Фактсем

👩‍🚀63 года назад, 11 августа 1962 года, наш чуваш Андриян Николаев полетел в космос на корабле «Восток-3». Он стал третьим советским космонавтом в истории, первым среди чувашей и всех тюркских народов. @ulapcv

Канаш - тĕп хула-и? Канаш хули (Шăхран) Чӑваш автономи облаҫӗн тӗп хули Чӑваш ӗҫ коммуни тӑвас проект шайӗнче пулма пултарнӑ. Канаш майлӑ географи тӗлӗшӗнчен лайӑх вырӑн йышӑнни тата чугун ҫул узелӗн статусӗ те пулнӑ. Анчах администраци учрежденийӗсем валли юрӑхлӑ пӳлӗмсем ҫуккипе вӑхӑтлӑха центр Шупашкар тума палӑртнӑ. 1920 ҫулхи çĕртме уйăхĕн 24-мӗшӗнче ВЦИК тата СНК РСФСР декрета Шупашкарта тӗп хулапа Чӑваш автономи облаҫне туса хурассине пӗлтернӗ. Фактсем✅

Чӑваш Ен ҫинчен темиҫе факт: Республика лаптӑкӗ — 18 343 ҫухрӑм, Ку Сӑмахри пек мар. Кунта 1700 ытла ял пур Ҫак ҫӗрсенче ҫынсем 80 пин ҫул каярах, чул ӗмӗрте пурӑннӑ. Вӑтам ӗмӗрсенче Чӑваш Ен тӗрлӗ патшалӑхсен йышне кӗнӗ: гунсен, Хусан кагачӗн, Атӑл Пӑлхарӗн, Ылтӑн Ордӑн тата Хусан ханлӑхӗн империйӗ. Кунта нефтьпе газ ҫук, анчах ҫӗр айӗнчи ытти усӑллӑ япаласем пур: 150 млн тонна фосфорит (ялхуҫалӑхӗшӗн кирлӗ) тата 200 млн тонна бензин сланец. Климат вӑйлӑ улшӑнать: температура рекорчӗсем - +39,9 °C ҫулла тата -46,8 °C хӗлле. Чӑваш чӗлхи — официаллӑ чӗлхепе пӗр тан, ҫынсем те кулленхи пурнӑҫра иккӗшӗ те усӑ кураҫҫӗ. Чӑвашсем 1,5 млн ҫынна яхӑн, вӗсем пурте Тенӗ пекех Раҫҫейре пурӑнаҫҫӗ. Республика тӳремлӗхре вырнаҫнӑ, тусем ҫук, сӑртсем кӑна. Чи ҫӳллӗ пӑнчӑ-тинӗс шайӗнчен 286,6 метр ҫӳлӗшӗнче. Фактсем✅

Чӑваш Ен - 105 ҫул! 1920 ҫулхи ҫӗртме уйӑхӗн 24-мӗшӗнче пирӗн наци автономине йӗркеленӗ. Сире ҫак чаплӑ уяв ячӗпе саламлатпӑр! Чувашии - 105 лет! 24 июня 1920 года была создана наша национальная автономия. Поздравляем вас с этим прекрасным праздником! Прекрасный день, когда наш народ почувствовал себя уверенным! Наши предки на своих плечах несли тяжелый груз, но мы дошли! Наши предки не забывали язык, не забывали свое имя — Чӑваш! Если бы не стойкость наших предков, то не получили бы мы автономию.

Раҫҫейри чи пысӑк шурлӑх Раҫҫейре "Васюганское" ятлӑ пысӑк шурлӑх пур. Вӑл ҫав тери пысӑк, пӗтӗм Швейцари ҫӗршывне хупласа илме пултарать! - Ӑҫта вӑл? Ҫӗпӗрте, Обьпа Иртыш шывӗсем хушшинче. Вӑл пысӑк. 55 000 ҫухрӑма яхӑн – ку 55 пин футбол уйӗ пек! - Мӗншӗн кирлӗ: унта сайра вӗҫен кайӑксемпе тискер кайӑксем пурӑнаҫҫӗ, шурлӑх вара, улӑпла фильтр пек, сывлӑша тасатать. Ку шурлӑх ҫулсеренех ӳсет, вӑл тӗнчери чи пысӑк шурлӑхсенчен пӗри шутланать! 🌿💧 Фактсем✅

Чӑваш чӗлхи кунӗпе саламлатпӑр! Поздравляем с днём чувашского языка!

