֍ՀԱՅՈՑ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ֍🇦🇲

19-րդ դարի ականավոր ազգային-ազատագրական գործիչ Արշակ Ներսիսյանը (Սեպուհ) (1872–1940)՝ նստած, դիմացի շարքում, Ֆրեզնո, Կալիֆոռնիա, 1920-ականներ։ 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին մասնակցել է Բասենի, Խնուսի, Տարոնի, Սասունի և Վանի հայդուկային մարտերին։ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին եղել է զորավար Անդրանիկի գլխավորած Հայկական առաջին կամավորական գնդի փոխհրամանատարը։ 1918 թ. օգոստոս–սեպտեմբեր ամիսներին մասնակցել է Բաքվի ինքնապաշտպանությանը։ Հետագայում կարևոր դեր է ունեցել Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի հիմնադրման գործում։ Եղել է Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդի (խորհրդարանի) անդամ։ 1920 թ. Հայաստանի Հանրապետության դեմ քեմալական բանդաների ագրեսիայի ժամանակ մասնակցել է ճակատի հյուսիս-արևմտյան հատվածում մղված մարտերին։

⚜️ 11-րդ դարի առաջին կեսի հայ գիտնական, պատմագիր և տոմարագետ Հովհաննես Կոզեռնի մատուռ-դամբարանը՝ Երևանի հնագույն, շուրջ 2 հազարամյա պատմություն ունեցող Կոզեռնի գերեզմանատանը, 1920-ականների լուսանկար։ 1930-ականներին քանդված Կոզեռնի գերեզմանատունը գտնվում էր ներկայիս Սիրահարների այգու, Դեմիրճյան փողոցի, Կոմպոզիտորների տան և Պռոշյան փողոցի հատվածում։ Հովհաննես Կոզեռնի մատուռը ավերվել էր 1679 թվականի երկրաշարժից։ 1830 թվականին այն վերականգնել է երևանցի մեծահարուստ Սահակ Մելիք-Աղամալյանը և դարձրել Մելիք-Աղամալյանների տոհմական դամբարան։ Կա վարկած, որ մատուռի պատերը պահպանվել են, և ներկայումս դրանց վրա բնակելի տուն է կառուցված։

Մոտավորապես 3,5 × 5,6 մետր չափերով այս գլուխգործոցը ստեղծել է շուրջ 400 հայ որբ աղջիկ՝ 18 ամսվա ընթացքում։ Աղջիկներին գորգագործություն էին սովորեցնում ամերիկյան «Near East Relief» մարդասիրական կազմակերպության հովանու ներքո։ Որբանոցի շենքի տանիքին կանգնած են հենց իրենք՝ որբ աղջիկները, ինչպես նաև շվեյցարացի միսիոներ Յակոբ Կյունցլերը՝ ձախ կողմում, գլխարկով։ Նա որբանոցի տնօրենն էր, որին երեխաները սիրով անվանում էին «Պապա Կյունցլեր»՝ հազարավոր կյանքեր փրկելու համար։ Այս գորգը, որն ունի ավելի քան 4 միլիոն հանգույց և պատկերում է Եդեմի պարտեզի տեսարաններ, 1925 թվականին նվիրաբերվել է ԱՄՆ նախագահ Քելվին Քուլիջին՝ ի նշան երախտագիտության ամերիկյան ժողովրդի ցուցաբերած մարդասիրական օգնության համար։ Այսօր գորգը համարվում է հայոց պատմության կարևորագույն մասունքներից մեկը։ Ներկայումս այն պահվում է Վաշինգտոնում՝ Սպիտակ տանը։

Հայ որբերի հայտնի գորգը, որը հայտնի է նաև որպես Գազիրի գորգ, գործվել է 1924–1925 թվականներին՝ Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած հայ աղջիկների կողմից Լիբանանի Գազիր քաղաքում գտնվող որբանոցում։ ↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓

Արցախյան շարժման օրերին Շահումյանում Թաթուլ Կրպեյանի և նրա զինակիցների սխրանքների շնորհիվ հակառակորդի շրջանում լեգենդ էր տարածվել, թե հայերն ատոմային զենք ունեն։ Իրականում տղերքը նույնիսկ ՏՕԶ տիպի հրացան չունեին։ Երբ լրագրողը Թաթուլին հարցնում է այդ լուրերի մասին, նա ժպիտով ցույց է տալիս իր մոտ եղած F1 տիպի նռնակը՝ ասելով, որ դա է իրենց «ատոմային զենքը»։ Հ.Գ. 2-րդ լուսանկարում պատկերված է հենց պատմության մեջ հիշատակվող F1 տիպի ձեռքի նռնակը, որը ժողովրդական լեզվով հայտնի է որպես «լիմոնկա»։

