TURON TURKISTON

🇺🇿TURKIY TILNING XALOSKORI 💫 Ho'ja Ahmad Yassaviy turkiy tilni shunchaki muloqot vositasi darajasidan yuksak falsafiy va ilohiy haqiqatlarni ifodalay oladigan muqaddas minbar darajasiga ko‘targan buyuk inqilobchidir. Ilm-fan va din tili asosan arab hamda fors tillarida bo‘lib, turkiy so‘zlashuv xalqning "oddiy tili" hisoblangan XI-XII asrlarda u bu tushunchani butunlay parchalab tashlab, o‘zining mashhur "Hikmat"larini aynan ona tilida bitishga qaror qildi. Bu jasorati bilan u nafaqat millatning o‘zligini va ruhini himoya qildi, balki sadoqatli muridning turkiy tildagi so‘zi ruhini shod etishini ta’kidlab, tilning muqaddasligini ma’naviy cho‘qqiga olib chiqdi. Uning sodda va ravon tildagi hikmatlari o‘rta asrlardagi turkiy xalqlarning yagona ma’naviy xazinasi bo‘lib xizmat qilib, ona tilimizning boshqa tillar ta’sirida yo‘qolib ketishidan asrovchi ma’naviy qalqonga aylandi. "Devoni hikmat" asari orqali turkiy tilning grammatik va leksik imkoniyatlarini namoyon etgan Yassaviy murakkab tasavvufiy tushunchalarni turkiy so‘zlar yordamida mahorat bilan ifodalab, keyinchalik Alisher Navoiy kabi buyuk mutafakkirlar yaratadigan ulkan adabiy xazina uchun mustahkam poydevor qo‘ydi. Islomiy atamalarni turkiy tushunchalar bilan boyitishi, xalq og‘zaki ijodi uslubidan foydalanib tilning hayotiyligini ta’minlashi hamda she’riyatning vazn va qofiya tizimini rivojlantirishi turkiy dunyoning lisoniy qudratini isbotlab berdi. Yassaviyning tili turli qabilalar va elatlar orasida birlashtiruvchi markaziy kuchga aylanib, Yevrosiyo kengliklarida yagona lisoniy muhitni shakllantirdi va agar u o‘z asarlarini boshqa tillarda bitganida, bugungi turkiy tillar oilasi o‘zining qadimiy va hayotbaxsh ildizlaridan uzilib qolgan bo‘lishi shubhasiz edi. ○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○●○ 🇹🇷 Hoca Ahmet Yesevî, Türk dilini sadece bir iletişim aracı olmaktan çıkarıp, yüksek felsefi ve ilahi hakikatleri ifade edebilen kutsal bir kürsü seviyesine yükselten büyük bir devrimcidir. Bilim ve din dilinin esas olarak Arapça ve Farsça olduğu, Türkçenin ise halkın “sıradan dili” sayıldığı XI-XII. yüzyıllarda o, bu anlayışı tamamen yıkarak meşhur “Hikmet”lerini özellikle ana dilinde yazmaya karar verdi. Bu cesaretiyle o, yalnızca milletin kimliğini ve ruhunu korumakla kalmadı, aynı zamanda samimi bir müridin Türkçe sözünün ruhu yücelttiğini vurgulayarak dilin kutsallığını manevi bir zirveye taşıdı. Onun sade ve akıcı dille yazılmış hikmetleri, Orta Çağ’daki Türk halklarının ortak manevi hazinesi haline gelerek ana dilimizin diğer dillerin etkisi altında yok olup gitmesini engelleyen bir manevi kalkan oldu. “Divân-ı Hikmet” eseri aracılığıyla Türkçenin gramer ve söz varlığı imkânlarını ortaya koyan Yesevî, karmaşık tasavvufi kavramları Türkçe kelimelerle ustalıkla ifade ederek, daha sonra Ali Şîr Nevâî gibi büyük düşünürlerin oluşturacağı zengin edebi miras için sağlam bir temel attı. İslami terimleri Türkçe kavramlarla zenginleştirmesi, halk edebiyatı üslubundan yararlanarak dilin canlılığını koruması ve şiirin vezin ile kafiye sistemini geliştirmesi, Türk dünyasının dilsel gücünü açıkça ortaya koydu. Yesevî’nin dili, farklı kabileler ve topluluklar arasında birleştirici merkezi bir güç haline gelerek Avrasya coğrafyasında ortak bir dil ortamı oluşturdu. Eğer o eserlerini başka dillerde yazmış olsaydı, bugün Türk dilleri ailesinin kendi kadim ve hayat verici köklerinden kopmuş olması kuvvetle muhtemel olurdu. #turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi Dildora Farhodiy. https://t.me/turonturkiston

Жалолиддин Мангубердининг шахсий котиби, тарихчи Ан-Насавий ўз асарларида қизиқ бир фактни келтиради: Муғул истилоси даврида элчилар, эл-беклар ва ҳарбий қўмондонлар хоҳ муғул бўлсин, хоҳ турк, бир-бири билан гаплашганда ўртада таржимон ишлатишмаган. Нажмиддин Кубро ёки бошқа алломалар билан суҳбатларда ҳам тил муаммоси деярли тилга олинмайди. #turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi Laziz Yodgorov. https://t.me/turonturkiston

