واخته‌ها | منوچهر فروزنده‌فر

رونمایی از کانال جدید (به‌صورت آزمایشی)👆

درود، در این کانال به مسئله‌هایِ خطّ و نظامِ نوشتاریِ فارسی می‌پردازم، دیدگاه‌هایِ رسم‌خطّیِ پژوهش‌گران را نقل و نقد می‌کنم و گاه پیش‌نهادهایی عرضه می‌دارم. برخی نوشته‌هایِ پژوهش‌گران و نیز یادداشت‌هایِ پیشین خود درباب املا و رسم‌خطّـِ فارسی را نیز در این‌جا بازمی‌فرستم. منوچهر فروزنده(یِ) فرد

مسبّب خیلی از بی‌قاعدگی‌های خطّ فارسی همین ابهام‌زدایی افراطی و نادیده گرفتن نقش بافت در رفع ابهام است.

اسم شخصیت رمان جدید موراکامی Kaho است. مترجم در ضبط فارسی آن را با ح نوشته. تمهیدی خوب و هوشمندانه.

املای نام‌های خانوادگی (۱) بیجن‌خان این نام خانوادگی به همین صورت درست است و نه به‌صورت *بی‌جن‌خان. بیجن گونه‌ای از نام بیژن است و همان‌طور که بیژن را *بی‌ژن نمی‌نویسیم، بیجن را هم نمی‌توانیم *بی‌جن بنویسیم. فَرَوَشی این نام خانوادگی به همین صورت درست است و نه به‌صورت *فره‌وشی. فروشی (اوستایی: fravaši) با فروهر هم‌ریشه است و به‌لحاظ ریشه‌شناختی ربطی به فرّه (اوستایی: xvarənah) ندارد. ضمن این‌که فروشی یک تکواژ است و در میان تکواژ نمی‌توانیم از نویسه‌ی «ه/ـه» استفاده کنیم. امکان خلط با واژه‌ی فُروشی دلیل قانع‌کننده‌ای برای غلط‌نویسی نیست و به‌سادگی می‌توان از حرکت‌های فتحه و ضمّه برای رفع ابهام بهره برد. هل‌اتایی این نام خانوادگی به همین صورت درست است و نه به‌صورت *هل‌عطایی. هل‌اتیٰ (املای فارسی‌تر: هل‌اتا) نام دیگر سوره‌ی انسان یا دهر (سوره‌ی شماره‌ی ۷۶ قرآن) و هل‌اتایی منسوب به آن است (سنج. نام خانوادگی یاسینی که منسوب به سوره‌ی یاسین است). ظاهراً *هل‌عطایی به قیاس عطایی پدید آمده‌است. #املا_و_رسم‌خط #نام‌شناسی @vakhteha

امشب یادداشتی دیدم که بخشی از آن چنین بود: «برخلاف زبان‌های دیگر، در زبان فارسی اگر جایی تأکید بر جنسیت باشد اولویت با زنان است. بر خلاف زبان‌های لاتین و اروپایی که می‌گویند (HUSBAND AND WIFE)، ما می‌گوییم زن و شوهر همچنین به جای (BROTHER AND SISTER)، ما می‌گوییم…