Тӗнчери чи хӑрушӑ тинӗс Моряксенчен хӑш тинӗсӗ чи хӑрушши тесе ыйтсан, нумайӑшӗ Кӑнтӑр океанне (Антарктида таврашӗнчи шывсем) тейӗҫ. Анчах шӑпах тинӗссем ҫинчен калас пулсан, первенствӑн пальмине Шуйттан тинӗсӗ тытса тӑрать — Лӑпкӑ океанӑн пӗр пайне Япони ҫывӑхӗнче ҫапла ят панӑ. Мӗншӗн хӑрушӑ вӑл? Вилӗмлӗ штормсем — кунта нумай хутлӑ ҫурт ҫӳллӗш хӑрушӑ хумсем алхасаҫҫӗ. Шултра карапсене те ҫавӑрса хума пултарать. Вӑрттӑн ҫухалнисем — ку районта Бермуд виҫкӗтеслӗхӗнчи пек карапсемпе самолетсем пӗр йӗрсӗр ҫухалнӑ. Вулкансемпе ҫӗр чӗтренӗвӗсем — тинӗс тӗпӗ питӗ лӑпкӑ мар, сасартӑк пӑрӑнчӑксем тухма пултараҫҫӗ. Кӑткӑс навигаци – вӑйлӑ юхӑмсемпе тӗтресем курсран пӑраҫҫӗ. Ӗлӗк пулӑҫсем ҫав шывсем патне ҫывхарма та хӑранӑ. Халӗ унта карапсем ишеҫҫӗ, анчах питӗ асӑрханса. Ҫут ҫанталӑк кунта тинӗс хуҫи чӑннипе кам пулнине кӑтартать! Фактсем✅

Пултӑран - чи хӑрушӑ ҫумкурӑк Вӑл шурӑ чечеклӗ пысӑк ӳсентӑран. Питӗ хӑрушӑ! Тытсан-хытӑ пӗҫертетӗн. Сӗртӗнни те ӳт-тире хӑмпӑлантарма пултарать. Тӗп правилӑсем: Пултӑрана нихҫан та ан тӗкӗн Сӗткенӗ тире лексен-тӳрех шывпа ҫуса тасат Пӗҫертнӗ пулсан, врач патне хӑвӑртрах кай. Асту: ку ӳсентӑран кулленхи пек курӑнать, анчах вӑл наркӑмӑшлӑ. Унран аяккарах пӑрӑнсан авантарах пулӗ! Фактсем✅

Мокринский железнодорожный мост – исторический виадук 1910-х годов в Чувашии, бывший вторым по величине в Европе. Построен по проекту Г.П. Передерия (или немецкого инженера Шумахера – данные разнятся). Имел стратегическое значение в войну. Закрыт в 1986 году, сейчас – памятник федерального значения. Изображён на гербе местного поселения.

Факт, теп-терес

Титан - Сатурнӑн чи пысӑк спутникӗ Сатурн тата Хӗвел системинче (Ганимед Хыҫҫӑн Юпитер патӗнче) иккӗмӗшӗ. Вӑл Пирӗн Уйӑхран кӑшт пысӑкрах. Титан хӗвел системинче пӗртен-пӗр спутник пулнипе интересленнӗ, унӑн атмосфера ҫӗр ҫинчи пек тачӑ пулнӑ, анчах вӑл ытларах азотран тӑнӑ. Титанра питӗ сивӗ, Цельсипе -180 градуса яхӑн. Унта юханшывсем, кӳлӗсем, тинӗссем те пур, анчах вӗсем шывран мар, шӗвӗ метанпа этанран тӑраҫҫӗ. Ученӑйсем титан ҫинче миллиард ҫул каялла ҫӗр ҫинче пулнӑ процессем евӗрлӗ процессем пулма пултараҫҫӗ тесе шутлаҫҫӗ, ҫавӑнпа та ӑна пурнӑҫ мӗнле пулма пултарнине лайӑхрах ӑнланас тесе вӗренеҫҫӗ. 2005 ҫулта Титан ҫине "Гюйгенс" зонд анса ларнӑ, вӑл фотографисемпе ун ҫийӗ ҫинчен калакан даннӑйсене панӑ. Ку ученӑя ҫак тӗлӗнмелле юлташ ҫинчен ытларах пӗлме пулӑшрӗ. Фактсем✅

