرا که در اوستا نشانی از او نیست و در متون پهلوی هم حضور پر رنگی از او نمی‌توان دید.‌ از همین رو منشأ روایت‌های مربوط به او و همچنین خاستگاه اساطیری یا تاریخی‌اش محل بحث بوده است. برخی رستم را همان کرشاسپ اوستا، و عنوان رستم را یکی از القاب همین کرشاسپ می‌دانند. برخی دیگر نیز او را شخصیتی تاریخی از روزگار اشکانیان می‌شناسند. از این میان خصوصاً نظریۀ تاریخی بودن رستم، به استواری تمام توسط مرحوم استاد دکتر بهمن سرکاراتی نقد شده است. دربارۀ ریشۀ نام رستم هم دو نظر متداول‌تر وجود دارد که اگر بخواهیم آنها را خلاصه و ساده کنیم؛ گروهی اصل آن را از raud_staxm میدانند به معنی «دارای رویش نیرومند». و برخی دیگر rautas_taxm به معنی «به تازش رود» یا «رود نیرومند». من برای نام رستم پیشنهاد جدیدی ارائه کرده‌ام و معتقدم جزء -rōd در صورت پهلوی نام رستم یعنی rōdastahm به نام اوستایی «ثریته» -þrita نسب می‌برد که در اوستا پدر گرشاسپ و اورواخشیه است. ثریته محتملا شخصیتی سکایی (اجداد ترکان؟) بوده که همتای ایرانی و هندی هم داشته. همتای ایرانی او آثویه (آبتین شاهنامه) که اوصافش به همراه جزء اوّل نامش به فرزندش فریدون (در اوستا ثریتئونه همریشه با ثریته) منتقل شده، و همتای هندی‌اش تریته آپتیه. ظاهراً پردازش این ثریتۀ سکایی و همتایان ایرانی و هندی‌اش محصول دورانی بوده که بین مفهوم تکامل و جامعیت، با عدد سه ارتباطی برقرار بوده است و از همین رو این شخصیت که جامع سه ساحت نیروی روحانی، نیروی جسمانی، و نیروی باروَری و تولید پنداشته می‌شده، ثریته نام گرفته به معنی سه. به باور من جزء اول صورت پهلوی نام رستم یعنی -rōd صورت پهلوی اشکانی نام ثریته است. یعنی خوشۀ ثر- þr در این نام به -hr تبدیل شده و چنین تحولی در پهلوی اشکانی رایج بوده است. اسقاط مصوت آخر واژه هم از رایج‌ترین تحولات واژه‌ها در گذر از عصر باستان به عصر میانه است. در اثر این دو تحول، ثریته به hrit تبدیل شده است. در ادامه مصوت i به u و همچنین t پایان واژه به d تبدیل شده است. جالب اینکه ما عین این دو تحول را در صورت ارمنی نام فریدون هم که گفتیم با نام ثریته همریشه است شاهدیم. صورت ارمنی نام فریدون، hruden است و دو تحول آوایی آن دقیقا عین تحول آوایی hrit به hrud است. نهایتا با اسقاط h ابتدایی و تبدیل u به ō به صورت rōd می‌رسیم که جزء اول صورت پهلوی نام رستم است یعنی rōdastahm. دربارۀ جزء دوم این نام هم فعلا باید به این قناعت کنیم که همان واژۀ پهلوی stahm است به معنی تَهم و دلیر. چنانکه ظاهراً صورتی از نام رستم در پهلوی rōdastahmak بوده و جزء دوم این صورت اخیر یعنی stahmak هم با همان ستهم سابق‌الذکر قابل مقایسه است. آنچه در اینجا آوردیم خلاصۀ مقاله‌ای است مفصل از ما، با نام ریشۀ نام رستم که پیشتر در مجلۀ نامۀ صدیق منتشر شده است. 🆔 @turkdiledebiyat