“ТОҒГА”МИ Ё “ТОҚҚА” Кирилл ёзувида биз “ғ”, “г” каби товушлар билан тугаган сўзларга келишик ё бошқа қўшимчаларни қўшганда, мисол учун: “тоғ+га” эмас, “тоққа”, “боғ-га” эмас, “боққа”, “туғ+ган” эмас, “туққан”, “тег-ган” эмас, “теккан”, “қўрқ-ган” эмас, “қўрққан” ва ҳоказо деб ёзганмиз, лотин ёзувида эса бундай ёзиш хато ҳисобланаркан, яъни лотин ёзувида “toqqa” эмас, “tog’ga”, “yoqqan” эмас, “yog’gan”, “oqqan” эмас, “oqgan” (оқмоқ) ёки “og’gan” (оғмоқ), ”tuqqan” эмас, “tug’gan” деб ёзиш шарт экан. Нима учун? Кимдан чиққан бу ташаббус? Турк тилларининг гўзаллиги сингармонизмда, яъни сўзлардаги унли, баъзан ундош товушлар уйғунлигида эмасми? Яқин ўтмишда ўзбек тили сингармонизмдан обдон маҳрум этилди. Лекин уни шеваларда, сўзлашув тилида ҳозир ҳам қисман қўллаймиз. Гапирганда биз ҳеч қачон: “қор ёғГАН эди, сигиримиз туғГАН эди”, – демаймиз, балки: “қор ёққан, сигиримиз туққан...”, деймиз. Ёки кирилл ёзувида “сув оққан”, “бошим оққан томон” деб ёзганмиз. Илгари келишик, сифатдош ясовчи ва бошқа қўшимчаларнинг вариантлари, мисол учун: -да (-та), -дан (-тан, -дин, -тин), -га (-ка, -қа, -ға), -ган (-кан, -қан, -ған, -ғон), -ди (-ти) ва ҳоказо шаклларда ёзувда тўлиқ ифодаланган ва бу нутқда ажойиб уйғунлик, табиийлик, мусиқавийлик ҳосил қилган. Назаримда энди, лотин ёзувига ўтарканмиз, тилимиз бу фазилатдан бутунлай маҳрум этилаётгандай. Ахир ёзув кириллдан лотинга ўтса, бунинг грамматикага нима алоқаси бор? Ёзув ўзгарса, нима учун грамматик қоидалар ҳам ўзгариши керак? Менимча, энг ёмони мактабларда бугун имло шундай ўқитилмоқда. Агар ўқувчи “oqqan” деб ёзса, ўқитувчи уни “oqgan” деб тузатишга мажбур ва ҳоказо. Кейинги авлодлар буни нутққа ҳам кўчириб, айтайлик, “нутқҚА” эмас, қийналиб бўлса ҳам “nutqGA” деб талаффуз қилишга ҳаракат қилиши мумкин. Ижтимоий тармоқларда баъзан ўзбек тили қардош туркий тиллар билан ўзаро солиштирилган видеоларни кўриб қоламан ва уларда қардошларимиз ўз тилларида сўзларни эркин талаффуз қилаётгандай, ўзбекча талаффуз эса бироз сунъийроқдай туюлади баъзан менга. Яъни, шу каби "ташаббуслар" оқибатида тилимизни табиий сўзлашув тилидан узоқлаштириб , сунъийлашиб бормаяптимикан? #turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi © Абдувоҳид Ҳайит. https://t.me/turonturkiston

#turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

#turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

Кейинроқ эса, 9 сентябрда уездлар мудофасини кучайтириш мақсадида Ҳарбий совет ҳудудий батльонлар тузди ва уларни қуроллантирди. (172-бет). Батальонга шаҳарлар ва уездлардаги хизматчилар сафарбар этилди. Уларнинг ярми казарма ҳолатига ўтказилиб, «босмачилар»га қарши жангларда иштирок этди, ярми эса шаҳарлар ва заводларни қўриқлаш учун қоровуллик хизматига қўйилди. Ҳарбий совет “босмачиликка” қарши яна бир чора, яъни гаровга олиш усулини қўллай бошлади. Яъни, таслим бўлишни истамаган «босмачи»нинг қариндош-уруғлари ёки унинг ҳамқишлоғи, маҳалладоши бўлган бой ва уламо гаров тариқасида қамоққа олинадиган бўлди. (Изоҳ: -Тарихда «террор» деган балони ҳам худди мана шу большевиклар истеъмолга олиб киришган эди. Жумладан, бир одамни бошқа бир одам учун жазолаш ёки гаровга олиш усули ҳозирда ҳам террор саналади. Лекин бу худосиз большевик-коммунистлар учун оддий ҳол ҳисобланади). Большевикларнинг бу чоралари ҳам Фарғона водийсидаги истиқлолчилик ҳаракатини пасайтира олмади. (173-бет). (Мансурхўжа Хўжаевнинг “Шермуҳаммадбек қўрбоши” номли тарихий, ҳужжатли, бадиий-публисистик қиссаси асосида тайёрланди-166-173 бетлар). #rusbosqini #bosqinchi #istilo #ruscharazillik #rusovirus #antirus #russiya #sssrdavri #sosializm #kommunizm #kommunizmtubanligi https://t.me/turonturkiston