Утром 14 марта Землю окутает полное лунное затмение. Лунное затмение (Уйӑх тӗттӗмленни) — редкое астрономическое явление, особенно если речь идет о полном затмении Луны. Явление, когда Земля блокирует свет от Солнца частично или полностью. Важной особенностью затмений является то, что оно может произойти только в полнолуние. Из Чӑваш Ен это затмение видно не будет, так как на широте Чебоксар луна во время затмения будет находиться под горизонтом. Лунное затмение — явление, которое издревле было окружено различными мифами, домыслами и легендами чуваш. Злой дух - Вупӑр в образе дракона, пожирающий луну.

Аку Kepler-452b планета пирки кӑсӑклӑ темиҫе факт: Вырнаҫтару: Kepler-452b Акӑш ҫӑлтӑрӗсен ушкӑнӗнче, Ҫӗрпӳрен 1400 яхӑн ҫутӑ ҫулӗ ҫинче вырнаҫнӑ. Ҫӑлтӑр: Вӑл Kepler-452 ҫӑлтӑр тавра ҫаврӑнать, вӑл питӗ Хӗвел евӗрлӗ — ҫав спектр класӗпех (G2) тата пурӗ 10% ҫутӑрах. «Зона обитаемостие»: Планета «обитаемостия зони" — облаҫра вырнаҫнӑ, унта температура ҫиелте шӗвӗ шыв пуррине кӑтартма пултарать. Пысӑкӑшӗ: Kepler-452b Ҫӗртен 60% пысӑкрах, вӑл ӑна «суперземлёй» тӑвать. Унӑн масси те, йышӗ те тӗп-тӗрӗс паллӑ мар, анчах вӑл чуллӑ пулма пултарать тесе шутлаҫҫӗ. Ҫулталӑк: Kepler-452b-ри ҫулталӑк 385 яхӑн ҫӗр кунӗ тӑсӑлать, ку ҫӗр ҫулне ҫывӑх. Кepler-452 система Хӗвел системинчен аслӑрах — вӑл 6 миллиард ҫула ҫитнӗ (Хӗвелӗн 4,5 миллиард ҫулне хирӗҫ). Тӗпчевсем: Планетӑна 2015 ҫулта экзопланетӑсене шырама уйӑрнӑ Kepler телескоппа усӑ курса уҫнӑ. Атмосфера: Kepler-452b атмосфера йышӗ ҫинчен калакан даннӑйсем хальлӗхе ҫук, анчах та ӑсчахсем вӑл тачӑ пулма тата пӗлӗтсем усрама пултарать тесе шухӑшлаҫҫӗ. Kepler-452b Ҫӗре аса илтерекен планетӑсенчен пӗри пулса юлать, анчах тӗплӗнрех тӗпчеме ҫӗнӗ технологисемпе миссисем кирлӗ.

Паянхи куна тупса палӑртнӑ планета Ҫӗр евӗрлех Kepler-452b шутланать. Вӑл хӑйӗн ҫӑлтӑрӗсен «пурӑну вырӑнӗнчех» вырнаҫнӑ, унта условисем шӗвӗ шыв пурӑнма юрӑхлӑ пулма пултараҫҫӗ. Планета Ҫӗртен 60% яхӑн пысӑкрах, унӑн ҫулталӑкӗ 385 куна тӑсӑлать. Kepler-452b пирӗн планетӑн чи ҫывӑх аналогӗсенчен пӗри пулса тӑракан Хӗвел евӗрлӗ ҫӑлтӑр тавра ҫаврӑнать. Анчах та унӑн атмосферипе ҫийӗ ҫинчен калакан тӗп-тӗрӗс даннӑйсем халлӗхе паллӑ мар, мӗншӗн тесен вӑл пирӗнтен 1400 яхӑн ҫутӑ ҫул аякра тӑрать.