اسانت بولدی āsānt boldı آسان شد. 🆔 @turkdiledebiyat

✅ آسان و آسانت دو مفهوم آسان و سخت از مفاهیمی است که ترکان با آن برخورد جالبی داشته‌اند. در ترکی قراخانی یعنی قرون پنج و شش در ترکستان، سخت را تَرس tärs می‌گفته‌اند و آسان را اُنگ oñ و اُنگای oñāy. ترکان بعدها برای این دو مفهوم معادل‌های دیگری برگزیده‌اند از جمله کلماتی را از زبانهای دیگر قرض گرفته‌اند که در فرصتی دیگر باید به تفصیل به آن پرداخت. حالیا فقط به ترکی آذربایجانی اشاره میکنیم که برای مفهوم سخت از çätin استفاده می‌کند و برای مفهوم آسان از همین واژۀ فارسی آسان/ āsān. این çätin از دو جزء çät و in- ساخته شده. جز اول یعنی çät با سخت فارسی همریشه است و محتملا از تلفظی از این واژه که در گویش‌های تاتی رایج بوده گرفته شده و سیر تحول آوایی آن را چنین میتوان تصویر کرد: سَخت » سَهت » ثَهت» چَت جزء «چَت» در آذربایجان به تنهایی و بدون پسوند «-ین» هم به کار می‌رود از جمله صفت گردویی است که پوست آن سخت است و دیر میشکند: çät girdäkān و این معنا به اصل ریشه نزدیکتر است چرا که معنی اصلی سخت، محکم و سفت بوده و سپس تر معنی دشوار یافته است. اما آسان در آذربایجان از جمله به شکلهای زیر تلفظ میشود: هاساند و هاسات و محتملا اگر جستجویی شود بتوان تلفظ های آسان و آساند و هاسان را هم پیدا کرد. و خوانندگان ترک این یادداشت حتما نظایرش را در گویش خود دارند. از این میان h در ابتدای صورت هاساند، حاصل یک دمش است که کشیده بودن آ در ابتدای واژه در خلق آن تاثیر داشته است. افزوده شدن یک d یا t به انتهای واژه هم نظایری دارد از جمله خورش و خورشت در فارسی. نهایتا خوشۀ nd یا nt هم به t تبدیل شده است و صورت هاسات باقی مانده است. در بادی امر ممکن است تصور شود محل چنین تحولی یعنی افزوده شدن t به انتهای واژه، آذربایجان بوده است، ولی این طور نیست. در قدیمی‌ترین نسخۀ با ترجمۀ ترکی از مقدمة الادب زمخشری نسخۀ کتابخانۀ یوزغات در ترکیه مورخ 655 هجری هم آسان به شکل آسانت درج شده است و این مسئلۀ مهمی است. باید گفت منشأ حتی کوچکترین تحولات آوایی ترکی آذربایجانی به ترکستان نسب می‌برد و این تحولات آوایی اصیل و کهن اند. محتملا از بین دو صورت آساند و آسانت هم شکل دوم به پشتوانۀ ضبط مقدمة الادب کهن‌تر است و این nt بعدها به nd و t تبدیل شده است. عکس آن بخش از مقدمة الادب که کلمه آسانت به کار رفته در ادامه خواهد آمد. مسائل ترکی آذربایجانی، کارِ بازی نیست. اصیل، کهن، فراگیر... تا فراموشمان نشده؛ معنی اصلی آسان هم نرم و هموار بوده و سپس تر معنی حال حاضر را گرفته است. در عربی هم چنین است. سهل هم به معنی آسان است هم به معنی نرم و هموار در أرض سهلة 🆔 @turkdiledebiyat

روایت زنانِ دنبال فالگیر شعر از کریمی مراغه‌ای خوانش شعر به ترکی آذربایجانی و توضیح به زبان فارسی . هم فارسی زبانان و هم ترک زبان‌ها می‌توانند از این پوشه شنیداری لذت ببرند و بیاموزند . https://t.me/karimimaraghie

«یوزون گؤرسَت» دئدوم «تا اؤلمه‌یم»، گؤرسَتمدی، اؤلدوم اوتانماز، قبروم اوستیندن گئچر هر دم سوار آندان ابراهیم شاه‌بیگی ترکمان عصر آق قویونلو دیوان ص ۱۰۶ تصحیح فیروز رفاهی علمداری 🆔 @turkdiledebiyat

دیوان اشعار یوسف قـراباغی گردآوری و تصحیح: دکتر علی آقا ابوالقاسمی و عرفان عشق نور ناشر / آذرتوران- نباتی تعداد جیلد: 1000ج/ قطع / رقعی تعداد صفحه /120/ چاپ اول / 1404 قیمت/ 0000 تومن مركز فروش: تبريزـ مابين سه راه طالقاني و تربيت ـ مجتمع تجاري استاد شهريار طبقه زیر همکف پلاك 46 ـ تلفن: 35547510