Водийдаги барча большевиклар «ихтиёрий-мажбурий» тарзда «коммунистик отрядлар»га бирлаштирилдилар. Ташвиқот-тарғибот ишлари кенг йўлга қўйилди. Фрунзе Туркфронт сиёсий бўлимининг тарғибот пооездини Фарғонага чақиртириб ҳам олди. Унинг таклифи билан Фарғонада қишлоқ вакиллари учун ташвиқотчи-ташкилотчилар тайёрлайдиган курслар очилди. Бу курсларнинг тингловчилари, Фрунзенинг айтиши бўйича, «қисқа муддат ичида қишлоқ аҳолиси ўртасида совет ҳокимияти ғояларини тарқатувчилари бўлиб етишишлари керак» эди. (170-бет). 1920 йилнинг июнь ойида водийнинг турли шаҳарларида қишлоқ аҳолиси ичида иш олиб бориш учун махсус сиёсий маорифчилар отрядлари ташкил этилди. Бу отрядлар ҳам ҳарбийлаштирилган бўлиб, қизил армияга нафақат сўз билан ёрдам берар, балки, ўрни келса, бевосита жангларда ҳам иштирок этар эди. Шунингдек, қуруқ сўз қулоққа ёқмас, деганларидек, Фрунзе ва Куйбишевлар халқ оммасини шўролар томон оғдириш учун қатор иқтисодий чора-тадбирлар ҳам кўрдилар. Жумладан, ғалла ва чорва моллари ўтказиш учун Хитой чегараси очиб юборилди. Ҳукумат чет элдан чорва моллари ва уруғлик дон сотиб олиш ва уларни «босмачилар томонидан ҳароб қилинган» ҳудудлар аҳолисига улашиш учун пул маблағлари ҳам ажратди. Уруғлик дон деҳқонларга қарзга бериладиган бўлди. "Қаттиқ таланган" ҳудудлардаги деҳқонлар эса солиқдан бутунлай озод қилиндилар. Фарғона область ҳарбий комиссариати ҳузурида озиқ-овқат базаси ташкил қилиниб, у ерда ишчи ва деҳқонларга озиқ-овқатдан ёрдам бериб турилди. Юқорида кўрсатиб ўтилган чора-тадбирларни қўллаб шўролар ҳокимияти халқнинг маълум бир қисмини ўзи томон оғдириб олган бўлсада, водийда озодлик кураши тобора алангаланиб бораверди. Туркистон ўлка коммунистик партия қўмитаси «босмачилик» ҳаракати авж олиш муносабати билан маҳаллий аҳолига нисбатан кескин чоралар кўриш йўлига ўтди. Унинг 1920 йил 8 августдаги қарорида шундай дейилади: -Босмачилик авж олиши муносабати билан Марказий Комитетнинг фикрича, Фарғонадаги ишларни тартибга солиш ва босмачиликни тугатишда бирдан бир чора Ҳарбий совет ташкил қилиб, граждан (фуқаролик) ишларини бошқарувда Халқ Комиссарлари Советидан ҳарбий оператив жиҳатдан эса Туркфронт Ҳарбий Революцион Советидан директивалар олиб туради. Ҳарбий Советнинг раислиги вазифасига дивизия комиссари Н.А.Паскутуский, аъзолигига Карпов ва Баришевлар тайинланган эдилар. Тошкент шаҳар партия ташкилоти Фарғона Ҳарбий Советининг ихтиёрига маҳаллий аҳолидан юз нафар коммунистни сафарбар қилиб юборди. (171-бет). 1920 йил 15 августда Туркистон Марказий Ижроия Қўмитаси ва Туркфронт Ҳарбий-Инқилобий Кенгаши Фарғонада область инқилобий қўмитаси (ревкоми)ни тугатиб, Ҳарбий Диктатура ўрнатди. Фарғона областини ҳарбий ва маъмурий жиҳатдан идора қилиш ишлари Ҳарбий Совет қўлига ўтиб, унга Совет ҳокимиятининг олий органи сифатида барча ҳарбий ва граждан (фуқаровий) муассасалари бўйсунадиган бўлди. 1920 йил 8 августда Фарғона Ҳарбий Советининг мажлиси бўлиб ўтди. Унда Туркфронт Ҳарбий Советининг «Фарғона областини ҳарбий-маъмурий участкаларга тақсимлаш» ҳақидаги қарори муҳокама этилди ва у тасдиқланди ҳам. Мажлис Фарғона областини қуйидаги районларга бўлиш ҳақида қарор чиқарди: 1. Скобелев уезди. Унинг таркибига Шаҳрихон, Аравон, Водил ва Олтиариқ ҳарбий-маъмурий участкалари киритилди. 2. Андижон уезди. Унинг таркибига Избоскан, Султонобод, Бозорқўрғон, Жалолобод, Ойим ва Чинобод ҳарбий-маъмурий участкалари киритилади. 3. Қўқон уезди. Унинг таркибига Риштон, Конибодом, Бешариқ, Сўх ва Бувайда ҳарбий-маъмурий участкалари киритилди. 4. Наманган уезди. Унинг таркибига Чуст, Косон, Учқўрғон, Успенский ва Заркент ҳарбий-маъмурий участкалари киритилади. 5. Ўш уезди. Унинг таркибига Ўзган, Булоқбоши, Ғулча ҳарбий-маъмурий участкалари киритилган эди. Ҳар бир ҳарбий-маъмурий участка ҳудудига гарнизонлар ўрнаштирилди. Ҳар бир гарнизон таркибида эса тезкор ҳаракат олиб борувчи учар (летучий) отрядлар тузилди. Учар отрядлар участка ҳудудида ҳаракатда бўлиб, ҳудудда «босмачилар» отрядлари пайдо бўлиб қолса, уни аниқлаш ва йўқ қилиш вазифаси юклатилди.