🇦🇲 Հացեկացն է։ Այստեղ է ծնվել Մաշտոցը՝ գերագույն ուսուցչապետը։ Ավանդազրույցն ասում է, թե Մաշտոցն իր ճկույթը կտակել էր թաղել իր գյուղում՝ Հացեկացում։ Այդպես էլ վարվել են, և այնտեղ, որտեղ թաղվել է մասունքը, հետագայում եկեղեցի են կառուցել։ Այսօր այսպիսին է այն վայրը, որտեղ ժամանակին եղել է եկեղեցին։ Եկեղեցուց մնացած քարերը ցաքուցրիվ են գյուղի տարածքում՝ ամեն մեկը մի ծառի տակ, մի պատի մոտ կամ հողի մեջ թաղված։ Եկեղեցին, հավանաբար, կառուցվել է VI–VIII դարերում, իսկ հետագայում՝ ուշ միջնադարում, դրա տեղում, նույնպես հավանաբար, մեկ այլ եկեղեցի է կառուցվել։ XX դարի սկզբին Հացեկացում ապրել է մոտ 20 հայ և նույնքան քուրդ ընտանիք։ Ցեղասպանությունից հետո, բնականաբար, գյուղը դատարկվել է հայերից, իսկ եկեղեցին այլևս չկա։ Այսօր եկեղեցու երբեմնի տեղում միայն դատարկությունն է՝ շրջապատված անհասկանալի կառույցներով, որոնց հիմքերը հայկական տների մնացորդներ են, կամ որոնք հայկական տների քարերով շարված անշուք կացարաններ են։ Իսկ քուրդ բնակիչները երկբայորեն ցույց են տալիս ոչնչացված եկեղեցու վայրը և դրանից մնացած մի քանի քարերը։ Այսօր Հացեկացում ապրում է մոտ 150 մարդ։

↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓

🥷 Վուրգ Արշակի Ոսկանյանը (ծնվ.՝ 1941 թ. մայիսի 28-ին, Բռնակոթ, Սիսիան — զոհվել է 1993 թ. մարտի 31-ին, Վակունիս, Քաշաթաղ) Արցախյան ազատամարտի նվիրյալ հերոսներից է։ 🏫 Աշխատել է Սիսիանի թիվ 1 դպրոցում՝ որպես զինղեկ, և կազմակերպել «Ղարաբաղ» կոմիտեի գործունեությունը Սիսիանում։ 🗿 1989 թ. նրա մտահղացմամբ և կոմիտեի աջակցությամբ Սիսիանի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու հարևանությամբ կառուցվել է Հայոց ցեղասպանության 74-րդ տարելիցը խորհրդանշող հուշարձանը։ ⚔️ Արցախյան ազատամարտի առաջին իսկ օրերից, «Երկրապահ» կամավորական ջոկատի կազմում, մասնակցել է Զանգեզուրում, Տավուշում և Արցախում տեղի ունեցած ռազմական գործողություններին։ 🛡️ Զոհվել է 1993 թ. մարտի 31-ին՝ Վակունիս գյուղի մարտական հենակետում։ 🎖️ Հետմահու պարգևատրվել է 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշանով։ 🕊️ Հիշատակի հավերժացում Նրա անունն է կրում Սիսիանի թիվ 4 դպրոցը։ ✨ Նրա պատվին է անվանակոչվել Արցախի Վուրգավան գյուղը։ 🪦 2001 թ. Վակունիսի դպրոցը վերանվանվել է նրա անունով, որտեղ բացվել է նաև 11 սիսիանցի ազատամարտիկների հիշատակը հավերժացնող հուշահամալիր։ 🗿 2012 թ. Սիսիանի Ազատամարտիկների հրապարակում տեղադրվել է նրա հուշարձանը (քանդակագործ՝ Գետիկ)։ 🇦🇲 Հավերժ փառք և խոնարհում Վուրգ Ոսկանյանի հիշատակին։