جلیل یاری ایلن قوتادغوبیلیگ https://t.me/qutadan

✅ نظامی گنجوی، شعر و دیوان ترکی ندارد. ترکی‌سرایی در آذربایجان تقریباً از عصر ایلخانان و با «نصیر باکویی» شروع شده و رفته رفته توجه به خلق ادبیات به زبان ترکی بیشتر شده است. نهایتاً در عصر ترکمانان آق و قراقوینلو رواج بیشتری یافته است و آثار درخشانی مثل نمونه های زیر خلق شده: دیوان ترکی حقیقی (منسوب به جهانشاه قراقوینلو) دیوان ترکی کشوری مثنوی‌های احمدی تبریزی (اسرارنامه)، مثنوی جمال رنجی (شیخ صنعان و ترسا قیزی)، و دیوان افصح‌الدین هدایت (شاعر آق قوینلو) که از لحاظ ادبی بسیار با ارزش است. دوران اعتلای ادبیات ترکی در آذربایجان در عصر صفویه بوده است به نحوی که داشتن شعر ترکی ولو چند نمونه یکی از پایه‌های کمالیات شمرده می‌شده و بسیاری سعی می‌کرده‌اند حداقل چند قطعه شعر هم به ترکی بسرایند. در این عصر شعرای صاحب دیوان بزرگی ظهور کردند: خطایی صاحب دیوان (منسوب به شاه اسماعیل) فضولی بغدادی خطایی تبریزی مثنوی سرا (یوسف و زلیخا) قوسی تبریزی مسیحی تبریزی غزل‌سرا همتی انگورانی مسیحی تبریزی مثنوی‌سرا (ورقا و گلشاه) مولانا ذوقی حقیری تبریزی امانی غریبی ظفر اردبیلی برخی شاعران هم آثار ترکی قابل توجهی دارند؛ صادقی بیگ تبریزی حبیبی برگشادی مجذوب تبریزی وحید قزوینی تأثیر تبریزی رحمتی تبریزی ملک بیگ اوجی صحیفی شیرازی موجی اهری صفای تبریزی شکری تبریزی صفی قلی چرکس کسانی هم خود را ملزم کردند که حداقل چند ده قطعه شعر ترکی در دیوان خود داشته باشند؛ صائب تبریزی صالح تبریزی واعظ قزوینی والی کرمانی ادبیات فولکلور هم در این عصر رشد چشمگیری کرد: آشیق قربانی آشیق عباس توفارقانلی خسته قاسم علیرغم تلاش‌هایی که شده، بررسی ادبیات ترکی در آذربایجان از نظرگاه‌های مختلف، هنوز حوزه‌ای دست نخورده محسوب می‌شود و باید انرژی‌ها صرف این حوزه شود. پس دوباره تاکید میکنیم: نظامی گنجوی، شعر و دیوان ترکی ندارد و ترکی سرایی در آذربایجان سال‌ها پس از مرگ نظامی و از عصر ایلخانان، نخستین نمونه‌های خود را تجربه کرده است. 🆔 @turkdiledebiyat

▪️اوستاد علی اصغر جمراسی دونیاسینی دگیشدی. روحو شاد اولسون. ▪️او رحمتلیک خلجی تورکجه‌سینده یازیب یاراتدی و بو دیلی اؤلومدن قورتاردی. ▪️بیر دیلی اؤلوم‌دن قورتارماق، نه محتشم و نه عظمتلی بیر ایش. ▪️دیلی یاراتماق و یاشاتماق تانریسال بیر ایش دیر. ▪️اوستاد جمراسی‌دن بایرام مجله‌سینده مطلب‌لر چاپ اولموش. یادی و آدی خیره گلسین.

منتشر شد

شماره 9 مجله بین المللی « مطالعات تاریخ آذربایجان و ترک» منتشر شد. لینک مقالات: www.azerturkhistory.ir صاحب امتیاز، مدیرمسئول و سردبیر: دکتر توحید ملک زاده به زبانهای ترکی، فارسی و انگلیسی، منتشره از اورمیه شماره مجوز پروانه انتشار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: 94214 برای دریافت هر یک از مقالات از لینکهای زیر وارد شوید. مجله آماده دریافت و چاپ مقالات علمی- پژوهشی نویسندگان و محققین محترم در چارچوب سیاستهای فصلنامه می باشد. 1- دو سند از ممنوعیت زبان ترکی در ایران دوره پهلوی اول و دوم، توحید ملک زاده دیلمقانی 2- خسته حسن و حوزه عاشقان آغ‌بابا-چیلدیر-آخیسکا ، نائیله عسکر 3- ایل نَفَر از ایلات خمسه ، محمدباقر ستاری؛ محمد پورمرادی 4- جُنگ‌ها در سنت آشیقی همدان، علی آردی (اورمان) آردی 5- پیمان نامه سومر و ایلام، مهدی حسنی(اردبیللی)؛ محمد قره زاده شربیانی 6- میللی حوکومت دوورو مطبوعات تاریخیمیزدن یارپاقلار: شفق درگی سی « علمی ، ادبی و بدیعی آیلیق مجله » ، رضا همراز 7- پایتخت: مظهر مدنیت و قدرت؛ با بررسی موردی «تبریز»، رسول داغسر 8- پژوهشگر میهن‌پرست ، شاعر یحیی شیدا، علی شامیل؛ آی ناز ملک زاده 9- ریشه های تورانی افسانه های قهرمانی ایران ، علی عسگر سیابلی؛ اکبر سعادت قلی پور آذر 10- تاریخ آموزش ترکان ایران تا سال‌های 1900 میلادی، انور اوزون؛ آراز عیسی نژاد www.azerturkhistory.ir https://t.me/melikzadeh