Икки тараф аскарларини таққосласак, қизиллар миллий-озодлик кучларидан 7 (етти баробар) кўп эди). Миллий-озодлик ҳаракатидаги бу юксалишни Фрунзе «босмачилик фронтининг қайта туғилиши» деб баҳолади. Туркистон Марказий Ижроия қўмитасининг қарорига мувофиқ Фарғона ҳудудида ҳарбий ҳолат эълон қилинди. Май ойининг ўрталарида урушга бевосита раҳбарлик қилиш мақсадида Фарғонага Фрунзе ва Турккомиссиянинг раиси Элиава етиб келдилар. Улар келишлари биланоқ вилоят партия қўмитасининг кенгайтирилган мажлисини чақириб, вилоятда партия ишини ва босмачиликка қарши курашни кучайтириш масаласини қўйдилар. Вазиятни жойида ўрганган Фрунзе Ленинга телеграф орқали: -Қаттиқ ва кескин чоралар кўриш керак, акс ҳолда Фарғонани узоқ вақтга йўқотамиз!-деган хабарни юборди. (168-бет). У, шунингдек, Ленинни бир оз тинчлантириш учун бўлса керак, «Туркистон фронтининг асосий кучлари Фарғонага йўналтирилди» деб телеграмма берди. 24 майда Фрунзенинг «Фарғона водийсининг мусулмон аҳолисига мурожаати» эълон қилинди. Унда, жумладан, шундай дейилади: -Ўртоқ мусулмонлар! Биз, совет ҳокимиятининг вакиллари қон билан суғорилган, вайрон этилган Фарғонанинг шаҳар ва овуллари аҳолисига ўз сўзимиз билан мурожаат этамиз... Энди халқ бошига тушган фалокат бўлган босмачиликка қарши шафқатсиз кураш олиб борилади. Бу, совет ҳокимиятининг қатъий қарори бўлиб, менга Туркистон фронтининг қўмондони сифатида бу вазифани жуда қисқа муддат ичида бажариш буюрилган. Бу ишда мен барча жаво чеккан мусулмон халқидан ёрдам ва мадад кутаман... Ўз навбатида сизга ҳам, деҳқон оғайнилар, совет ҳокимияти талаб билан мурожаат қилади... Сизлар бир тану бир жон бўлиб босмачиликни илдизи билан қуритиш ишида ҳокимиятга ёрдамга келишингиз керак... Ҳар бир волост, ҳар бир қишлоқда барча босмачи ёки уларнинг ҳомийларини дарҳол қуролсизлантириб қамоққа олиш керак. Уларнинг барча жосусларини қўлга тушурмоқ лозим. Тез фурсат ичида совет ҳокимиятининг байроғи остида дўст ва биродар оила сифатида бирлашингиз! Маҳаллий тилларда 20 мингдан ортиқ нусхада чоп этилган мазкур мурожаат водий бўйлаб тарқатилди. Бир кун олдин эса, Фрунзе қуйидаги буйруққа имзо чеккан эди: -Туркфронт қўмондонининг Фарғона фронти қўшинларига «Босмачилик қолдиқларини узил-кесил тор-мор этиш» ҳақидаги буйруғи. 1. Фронтнинг барча қисмлари, қизил армиячилари, командирлари ва комиссарлари олдиларига қўйилган вазифанинг нақадар муҳимлигига онгли равишда ёндошсинлар ва қисқа муддат ичида ҳал этувчи ҳаракат олиб бориб, босмачи шайкаларининг қолдиқларини йўқ қилсинлар. (169-бет). 2. Душманнинг эс-хушини йиғиб олишга йўл бермай, кескин ва дадил ҳаракат қилиб, уни барча бошпаналаридан уриб чиқарсинлар. 3. Алоҳида қисмлар ва гуруҳлар командирлари ўзаро қўллаб-қувватлаш ва қутқариш заруратини доимо ёдда тутсинлар, бундай ёрдамни қўшни қисмларнинг дастлабки талаби ва ўз ташаббуси билан кўрсатсинлар. 4. Тинч меҳнат билан шуғулланаётган аҳолига биродарларча муносабатда бўлинсин ва уларни ҳар қандай хафагарчиликдан ҳимоя қилсинлар. 5. Аҳоли томонидан етказиб берилаётган ҳар қандай мулк, озиқ-овқат маҳсулотлари, ем-ҳашак ва ҳоказолар учун, албатта, ҳақ тўлансин, шу заҳотиёқ ҳақ тўлашнинг имконияти бўлмай қолган тақдирда, қисм командири ва комиссарининг имзолари қўйилган, муҳр босилган расмий тилхат берилсин. (Изоҳ: -Демак, Фрунзенинг мана шу буйруғи эълон қилгунича бўлган даврда советлар ҳам оддий халқни талаган деган хулосага келиш мумкин. Акс ҳолда бу каби буйруқ мавжуд бўлмаган ҳолатга нисбатан берилмас эди). 6. Дала уставининг барча талабларини сабот билан бажарган ҳолда, разведка ва қўриқлаш хизмати олий даражада кучайтирилсин. 7. Белгиланган талаблардан чекиниш социалистик инқилоб олдидаги бурчга хиёнат қилиш деб ҳисоблансин ва ҳарбий давр қонунига биноан жазолансин. Фарғона водийси бўйича маҳаллий аҳоли таркибидан 19 ёшдан 35 ёшгача бўлган кишилар учун қизил қўшинга олиш учун ялпи ҳарбий сафарбарлик эълон қилинди. Натижада маҳаллий аҳолидан белгилаб қўйилган 9350 киши ўрнига 11475 киши қизил армия сафларига сафарбар этилди. Бундан ташқари, партия ва ёшлар ташкилоти томонидан кўнгиллилар отрядлари ташкил этилди.