🇦🇲 Ճանաչենք Սյունիքի մարզի հերոսներին — Վուրգ Արշակի Ոսկանյան. Արցախյան ազատամարտի նվիրյալն ու նրա անցած ուղին ↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓

🇦🇲 Հայուհիների զինյալ խումբը՝ 1905 թվականին Նորահայտ, բացառիկ լուսանկար՝ Նազո Կասեմջյանի ֆեյսբուքյան էջից։ Լուսանկարն արվել է այնպիսի ժամանակաշրջանում, որը հայ ազգային-ազատագրական պայքարի գագաթնակետն է համարվում Հայաստանի երկու հատվածներում։ Հենց 1905 թվականի հուլիսին էր, որ Թիֆլիսի 24-ամյա խիզախ հայուհի Ռուբինա Արեշյանը Պոլսում մահափորձ իրականացրեց Օսմանյան կայսրության արյունոտ սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի դեմ։

Հայ կնոջ դերը ազգային պայքարում երբեք չի սահմանափակվել միայն ընտանիքի հոգսերով։ Նա եղել է սերունդների դաստիարակը, ազգային ոգու կրողը, զինվորի մայրը, կինը, քույրը և, անհրաժեշտության դեպքում, նաև հայրենիքի զինված պաշտպանը։ Նրա ուժը եղել է ոչ միայն զենքը, այլև այն կամքը, որով նա պահպանել է ընտանիքը, ազգային ինքնությունն ու պայքարի հավատը ամենադժվար ժամանակներում։ Հայ ընտանիքը եղել և մնում է ազգային դիմադրության առաջին օղակը։ Հենց այնտեղ են ձևավորվում այն մարդիկ, ովքեր գիտակցում են, որ հայրենիքը միայն անցյալից ժառանգված արժեք չէ, այլև պատասխանատվություն է ապագայի հանդեպ։ Պետության իրական հենարանը, զինված ուժերից առաջ, ազգային գիտակցություն ունեցող ընտանիքն է։ Իսկ այդ ընտանիքի ամրության հիմքում կանգնած են տղամարդու պատասխանատվությունն ու հայ կնոջ անփոխարինելի առաքելությունը՝ սերունդ կրթել, արժեքներ փոխանցել և, անհրաժեշտության դեպքում, կանգնել հայրենիքի պաշտպանության առաջին շարքերում։ Այն ազգը, որի ընտանիքները հավատարիմ են իրենց արմատներին, իսկ կանայք ու տղամարդիկ հավասար պատասխանատվությամբ ծառայում են հայրենիքին, չի կարող կորցնել իր ինքնությունը։ Ընտանիքն ազգային պայքարի սկիզբն է, իսկ հայրենիքը՝ նրա հավերժական նպատակը։

ԱԶԳԸ ՍԿՍՎՈՒՄ Է ԸՆՏԱՆԻՔԻՑ ↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓↓

✊ «Ես ուրիշի երեխաներին եմ պաշտպանել։ Այսօր կարո՞ղ եմ տանը հանգիստ նստել ու տեսնել, թե ինչպես են թուրքերը կոտորում իմ ազգի երեխաներին։ Քո մահն անգամ ինձ ետ չի պահի։ Ես այնքան մահ եմ տեսել... Քեզնից թանկն էլ կա՝ իմ ազգը»։ — Վարդան Ստեփանյանի (Դուշմանի)՝ մորը՝ տիկին Զարիկին ուղղված խոսքերը։

Հայոց քաղաքական վերնախավը՝ մեկ դար առաջ։ Հայաստանի Հանրապետության պաշտոնական պատվիրակությունը՝ Փարիզի հաշտության համաժողովում, 1919 թվական։ Կենտրոնում նստած է պատվիրակության ղեկավար Ավետիս Ահարոնյանը, կենտրոնում կանգնած է վարչապետ Համո Օհանջանյանը, ձախից նստած վերջինը՝ մեծանուն գրող և խորհրդարանի պատգամավոր Լևոն Շանթը, իսկ աջից կանգնած՝ թեքված դիրքով, Հայաստանի Հանրապետության՝ ԱՄՆ-ում դեսպան Արմեն Գարո (Փաստրմաճյան) և պատվիրակության մյուս անդամները։ Մինչ օրս 20-րդ դարասկզբի մեր պատմությունը հաճախ ներկայացվում է խեղաթյուրված։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը գոյատևեց ընդամենը երկուսուկես տարի, սակայն այդ կարճ ժամանակահատվածում, գերագույն ջանքերի շնորհիվ, փորձ արվեց Հայաստանում հիմնել անկախ պետականաշինության շարունակական գործընթաց։ Այդ ամենն ավարտվեց 1920 թվականի վերջին, երբ Հայաստանը կրկին անցավ Ռուսաստանի իշխանության ներքո, և հազարավոր ազգանվեր հայ մտավորականներ ու պետական գործիչներ ստիպված եղան լքել հայրենիքը կամ ենթարկվեցին բռնաճնշումների ու ոչնչացվեցին։