غروب ۳۸؛ در میانه‌ روزهای سخت، اما همچنان صدای مستقل فرهنگ و اندیشه در عصر شبکه‌های اجتماعی و افراط‌گرایی در گرایش به آن، انتشار یک مجله و همچنین خرید و خواندن آن، دیگر نه یک انتخاب معمول که نوعی از مقاومت محسوب می‌گردد. در دنیای دیجیتال که اطلاعات به سرعت…

غروب ۳۸؛ در میانه‌ روزهای سخت، اما همچنان صدای مستقل فرهنگ و اندیشه در عصر شبکه‌های اجتماعی و افراط‌گرایی در گرایش به آن، انتشار یک مجله و همچنین خرید و خواندن آن، دیگر نه یک انتخاب معمول که نوعی از مقاومت محسوب می‌گردد. در دنیای دیجیتال که اطلاعات به سرعت…

غروب ۳۸؛ در میانه‌ روزهای سخت، اما همچنان صدای مستقل فرهنگ و اندیشه در عصر شبکه‌های اجتماعی و افراط‌گرایی در گرایش به آن، انتشار یک مجله و همچنین خرید و خواندن آن، دیگر نه یک انتخاب معمول که نوعی از مقاومت محسوب می‌گردد. در دنیای دیجیتال که اطلاعات به سرعت به اشتراک گذاشته می‌شود و هر فردی قادر به تولید و پخش محتوا است، مجلات همچنان به عنوان فضاهایی برای ارائه دیدگاه‌های عمیق‌تر و تخصصی‌تر شناخته می‌شوند. این فضاهای مکتوب، برخلاف صفحات اجتماعی که بیشتر به سرعت و سطحی‌نگری می‌پردازند، به افراد این امکان را می‌دهند تا با تفکر و تحلیل‌های دقیق‌تری در مورد مسائل مختلف اجتماعی، فرهنگی و سیاسی روبه‌رو شوند. در حقیقت، خرید و مطالعه یک مجله نه تنها به معنای انتخاب محتوای کیفی است، بلکه به نوعی ایستادگی در برابر هجوم بی‌وقفه اطلاعات سطحی و تکراری شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های سریع به شمار می‌رود. این عمل نشانگر اراده‌ای برای حفظ اندیشه‌ورزی، تأمل در جزئیات، و درک بهتر پیچیدگی‌های دنیای امروز است. 👤@goroobonline 👇

https://farsnews.ir/Negarmirzahoseini/1763456196884047412

✅ گؤز آچان لحظه آرزوم اولموشدو کیم گؤرَم گؤزونو مهربانلیقلا دینله‌یَم سؤزونو اَریییب بو هَوَس‌ده سو اولدوم عاقبت سَنله روبرو اولدوم سنی گؤردوم یانیمدا منّت‌سیز گؤزلریم باغلی ایدی علّت‌سیز منی دیندیردی آستا آستا سَسین ائشیدیردیم گلیب گئدَن نفسین سؤیله‌دین: آچ گؤزون، تماشا قیل! بو گؤزل گؤزده سِیرِ دریا قیل تئز گؤز آچ باخ، گؤزوم دولو نازدیر تئز گؤز آچ باخ کی فرصتین آزدیر ............................... تله‌سیب من، ایتیرمیشم اؤزومو سنی گؤرمک اوچون آچیب گؤزومو ... گؤزومو آچجایین دوروب یوخودان اولدوم افسوس! گؤز یاشین آخیدان سنی گؤرمک اولوب خیالِ مُحال دئمه کیم بیر یوخویوموش بو خیال یوخودان چشمیمی اویاتدی یوخو یوخوسوز ائیله‌دی و یاتدی یوخو اؤلو تک اؤز یئریمده چوخ قالدیم مین خیاله گیریب باتیب دالدیم ........................... دوزدور ایندی خوروزلار بانلار سؤکولور دان، دوغور گؤزل آنلار گؤیه یئردن قیروو دوشور ساچیلیر وَ قیزیل‌گول گؤزل گؤزل آچیلیر لیک من قان یاشیمدا غلطانام گؤز آچان لحظه‌دن پشیمانام علی برقی: فصلنامۀ نامه صدیق 🆔 @turkcecilik 🆔 @turkdiledebiyat