امشب یادداشتی دیدم که بخشی از آن چنین بود: «برخلاف زبان‌های دیگر، در زبان فارسی اگر جایی تأکید بر جنسیت باشد اولویت با زنان است. بر خلاف زبان‌های لاتین و اروپایی که می‌گویند (HUSBAND AND WIFE)، ما می‌گوییم زن و شوهر همچنین به جای (BROTHER AND SISTER)، ما می‌گوییم خواهر و برادر، و به جای (MEN AND WOMEN)، ما می‌گوییم زن و مرد... . اگر جایی لازم شده زنان را در اولویت قرار داده‌ایم، حتی در زبان فارسی «زن» یک واژه و مفهوم مستقل است، نه مثل wo/man زائده‌ای کنار مرد... . ما حتی می‌گوییم زبان مادری، نه زبان پدری» دربارهٔ متن فوق، دوست دانشورم، آقای منوچهر فروزنده‌فر، نکاتی نوشتند که اکنون آورده می‌شود: «چرا می‌گوییم زن و شوهر؟ چون زن یک هجاست و شوهر دو هجا. دلیل کاربرد «زن و شوهر» به‌جای «شوهر و زن» همان دلیل کاربرد «دل و جگر» به‌جای «جگر و دل» است. «خواهر و برادر» هم دلیل آوایی دارد: خواهر دو هجاست و برادر سه هجا. «زن و مرد»، هر دو، یک‌هجایی هستند ولی زن هجای بلند است و مرد هجای کشیده. پس باز هم دلیل آوایی دارد: معمولاً کلمه‌ی کوتاه‌تر، دارای هجای کم‌تر یا درصورت برابر بودن تعداد هجا کلمه‌ی دارای هجای سبک‌تر مقدم می‌شود... . دربارهٔ woman هم باید گفت که به لحاظ ریشه‌شناختی woman ربطی به man ندارد. «زبان مادری» هم احتمالاً گرته‌برداری از mother tongue انگلیسی است. پس هیچ برتری فرهنگی را برای فارسی‌زبانان ثابت نمی‌کند.» https://t.me/joinchat/AAAAAD7Fssu7AgJ7o97tgw

هوش‌واره‌آزاری (۲): صرف فعل در گفت‌وگویی که در پوشه‌ی پیوست می‌خوانید با چت‌جی‌پی‌تی درباره‌ی صرف چند فعل فارسی بحث کرده‌ام. @vakhteha

هوش‌واره‌آزاری (۱): روزهای زوج و فرد آن‌چه در پوشه‌ی پیوست آمده گفت‌وگوی من با چت‌جی‌پی‌تی درباره‌ی روزهای زوج و فرد هفته است که گمان می‌کنم خواندنش برای علاقه‌مندان به مسئله‌های زبانی جالب باشد. بابت ناهماهنگی در گونه‌ی زبانی استفاده‌شده در پرسش‌ها (گاهی گفتاری و گاهی نوشتاری) عذرخواهم. @vakhteha

درخواست با درود و ارادت خدمت همراهان گرامی چنان‌که آگاهی دارید گاهی به یاری و لطف دوستان مبلغی اندک برای یک خانواده‌ی نیازمند گردآوری و به ایشان پیش‌کش کنیم. حقیقت این است که از بازگفت هرباره‌ی درخواست همراهی شرمسارم و از سویی با دیدن برخی دشواری‌های ایشان چاره‌ای جز مکرّر کردن خواهش خود نمی‌یابم. گفتنی است گاهی با اندک‌مایه دارایی دانشجویانه‌ی خود و به‌کمک خانواده به گشودن گرهی اندک از کار ایشان اقدام می‌کنم و تا زمانی که در توان خودم باشد مایه‌های دردسر دوستان را فراهم نمی‌آورم. با این تفصیل‌ها می‌خواستم شرمسارانه خواهش کنم لطفاً اگر برایتان ممکن است در این امر نیکو به هر میزان که صلاح می‌دانید یاری‌ام فرمایید. اعتماد شما به بنده مایه‌ی مباهات است و پیشاپیش از لطفتان سپاس‌گزارم. هم‌چنین ممنون می‌شوم اگر پس از واریز به من اطّلاع دهید. شماره‌ی کارت بانک ملّی به‌نام منوچهر فروزنده فرد: 6037997367925725 شناسه‌ی تلگرامی و اینستاگرامی: @manouchehr_forouzandeh

لطفاً در این نظرسنجی کانال گویش‌ور شرکت کنید. 👆

لطفاً اگر حیوان خانگی دارید (/ داشته‌اید) نامش را در فرسته‌ی مربوط به آن (سگ، گربه، پرنده و ...) که در ادامه می‌آید بنویسید. اگر مایلید می‌توانید توضیحی هم بیفزایید، مثلاً جنسیّت یا دلیل نام‌گذاری. خواهشمند است زیر این فرسته پاسخ ندهید.