⚡️Чи тӗлӗнтермӗш ҫиҫӗм: Чӑмӑр ҫиҫӗм Шар ҫиҫӗмӗ — сайра тӗл пулакан тата ытарлӑ пулӑм. Вӑл аслатиллӗ ҫумӑр вӑхӑтӗнче е уяр ҫанталӑкра та курӑнма пултаракан ҫутӑ шар пек курӑнать. Унӑн тыткаларӑшӗ малтанах паллӑ мар: шар сывлӑшра ҫунма, чӳрече витӗр е стена витӗр те вӗҫсе тухма пултарать. Ăсчахсем вӑл мӗнле пулса кайнине халӗ те пӗлмеҫҫӗ. Теорисем пур, анчах пӗри те пӗтӗмпех ӑнлантарса памасть. Шар ҫиҫӗм шӑппӑн ҫухалма е йӗр хӑварса сирпӗнме пултарать. Ҫак пулӑм ҫут ҫанталӑк вӑрттӑнлӑхсемпе тулнине аса илтерет. Тӳре-шарасен ҫиҫӗмне курсан — ҫут ҫанталӑкӑн чи тӗлӗнмелле тупсӑмӗсенчен пӗрне курма телей килнӗ тесе шутлӑр. Фактсем✅

🇹🇷Тӗнчери чи пӗчӗк тинӗс: . Мрамор тинӗсĕ Европӑпа Ази хушшинчи мрамор тинӗс тӗнчере чи пӗчӗк тинӗс шутланать. Унӑн лаптӑкӗ 11 472 тӑваткал километр кӑна, чи тарӑнӑшӗ 1 355 метр таран. Пысӑках мар пулин те ку тинӗс регионӑн историйӗнче, экологийӗнче тата экономикинче пысӑк вырӑн йышӑнать. Мрамор тинӗсĕ Хура тата Эгей тинӗсӗсене Босфорпа Дарданелла проливӗсем урлӑ пӗрлештерет, вӑл стратегилле шыв ҫулӗн пӗр пайӗ пулса тӑрать. Унӑн ҫыранӗсене илемлӗ пейзажсем хупӑрласа илнӗ, шывӗсем пулӑсемпе пуян, вӑл пулӑ тытма кирлӗ. Тинӗс ячӗ мармар утравӗнчен пуҫланса каять, унта тахҫантанпах шурӑ мрамор тупаҫҫӗ. Паян ҫак тинӗс туристсене хӑйӗн таса шывӗсемпе, тирпейлӗ бухтисемпе тата ҫыран хӗрринчи историллӗ паллӑ вырӑнӗсемпе илӗртет. Мрамор тинӗсĕ вӑл-ҫутҫанталӑкри чи пӗчӗк объект та ҫынсемшӗн, ҫутҫанталӑкшӑн пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулма пултарнин уйрӑм тӗслӗхӗ. Вӑл аслӑлӑх пирӗн планетӑн кашни элеменчӗ вылякан виҫере мар, рольре пулнине аса илтерет. Фактсем✅