Мадаминбек қўрбошининг ўлимидан кейинги озодлик учун бўлган жанглар ҳақида. (Мансурхўжа Хўжаевнинг “Шермуҳаммадбек қўрбоши” номли тарихий, ҳужжатли, бадиий-публисистик қиссаси асосида тайёрланди). 1919-1920 йил оралиғидаги қиш мавсумида миллий-озодлик ҳаракати қатор зарбаларга учраб, катта талофатлар берган, йирик қўрбошилар тоғларга чекинган гўёки озодлик ҳаракати олови бир оз сўниб, устини қўранта кул қоплаган чўғ ҳолатига келиб қолгандек эди. Ўшанда қизил қўмондонлик бу ҳолатни ўзининг катта ғалабаси сифатида баҳолай бошлайди. Айниқса, Мадаминбек билан сулҳ тузилгандан сўнг қизиллар «босмачилик ҳаракати оловига сув қуйиб, уни бутунлай ўчирдик» деган хом хаёлга борган эди. (166-бет). Айниқса, Туркистон фронти инқилобий-ҳарбий кенгашининг 1920 йил 30 мартда чиқарган буйруғи шундай бошланади: -Бир умр тўлқинланиб келган Фарғона тинчиб қолди, узоқ давом этган курашдан азоб чекиб келган аҳоли эса тантанали равишда социалистик тузим қурилишига киришиб кетди. Шунингдек, Татар ўқчи бригадаси ташкил топган куннинг бир йиллиги шарафига Куйбишев томонидан 1920 йил 25 мартда юборилган табрик хатида эса қуйидагича сатрлар ҳам бор эди: -Сиз ўзингизнинг Фарғона аҳолисига нисбатан бўлган бенуқсон, ўртоқларча муносабатингиз, ўз матонатингиз ва интизомлилигингиз, ўз қатъиятингиз ва жасоратингиз билан босмачилик ҳаракатини ўчира олдингиз. Бироқ қизил қўмондонлик ҳам, унинг раҳбарларидан бўлмиш Куйбишев ҳам чучварани хом санаган эканлар. Ўшанда Аллоҳ таоло Фарғонага яна бир бор зафар шамолини юбориб, чўғ устидаги қўрантани ҳар томон паришон қилиб, чўғини эса, яшнатиб юборди. Бу чўғдан шундай аланга чиқдики, қизил ўт ўчирувчилар унга бас кела олмай шошиб қолдилар, холос. Туркистон фронтининг инқилобий-ҳарбий кенгаши Муҳаммадаминбек билан сулҳ тузилгач, унинг қўлида хизмат қилган 7200-8000 чоғли йигитдан иборат қўшинни қайта қуриб ундан тўртта мустақил полк тузади ва уларни умумлаштириб «Турк бригадаси» деб атайди. Энг қизиғи, шўроларнинг ўзлари мазкур полкларда хизмат қилувчи аскарларга норасмий тарзда «Шўро босмачилари» деб ном берадилар. Мадаминбек шаҳид бўлгач, «унинг ўлимида шўроларнинг қўли бор» деган хабар қўшин ичида яшин тезлигида тарқалади. Натижада Турк бригадаси ичида уюшган ҳолда бўлмасада, лекин исёнлар бошланди. Шундан сўнг қўмондонлик бу бригадани қуролсизлантириш ҳақида қарор чиқаради. Бундан хабар топган йигитлар қурол-яроғлари билан озодлик лашкари сафларига қочиб ўтадилар, оқибатда бу лашкар янада қудрат касб эта бошлайди. Ҳибсдан қутилган Раҳмонқули қўрбоши (Намангандан) эса, тез фурсатда «Турк бригадаси»нинг қочоқ йигитларидан 2800 кишилик янги қўшин тузиб юрт озодлиги учун у яна жангга киради. (167-бет). Шундай қилиб Раҳмонқули қўрбоши Қамчиқ, Новгарзон, Калтажон, Бурули, Панғоз, Кандир, Обжаз, Шайит, Эшон ошув довонларини ўз назорати остига олади. Ислом полвон (Бувайданинг Бачқирдан) Қўқон атрофида ҳаракатни ўз қўлига олиб курашишни янада кучайтириб юборди. Натижада жорий 1920 йил апрель-август ойлари мобайнида қизилларнинг мингдан ортиқ аскари қириб ташланиб, уларга катта талофатлар етказилди. Шермуҳаммадбек (Тошлоқдан), Холхўжа Эшон (Ўшдан) ва Омон полвон (Наманган)ларнинг бирлашган қисмлари Водил ()Фарғона) ва Учқўрғон (Наманган) оралиғидаги жангларда ғолиб келиб, қизилларнинг битта полкини ер билан яксон этдилар. Муҳиддинбек (Мўйдинбек-Новқат), Исроил қўрбоши (Ёрмазор), Ёрмат махсум (Қўқон), Сотиболди қози (Хўжаобод) ва бошқа қўрбошилар Ўш-Ўзган атрофларида фаолиятларини жадаллаштириб, қизил қўшинга катта зарбалар бердилар. Шермуҳаммадбек Ғорбувога қайтиб келгач, водийнинг турли томонларига қуйидаги мазмундаги мактуб билан чопар юборди: -Менким, Шермуҳаммадбек Ғозий, жанглардан сўнг яна Ғорбуводаги қароргоҳимга қайтиб келдим. Куч-қувватим кўп ва яна сафларимизга қўшимча йигитларни қабул қиляпман! Шундан сўнг қизил қўшинда исён кўтариб, қочоқликда юрган кўплаб йигитлар Ғорбувога якка-якка ва тўп-тўп бўлиб кела бошладилар. 1920 йил ёзи ўрталарига келиб водийдаги озодлик жангчиларининг умумий миқдори 30 минг кишига етди. (Изоҳ: -Қизил армиянинг мони эса тахминан 275 минг бўлган.

Özbek maqollari va iboralari Sİ bilan birgalikda. #turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

#turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

#turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

Раҳмат, кейинги бемор кирсин. 10-ўрин. Сунъий яралар Бу ерда ҳақиқий азоб бериш усуллари қўлланган. Эски қўлланмаларда ёзилишича, терини атайлаб ишқалашган, кислота ёки ишқор билан куйдиришган, қизиб турган темирни босишган. Мақсад — узоқ вақт битмайдиган яра ҳосил қилиш бўлган. 11-ўрин. Чурра (грижа) Баъзилар тери остига атайлаб ҳаво юборишган. Натижада катта шиш пайдо бўлган. Шифокор шишни кўриб, кейин ҳавони чиқариб юборган ва шу билан спектакль тугаган. 12-ўрин. Энг охирги чора — баданга шикаст етказиш Бармоқларини синдиришган, қўлларини кесишган, оёққа ўқ узишган ёки қўлларини болға билан уриб майиб қилишган. Айнан шу боис совет қонунчилигида баданга шикаст етказиш, касалликни сохталаштириш ва ҳужжатларни қалбакилаштириш учун алоҳида моддалар киритилиб, унга реал қамоқ жазолари белгиланган. Энг қизиғи нимада? Агар совет ҳарбий шифокорларининг йўриқномаларини кетма-кет ўқиб чиқсангиз, худди ҳарбий чақирув эмас, балки вилоят театрининг гастроль сафарини кузатаётгандек бўласиз. Бири телбани ўйнайди, иккинчиси — соқов, учинчиси титрайди, тўртинчиси — кўр, бешинчиси — тагига сийиб қўяди, олтинчиси эса «тутқаноқ» бўлиб йиқилади. Эски ҳарбий психиатр эса қараб туриб: «Хўш, ўғлим... бугун кимсан, Наполеонми ёки Ленин?» деб ўтиради. Бу ўринда советпарастлар билан баҳслашиш учун жуда зўр ва мантиқий савол туғилади: «Агар СССРда ҳеч ким армиядан қочмаган бўлса, нега совет ҳарбий тиббиёти ўнлаб йиллар давомида симулянларни қандай тутиш кераклиги ҳақида юзлаб саҳифали қўлланмаларни чоп этиб келган?» Бундай батафсил қўлланмаларнинг мавжудлигининг ўзигина ушбу ҳодисанинг қанчалик кенг тарқалгани ва тизимли ўрганилганини яққол исботлайди. Бу ҳар қандай баландпарвоз шиордан кучлироқ далилдир. #rusbosqini #bosqinchi #istilo #ruscharazillik #rusovirus #antirus #russiya #sssrdavri #sosializm #kommunizm #kommunizmtubanligi Муаллиф: Димитрий Бакиев. https://t.me/turonturkiston