گرچه داری فنونِ علم و حِکَم نیست ما را به صحبتت هوسی بحرِ علمی ولیکن از تلخی نخورَد آبِ بحر هیچ کسی! هُمامِ تبریزی @vakhteha

ویتامین ئی! این املای غلط از ویکی‌پدیا عجیب است. در فارسی واژه‌های آغازشونده به همخوان انسدادی چاکنایی (همزه) با <ا> نوشته می‌شوند (ئیدروژن > ایدروژن). اگر می‌خواهید ای (E) با ای (A) خلط نشود، چاره‌ این است که اوّلی را ایٖ و دومی را اِیْ بنویسید. گیرم که برای پرهیز از نشانه‌های زیروزبری (فتحه، کسره، ضمّه، سکون، تشدید، الفک زیرین) نام حرف E را ئی نوشتید، حال بفرمایید بدون استفاده از نشانه‌های زیروزبری نام حرف G را در خطّ فارسی چه‌گونه می‌نویسید تا با نام حرف J خلط نشود (بگذریم از این‌که ئی را هم می‌توان ایٖ خواند و هم اِیْ و نیز بگذریم از این‌که در صورت نیاز به‌جای اِی (A) به‌آسانی می‌توان آ گفت و نوشت)! #املا_و_رسم‌خط @vakhteha

املای نام‌ها (۱) ▫️آپامه‌آ در فارسی یک تکواژ است و در میان تکواژ نمی‌توانیم از «ه/ ـه» استفاده کنیم. بنابراین املای درست‌تر این نام آپامئا است. ▫️ آزرمی‌دخت (آزرمیدخت) از آزرم + ی (نسبت) + دخت تشکیل شده و ربطی به آذر ندارد؛ بنابراین املای آذرمیدخت نادرست است. ▫️ اصلان و ارسلان هر دو ترکی و گونه‌های یک واژه‌اند. ازآن‌جاکه واژه‌های ترکی را نباید با نویسه‌ی عربی «ص» نوشت، اصلان را هم باید به‌صورت اسلان بنویسیم (شاید اسلان را به قیاس واژه‌ی عربی اصل، به‌صورت اصلان نوشته‌باشند). ▫️ بوزرجمهر گونه‌ای از بزرگمهر است و ربطی به ابوذر/ بوذر ندارد؛ بنابراین نوشتن این نام به‌صورت بوذرجمهر نادرست است. ▫️پانته‌آ در فارسی یک تکواژ است و در میان تکواژ نمی‌توانیم از «ه/ ـه» استفاده کنیم. بنابراین املای درست‌تر این نام پانتئا است. ▫️ زکریّا در عربی و قرآن با همین املا آمده‌است و هیچ دلیلی ندارد که در فارسی آن را به صورت ذکریّا بنویسیم. ▫️زلیخا به همین صورت در عربی و فارسی آمده‌است و نوشتن آن به‌صورت ذلیخا نادرست است. ▫️مُسیّب در عربی به معنای «آزادشده» است و در فارسی هم باید با همین املا نوشته شود و نه به‌صورت مصیّب. ▫️مُنیٰ در عربی جمع مُنیَة و مِنیَة به معنای «آرزو»ست. در فارسی می‌توانیم (و بهتر هم هست که) الف کوتاه/ مقصور را به صورت الف کامل بنویسیم (مُنیٰ > مُنا) ولی تبدیل«ـُ» عربی به «و» در فارسی درست نیست. بنابراین املای مونا را باید غلط دانست. ▫️ هَژار نامی کردی است و ازآن‌جاکه در نظام نوشتاری کردی واکه‌ی «ـَ» به‌صورت «ه/ـه» نوشته می‌شود املای کردی آن هه‌ژار است. این املا مطابق نظام نوشتاری فارسی نیست و در فارسی تنها املای هَژار درست است (هه و ژار به تنهایی در فارسی کاربرد ندارند و چنان‌که گفتیم در نظام نوشتاری فارسی نمی‌توان در میان یک تکواژ از «ه/ـه» بهره برد. ضمن این‌که املای هه‌ژار را فارسی‌زبانان هِژار تلفّظ خواهند کرد، نه هَژار). خلاصه‌ی بحث ✅ آپامئا، آزرمی‌دخت (آزرمیدخت)، اسلان، بوزرجمهر، پانتئا، زکریّا، زلیخا، مسیّب، مُنا، هَژار ❌ آپامه‌آ، آذرمیدخت، اصلان، بوذرجمهر، پانته‌آ، ذکریّا، ذلیخا، مصیّب، مونا، هه‌ژار #املا_و_رسم‌خط #نام‌شناسی @vakhteha