✅ آثار «فیروز رفاهی» در ترازوی نقد و بررسی ❇️ فرهنگسرای امید در نشستی تخصصی و با معرفی کتاب «اورونیم های ایران؛ پژوهشی در نام های پستی و بلندی های ایران» به بحث و بررسی پیرامون آثار فیروز رفاهی علمداری می پردازد. نام شناسی از موضوعات جدید زبانشناسی است که به بررسی اسامی خاص در هر زبان اختصاص دارد. فیروز رفاهی علمداری، متخصص زبانشناسی است و آثار وی در ارتباط با زبان شناسی، لغت شناسی، توپونیم و اورونیم هاست. از جمله بخش های برنامه میزگرد تخصصی بررسی نام های جغرافیایی خواهد بود. مراسم از طرف کتابخانه امام خمینی(ره)، انجمن ادبی دکتر حسین محمدزاده صدیق، انتشارات قلم صدیق و مجله نامه صدیق و با حضور متخصصین سازمان جغرافیایی از جمله دکتر فرخ توکلی (مشاور سازمان جغرافیایی کشور)، امیرعلی برقی (متخصص زبان و ادبیات فارسی) و جمعی از صاحبنظران این رشته از مناطق مختلف کشور برگزار خواهد شد. حضور برای عموم در این مراسم آزاد و بلامانع است. فرهنگسرای امید در تهران، میدان شهدا، خیابان 17 شهریور شمالی، خیابان خشکبارچی، بوستان خیام واقع شده است. https://t.me/nameyesadigh

✅ «فیروز رفاهی»-نین اثرلرینه باخیش دگرلی آراشدیرماجی و لوغت‌شناس، دکتر فیروز رفاهی‌نین اثرلری، امید فرهنگ ساراییندا گؤزده‌ن کئچیریله‌جک. دکتر رفاهی نین آراشدیرمالاری اساسا یئر آدلاری باره‌سینده اولموشدور. او "ایران توپونیملری" آدیندا دکتری تئزی  یازمیشدیر. بو باره‌ده "مبانی توپونیمی و نگاهی به توپونیم‌های ایران"، "هیدرونیم‌های ایران" و "اورونیم‌های ایران" کیتابلاری‌نی نشر ائتمیشدیر. بو مراسیم‌ده اورونیم‌های ایران (پژوهشی در نام‌های پستی و بلندی‌های ایران) آدلی کیتاب تانیتدیرلاجاق و یئر آدلاری باره‌سینده، چئشیتلی سؤز–صحبت‌لر  اولاجاق. بو مراسیم‌‌ده، «دوزگون درنگی»، «قلم صدیق» یایین ائوی و «نامه صدیق» درگی‌سی اشتراک ائتمیشلر. مراسیم‌ده دکتر فرخ توکلی، دکتر برقی، دکتر عمار احمدی، اکبر صالحی، علی اصغر جمراسی، ائلدار موغانلی، سعید موغانلی و بهبود مرادی کیمی دگرلری آراشدیرماجیلاریمیز چیخیش ائده‌جکلر. مراسیم ده اشتراک ائتمک هامی اوچون پولسوز و آچیق دیر. مراسیم چهارشنبه، آذر آیی نین بئشی (5 آذر 1404) آخشام ساعات 16-دان، تهران امید فرهنگ سارایین‌دا(فرهنگسرای امید) برپا اولاجاق. https://t.me/nameyesadigh

اشعار ترکی صفی‌قلی چرکس و شُکری تبریزی تصحیح: علی ابوالقاسمی، علی برقی ناشر / آذرتوران- نباتی جیلد سایی: 1000ج/ بیچیم / رقعی صفحه سایی : 78/ بیرینجی چاپ/ 1404 دَیری/ 150000 تومن مركز فروش: تبريزـ مابين سه راه طالقاني و تربيت ـ مجتمع تجاري استاد شهريار طبقه زیر همکف پلاك 46 ـ تلفن: 35547510