Хўш, энг кўп қочиш ҳолатлари қачон кузатилган? Бу ерда жавобни бир неча қисмга бўлиш керак: Массовий дезертирлик бўйича — энг юқори кўрсаткич 1941 йилда қайд этилган, ўшанда фронт чизиғи қулаб, юз минглаб аскарлар қуршовда қолган ва НКВД 710 мингдан ортиқ дезертирни ушлаган. Асирга тушиш бўйича — асосий пасайиш 1941–1942 йилларга тўғри келади, ўшанда совет аскарларининг катта қисми асир олинган ва уларнинг кўпчилиги ҳалок бўлган. Тинчлик даврида хизматдан қочиш бўйича — бу муаммо Афғонистон уруши даврида, яъни сохта ташхислар, пора ва таниш-билишчилик авж олган пайтда яққол кўзга ташланди. Бироқ бу борада тўлиқ расмий совет статистикаси мавжуд эмас, чунки давлат бундай маълумотларни сир сақларди. «Советпарастлар» шундай деб ёзишади: «Армиядан қочишмаган». Архив эса жавоб беради: «1941 йилда НКВД 710 мингдан ортиқ дезертир ва 71 минг уклонистни ушлаган». Улар яна: «Ҳамма бир тану бир жон бўлиб Ватанни ҳимоя қилган», дейди. Архив эса: «Миллионлаб одамлар асирга тушган, юз минглаб кишилар немис бўлинмаларида хизмат қилган, дезертирларни тутиш учун эса махсус умумиттифоқ операциялари ўтказилган», деб кўрсатади. Улар яна: «Ҳеч қандай сохта касаллар бўлмаган», дейишади. Агар совет ҳарбий тиббиёти, инқилобгача бўлган қўлланмалар (улардан совет суд тиббиёт шифокорлари ҳам фойдаланишган) ва хотираларни ўқисангиз, бу худди комедияга ўхшаб кетади. «АРМИЯДАН ҚОЧУВЧИЛАРНИНГ КАСАЛЛИКЛАР ХИТ-ПАРАДИ» 1-ўрин. Руҳий касалликлар — армиядан қочишнинг мутлақ қироли Бу энг оммабоп усул бўлган. Қуйидаги касалликларни саҳналаштиришган: – шизофрения; – ақли заифлик; – депрессия; – галлюцинация; – тутқаноқ хуружлари; – хотирани йўқотиш; – карахтлик (ступор). Ҳарбий психиатрлар айнан руҳий касалликлар энг кўп сохталаштирилишини ёзишган. Бунда «артистлар» шифтга тикилиб ўтиришган, ноўрин жавоблар беришган, ўзларини Наполеон деб ҳисоблашган ёки ўз-ўзидан гаплашишган. Тажрибали шифокор одатда бу томошани бир неча кунда фош қилган. 2-ўрин. Эпилепсия (тутқаноқ) Энг севимли касалликлардан бири. Ерга йиқилиб, талвасага тушишган, кўзларини тепага қаратишган. Аммо бир муаммо бўлган: ҳақиқий эпилепсия билан оғриган бемор хуруждан кейин бир неча соат давомида бутунлай ҳолсиз бўлади. Сохта касаллар эса хуруждан кейин дарҳол: «Дўхтир ака... қалай, ўхшадими?» деб сўрашган. 3-ўрин. Энурез (сийдик тута олмаслик) Бу эса худди Яраслав Гашекнинг «Швейк» асаридан олингандек манзара. Тасаввур қилинг: йигирма ёшли комсомол аъзоси ҳар тонгда туриб: «Кечирасиз... яна ўша аҳвол», дейди. Ҳарбий шифокорлар тунда махсус кузатув олиб боришган, чунки кўплаб «истеъдодлар» фақат уйғониш сигналидан кейингина тўшагини ҳўллашган. 4-ўрин. Кўриш қобилиятининг пастлиги – Кўрмаяпман. – Бу нечта бармоқ? – Ўн еттита. Ҳарбий офтальмологлар бундай «артистларни» фош қилишнинг ўнлаб усулларини ўйлаб топишган. 5-ўрин. Карлик Шифокор тиббий дафтарчага нималарнидир ёзади ва тўсатдан темир тоғорани ерга ташлаб юборади. «Кар» одам чўчиб тушади. Шу билан томоша тугайди. 6-ўрин. Юрак касалликлари Бу чинакам театр бўлган. Ўзларига кофеин уколларини қилишган, литрлаб аччиқ чой (чифир) ва тамаки дамламасини ичишган. Мақсад — юракнинг тез уришига эришиш бўлган. Бу усуллар суд тиббиёти қўлланмаларида батафсил баён этилган. 7-ўрин. Ошқозон яраси (язва) Ошқозон ярасини сохталаштириш жуда қийин эди. Шу сабабли айримлар ўзларида атайлаб ушбу касалликни келтириб чиқаришган: ошқозонни тирнаб юборувчи кимёвий моддаларни ичишган, қон кетишига сабаб бўлувчи воситаларни қўллашган ва армияга бормаслик учун ҳақиқий касаллик орттиришган. 8-ўрин. Фалажлик Энг севимли роллардан бири. Масалан, ўнг қўл ишламайди. Аммо шифокор кутилмаганда қаламни ерга тушириб юборади ва «фалаж» бемор уни автоматик тарзда тутиб олади. Парда ёпилади. 9-ўрин. Тилдан қолиш – Исмонгиз нима? (Сукут) Шифокор тўсатдан: «Ёнғин!» деб бақиради. – Қаерда?!