گوش گوش در ذیل فرهنگ‌های فارسی به معنای «ربا، بهره، سود» آمده‌است. رواقی به‌جای تلفّظ واژه‌ نشانه‌ی پرسش گذاشته‌است و ریشه‌ای هم برای آن ذکر نکرده‌است. تا جایی که اطّلاع دارم ناقدان کتاب هم به این واژه نپرداخته‌اند. به نظر نگارنده گوش در این معنا همان waxš فارسی میانه به معنای «سود» است و بنابراین باید تلفّظ آن را هم gow(/v)aš در نظر گرفت. #واژه #علی_رواقی @vakhteha

آلایش آلایش به معنای «آلودگی» است، امّا در دوران متأخّر به معنای «اعضای داخلی بدن دام و طیور ذبح‌شده که مصرف خوراکی یا صنعتی دارد» نیز آمده‌ و فرهنگستان هم بر این معنا صحّه گذاشته‌است (نک. تصویر پیوست از فرهنگ جامع زبان فارسی). منطقاً چیزی را که کاربرد خوراکی (و حتّا گاهی درمانی) دارد نمی‌توان «آلودگی» نامید. به نظر می‌رسد سابقه‌ی کاربرد این واژه نزد قصّابان و حتّا تصویب فرهنگستان هم نمی‌تواند بر معنای ناشایست اوّلیّه‌ی آن ـ که برای فارسی‌زبانان کاملاً شفّاف است ـ سرپوش بگذارد. بنابراین باید برابر بهتری برای آلایش در این معنا جُست. هم‌چنین گفتنی است: ـ طبق شاهدهای اینترنتی «پای مرغ» نیز جزو آلایش است. فرهنگ‌نامه‌ی فارسی «کلّه» و «پاچه» را هم مشمول آلایش دانسته‌است. بنابراین ذکر «اندام‌های داخلی» در تعریف فرهنگ جامع خالی از اشکال نیست. تعریف فرهنگ بزرگ سخن چنین است: «همه‌ی قسمت‌های دام ذبح‌شده جز گوشت آن». ازآن‌جاکه کاربرد آلایش به اندام‌های داخلی محدود نمی‌شود معادل اندرونه که در تصویر آمده نیز دقیق نمی‌نماید. ـ در تصویر، میان برابر‌های offal و variety meats باید ویرگول یا ممیّز بیاید. #واژه @vakhteha

یِشن؟ در فرهنگ‌نامه‌ی فارسی: واژگان و اعلام (صدری افشار و همکاران) به چنین مدخلی برخوردم. قطعاً یِشن تصحیف رَشن است (رشن در جای خود در این فرهنگ مدخل شده)، امّا چه‌گونه چنین تصحیفی رخ داده‌است؟ تا جایی که می‌دانم در فرهنگ‌های پیشین چنین مدخلی نبوده تا از آن طریق به فرهنگ‌نامه‌ی فارسی وارد شده باشد. آیا در برگه‌های دست‌نویس این فرهنگ رَشن به‌گونه‌ای نوشته شده بوده‌ که در آن فتحه‌ مانند دندانه‌ و «ر» مانند نقطه‌های «یـ» به نظر می‌رسیده‌است؟! #واژه @vakhteha