😳Тӗнчери чи хӑрушӑ вещество: ботулотоксин Clostridium botulinum бактери туса хатӗрленӗ Ботулотоксин планетра чи паха япала шутланать. Ҫынна вӗлерме 0,0000001 грамм кӑна ҫителӗклӗ. Ҫак нейротоксин нерв импульсӗсене пама блокадӑлать, мышцӑсене шалкӑм ҫаптарать, ботулизм патне — вилес пек хӑрушӑ чир патне илсе ҫитерет. Кăсăклă, ботулотоксин пӗчӗк дозисенче "Ботекс" ятлӑ медицинӑпа косметологире усӑ кураҫҫӗ. Вӑл пӗркеленчӗксене якатма, шӑши меслечӗсене сиплеме пулӑшать. Вещество хӑрушлӑхӗ вӑл усӑ курма пултарнинчен килет: консерва пек тӗрӗс мар хатӗрленӗ е упракан продуктсенче бактерисем ӗрчеме пултараҫҫӗ. Ҫавӑнпа апат хатӗрлемелли гигиенӑпа технологи правилисене пӑхӑнмалла. Ботулотоксин-пӗр япала вилмеллех хӑрушӑ та усӑллӑ пулма пултарнин тӗслӗхӗ, асӑрхануллӑ та ӑслӑлӑх тӗлӗшӗнчен юрӑхлӑ пулнине аса илтерсе. Фактсем✅

🇻🇦Тӗнчери чи пĕчĕк патшалăх - Ватикан Ватикан — тӗнчери чи пӗчӗк те сахал пурӑнакан патшалӑх. Рим, Итали варринче вырнаҫнӑ вӑл пурӗ 0,44 тӑваткал километр лаптӑк йышӑнать. Ватиканра пурӑнакансем 800 ҫынна яхӑн, вӗсенчен нумайӑшӗ — священниксем, администраци ӗҫченӗсем тата музей служащийӗсем. Ватикан-теократилле монархи, унта патшалӑх пуҫлӑхӗ Рим Папа пулса тӑрать. Ҫӗршыв хӑйӗн влаҫ институчӗсем пур, саккун кӑларакан, пурнӑҫлакан тата суд системине шута илсе. Ҫавӑн пекех Ватиканӑн хӑйӗн валюти (европа ватиканецсен символики), почта службипе радиостанци пур. Патшалӑх хӑрушсӑрлӑхне швейцари гвардийӗ тивӗҫтерет, вӑл тӗнчери чи аслӑ ҫарсенчен пӗри шутланать. Ватикан хӑйӗн культурӑпа историри паллӑ вырӑнӗсемпе палӑрса тӑрать. Унӑн территорийӗнче Святой Петр Соборӗ, Микеланджело фрескиллӗ Сикстин капелли тата искусствӑн уйрӑм произведенийӗсене упранакан Ватиканецсен музейӗсем пур. Кашни ҫулах ҫӗршыва миллионшар турист килсе ҫӳрет. Фактсем✅

Тутарстанри чи ҫӳллӗ ту-республикӑн Азнакай районӗнче вырнаҫнӑ Чатӑр-Ту (е Чатыртау). Унӑн ҫӳллӗшӗ тинӗс шайӗнчен 321,7 метра яхӑн. Раҫҫейри ытти регионсен тӑвӗсемпе танлаштарсан пысӑках мар ҫӳллӗш пулин те Чатӑр-Тау Тутарстаншӑн пысӑк пӗлтерӗшлӗ тата унӑн ҫутҫанталӑкри паллӑ вырӑнӗсенчен пӗри шутланать. Ку ту известь чулӗсенчен купаласа тунӑ останец пулса тӑрать, Вӑл Бугульминскпа Белебей сӑрчӗн пӗр пайӗ пулса тӑрать. Чатыр-Тауна хӑйӗн илемлӗ сӑн-сӑпачӗсемпе ҫеҫ мар, пуян историйӗпе те паллӑ. Легендӑсем тӑрӑх, кунта тахҫан хан ставки пулнӑ, ту хӑй вара вырӑнти халӑхсен сӑваплӑ вырӑнӗ шутланнӑ. Паян чатӑр — Тау-ҫутҫанталӑка юратакансемпе туристсемшӗн паллӑ вырӑн. Унӑн тӑрринчен тавралӑх илемлӗн курӑнать, таврари ҫутҫанталӑк вара тӑван ҫӗршывӑн лӑпкӑлӑхӗпе илемне хаклакансене илӗртет. Ту та регион пӗлтерӗшлӗ ҫутҫанталӑк палӑкӗ пулса тӑрать, патшалӑх сыхлать. Фактсем✅