Ҳарбий адлия ва НКВД архивларига таянган нашрларда дезертирликда гумонланиб ушланган ҳарбий хизматчилар ва чақирувдан бўйин товлаган шахсларнинг умумий сони 1,49 миллион нафар атрофида экани айтилади. Дезертирлик учун 376 мингдан ортиқ одам судланган. Айрим тадқиқотчилар Қизил армиядан қочганларнинг (жумладан, қидириб топилмаганлар ва душман томонга ўтиб кетганларнинг) умумий сонини 1,7 миллиондан 2,5 миллионгача деб баҳолашади. Бироқ бу рақамлар фарқ қилгани боис, энг ишончли ва ҳужжатлаштирилган минимал кўрсаткичга таяниш маъқул: юз минглаб судланганлар ва бир ярим миллионга яқин ушланган ёки қидирувда бўлганлар. 3. Совет коллаборационизми ҳам юз минглаб одамларни ташкил этган Бу борада аниқ бир рақам йўқ: тадқиқотчилар кўнгилли ҳарбийлар, кўмакчи полиция, қўриқлаш отрядлари, шарқий батальонлар, казак қисмлари, маъмурий хизматчилар ва мажбурий сафарбар қилинганларни турлича ҳисоблашади. Германия қуролли кучлари ва кўмакчи бўлинмаларида хизмат қилган совет фуқароларининг энг кўп тилга олинадиган умумий сони 600 мингдан 1 миллиондан ортиқ кишигача бўлган оралиқни ташкил этади. Бир миллионга яқин кўрсаткич айнан ҳарбий ва ҳарбийлаштирилган ҳамкорликка тегишлидир. Бунда немис қисмига тушиб қолган ҳар бир киши ҳам ашаддий нацист бўлмаган. Уларнинг орасида: – СССРнинг ғоявий рақиблари; – миллатчилар; – очликдан ўлмаслик учун жон сақлаган асирлар; – мажбуран сафарбар этилганлар; – шунчаки тирик қолишга уринганлар бўлган. Аммо ҳодисанинг ўзи жуда улкан эди. Шу сабабли «совет халқи бир тану бир жон бўлиб турди» деган афсона архив ҳужжатларида ўз тасдиғини топмайди. 4. СССРда касалликни сохталаштирганлик учун махсус моддалар бўлган Бу эса масаланинг энг қизиқ томонидир. РСФСРнинг 1926 йилги Жиноят кодексида ҳарбий хизматдан қуйидаги йўллар орқали бўйин товлаганлик учун тўғридан-тўғри жавобгарлик белгиланган эди: соғлиғига шикаст етказиш, касалликни сохталаштириш, ҳужжатларни қалбакилаштириш, мансабдор шахсларни сотиб олиш ёки бошқа алдов йўллари. Бунинг учун озодликдан маҳрум қилиш жазоси кўзда тутилган эди. Ҳарбий хизматчилар учун эса баданига шикаст етказиш ёки сохта касаллик орқали хизматдан қочиш учун алоҳида модда мавжуд бўлган. Уруш даври қонунларига кўра, бундай қилмишлар учун ўлим жазосигача бўлган энг оғир чоралар қўлланган. РСФСРнинг 1960 йилги Жиноят кодексидаги 80-моддага кўра: – навбатдаги чақирувдан бўйин товлаш — 1 йилдан 3 йилгача; – худди шу қилмишни баданга шикаст етказиш, касалликни сохталаштириш, сохта ҳужжат ёки алдов йўли билан содир этиш — 1 йилдан 5 йилгача; – сафарбарликдан бўйин товлаш — 3 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланган. Яъни, ўша афсонавий совет одами армиядан «қочмаганидан» давлат ушбу усулларнинг ҳар бири учун алоҳида жиноий жазоларни батафсил ёзиб чиқишга мажбур бўлган. 5. Виктор Цой ҳақиқатан ҳам руҳий касалликлар шифохонаси орқали армиядан омон қолган 1983 йилнинг кузида Виктор Цой Ленинграддаги Пряжка руҳий касалликлар шифохонасида бир ярим ой давомида ётган. Яқинлари ва гуруҳ аъзоларининг хотираларига кўра, бу армияга бормаслик учун қилинган чора эди. Унда ўз жонига қасд қилишни намойиш этиш мақсадида қўлларни енгил тилиш ва руҳий касалликни сохталаштириш сценарийси қўлланган; натижада Цой армияга бормаган. Гитараси Юрий Каспаряннинг сўзларига кўра, руҳий касалликни ишончли кўрсатиш талаб этилган, аммо Цой қондан қўрққани учун қўлига фақат кичик тиликлар туширган, холос. Аммо буни «дўстлари ва биографларининг хотираларига кўра» деб ёзиш тўғрироқ бўлади, чунки Цойнинг тиббий картасини кўрмаганимиз боис, ташхисни расмий архив ҳужжати сифатида даъво қилолмаймиз. Ва бунда Цой ягона истисно эмас эди. СССРнинг сўнгги йилларида армиядан қочиш пора ва таниш-билишчилик орқали амалга ошириладиган бўлди. Ҳатто 1980 йилларнинг иккинчи ярмидаги совет матбуотида ҳам фарзандлари Афғонистонга тушиб қолмаслиги ёки умуман хизмат қилмаслиги учун пул тўлаган ота-оналар ҳақида мақолалар чиқиб турарди.

СОВЕТ АРМИЯСИДАН ҚОЧИШМАГАН ЭМИШ! «Мен СССРда туғилганман» гуруҳида мана бу сурат фахр билан жойлаштирилган. Унда чарчаган аскар тасвирланган. Юзида енгил менсимаслик, пичинг аралаш табассум ва чексиз толиқиш акс этган. У югуриб-елиб, оғзи очилиб, кўзлари косасидан чиқиб кетган ҳолда узоқ масофага югуриб келган аскарга ўхшамайди. Катта эҳтимол билан, у ҳали югуришни бошламаган. Сурат тагига «Армиядан қочмаганмиз!» деб ёзиб қўйилган. Шахсан мен бу суратга «Бу латтабозлик томошангиз жонимга тегди!» деб ном берган бўлардим. Аммо балки мен бу суратни нотўғри тушунаётгандирман? Келинг, таҳлил қилиб кўрайлик. Аслида воқеа бундай бўлган. 1970 йилларнинг бошларида ёш фотограф Владимир Вяткин ҳарбий машғулотларни суратга олаётган бўлган. Шу пайт унинг рўпарасида аскар Владимир Кусеров орқасига ўгирилиб қолган. У армияга келгунча циркда куч ишлатиладиган акробатика билан шуғулланган. Бақувват, сочлари тўзғиган, кўзларини қисган йигит. Совет томошабинига унинг нигоҳи худди: «Шошмай туринглар, НАТОчилар! Кунларингни кўрсатиб қўямиз!» дегандек туюлиши мумкин эди. 1976 йилда ушбу сурат Лондондаги совет фотосуратлари кўргазмаси учун танлаб олинади. Аммо цензура суратни тақиқлайди, чунки аскарнинг сочлари уставда белгиланганидан узунроқ эди. Кўргазма ташкилотчиси Борис Кауфман эса тақиққа бўйсунмай, суратни барибир Лондон экспозициясига киритади. У ерда сурат «Daily Mail» газетасининг бутун бир саҳифасини эгаллайди ва остига жуда ажойиб имзо қўйилади: «Биз биринчи марта уришишни истамаган рус аскарини кўриб турибмиз». Яъни, совет цензураси низомдан ташқари соч турмагини, инглиз газетаси урушга қарши тинчликпарварни (пацифистни) кўрган бўлса, орадан ярим аср ўтиб «советпарастлар» унда «Армиядан қочмаганмиз!» деб ғурур билан айтаётган одамни кўришмоқда. Ваҳоланки, аскарнинг ўзи шунчаки машғулотлардан чарчаб, бир сонияга фотографга қайрилиб қараган, холос. Хўш, ҳақиқатан ҳам совет аскарлари армиядан қочишган ва ҳарбий хизматдан «бўйин товлашган» (косить қилишган)ми? Келинг, аниқ далиллар ва манбалар асосида билиб оламиз. «СССРда армиядан ҳеч ким қочмаган» деган гап оддий ёлғондан бошқа нарса эмас. Қочишган, ҳамда қандай тизимли равишда қочишган: – чақирувдан; – ҳарбий қисмлардан; – фронтдан; – пора бериш орқали; – сохта маълумотномалар билан; – касалликни сохталаштириш (симуляция) йўли билан; – ўз баданига шикаст етказиш орқали; – дезертирликдан кейин йиллаб яшириниб юриш билан. Совет ҳукумати бу ҳодисадан нафақат хабардор бўлган, балки унга қарши жиноят кодексининг алоҳида моддаларини, буйруқларни, махсус рейдларни ва бутун бошли жазолаш тизимини қаратган. 1. Фақат 1941 йилнинг ўзида 710 мингдан ортиқ дезертир ушланган Россия Федерацияси Давлат архиви материалларига асосланган тадқиқотларга кўра, 1941 йил 22 июндан йил охиригача НКВД (Ички ишлар халқ комиссарлиги) органлари томонидан қуйидагилар қўлга олинган: – 710 000 дан ортиқ дезертир ҳарбий хизматчи; – сафарбарликдан бўйин товлаган 71 000 дан зиёд киши. Яъни етти ойга етмаган вақт ичида қарийб саккиз юз минг кишини совет давлати армиядан қочгани ёки сафарбарликдан бўйин товлагани учун тутишига тўғри келган. Бу фақат қўлга тушганлари, қочиб юрганларнинг умумий сони эса бундан анча кўп бўлган. Дезертирликнинг энг катта тўлқини урушнинг биринчи оғир йилига тўғри келди. Кейинчалик бу кўрсаткич камайди, аммо муаммо йўқолмади. 1944 йилнинг июль-сентябрь ойларида НКВД, НКГБ, прокуратура ва СМЕРШ томонидан умумиттифоқ операцияси ўтказилди. Унда 88 мингга яқин дезертир ва 83 мингга яқин уклонист (хизматдан бўйин товловчи) ушланди. Уларнинг 104 мингдан ортиғи ҳарбий комиссариатлар орқали яна Қизил армияга жўнатилди. Шундай экан, сурат тагидаги ёзув аслида бундай бўлиши керак эди: «Армиядан қочишмаган. Шунки уларни НКВД, прокуратура ва СМЕРШ тутиб олган». 2. Бутун уруш давомида гап қарийб бир ярим миллион қўлга олинганлар ҳақида бормоқда

Avvalari aksariyat kampirlar xuddi shunday qilib urchuq yigirib ötirardi. Hozir faqat uzoq qishloqlarda saqlanib qolgan bölsa kerak. #uzbekiston #uzbekistan #ўзбекистон #özbekiston #uzbeklar #turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

#turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

Qumiqlar. Tillari xuddi xorazm shevasiga öxshaydi. Turkiy millatlardan. #turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi https://t.me/turonturkiston

Совет даврида барча сургундагиларга ҳар қандай жойда яшашга рухсат берилган, аммо Хивага қайтиш тақиқланган. Оила қуриб, иш бошлаган хоннинг баъзи қариндошлари Кривой Рогда қолган. «Шарқ шамоли» китоби ҳақида Саид Абдуллахоннинг жиянларидан бири Абдурасул Мадияровнинг авлодлари ҳозирда Украинада истиқомат қилмоқда. Бу оила ҳақидаги ҳикоя Григорий Гусейновнинг «Шарқ шамоли» китобида баён этилган. Бу албатта қатъий илмий изланиш бўлмай, Абдурасул Мадияровнинг кўп соатлик хотиралари ва архив маълумотлари асосида ёзилган. Китобда хоннинг авлодлари томонидан ёзувчига тақдим этилган кўплаб фотосуратлар, ҳужжатлар ва қўлёзмалар мавжуд. Шунга қарамай, «Шарқ шамоли» китоби ўз мазмунига кўра жуда долзарбдир. У Украина ва Ўзбекистон халқлари қандай қилиб энг қийин дамларда бир-бирини қўллаб-қувватлагани, шу жумладан, уруш пайтида Украинанинг кўплаб аҳолиси Ўрта Осиёга эвакуация қилингани, украиналиклар эса ўз ерларида, ўша пайтда очарчилик йиллари бўлса-да, хиваликларни имкон қадар қўллаб-қувватлагани ҳақида сўзлайди. #turkiydunyo #turkiybirlik #turkbirligi #turon #turkiston #turk #turkiylar #turkiytillar  #turkdunyosi Манба: Daryo. uz. https://t.me/turonturkiston