Հալեպի հայկական որբանոցը, 1921 թ., Սիրիա Հալեպի հայկական որբանոցը Սիրիայում կենսական դեր խաղաց 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ հազարավոր հայ երեխաների փրկության և վերականգնման գործում։ Այն դարձավ ապաստարան այն որբերի համար, որոնք կորցրել էին իրենց ընտանիքները և գտնվում էին ձուլման կամ շահագործման վտանգի առջև։ 1. Պատմական ակնարկ Ցեղասպանությունից հետո հազարավոր հայ երեխաներ բռնի կերպով տարվեցին թուրքական և քրդական ընտանիքներ, որտեղ հաճախ բռնի կրոնափոխվում և ձուլվում էին։ Հայկական կազմակերպությունների, արտասահմանյան միսիոներների և Ազգերի լիգայի մարդասիրական ջանքերը կենտրոնացան այդ երեխաներին գտնելու և նրանց հայկական համայնքներ վերադարձնելու վրա։ 2. Կարևոր դեմքեր և ջանքեր Դանիացի միսիոներ և Ազգերի լիգայի հանձնակատար Կարեն Եփփեն կարևոր դեր ունեցավ արաբական և քրդական ընտանիքներից հայ կանանց ու երեխաների ազատագրման գործում։ Նրա խումբը Հալեպում գործում էր ընդունարան-տանը, որտեղ փրկված երեխաները գրանցվում էին, խնամք ստանում և վերագտնում իրենց ազգային ինքնությունը։ Ազգերի լիգայի Հալեպի արձանագրությունները (1922–1930 թթ.) փաստում են ավելի քան 1,700 փրկված որբերի մասին։ 3. Կյանքը որբանոցում Որբերը ստանում էին կրթություն, մասնագիտական ուսուցում և հոգևոր դաստիարակություն՝ հայկական հասարակության մեջ վերաինտեգրվելու համար։ Շատերը սովորում էին գորգագործություն, դերձակություն և ասեղնագործություն։ Այս արհեստները ոչ միայն նպաստում էին հայկական մշակութային ավանդույթների պահպանմանը, այլև ապահովում էին որբանոցի ֆինանսական եկամուտների մի մասը։ Որբանոցը դարձավ հայկական մշակութային վերածննդի կարևոր կենտրոն աքսորի պայմաններում՝ ունենալով նվագախմբեր, մարզական խմբեր և կազմակերպելով համայնքային միջոցառումներ։ 4. Ժառանգությունը Հալեպի որբանոցը Մերձավոր Արևելքի հայկական որբանոցների ավելի լայն ցանցի մի մասն էր, որի մեջ մտնում էին նաև Բեյրութի, Երուսաղեմի և Մոսուլի հաստատությունները։ Այս որբանոցները նպաստեցին հայկական ինքնության պահպանմանը և ապահովեցին, որ հաջորդ սերունդները կրեն իրենց ժողովրդի հիշողությունն ու հայ ժողովրդի դիմադրողականության ոգին։

Հայկական որբանոցի սաները, Հալեպ, 1921 թ., Սիրիա

Հայոց հնագույն Ագուլիս գյուղաքաղաքի համայնապատկերը. Նախիջևանի Հանրապետություն, Օրդուբադի շրջան (Պատմական Հայաստանի Նախիջևանի Գողթն գավառ): Կենտրոնում՝ Վերին թաղի Սուրբ Քրիստափոր եկեղեցին է, ներկայումս՝ հիմնահատակ ոչնչացված: Լուսանկարը՝ Արգամ Այվազյանի, 1980-ականների սկիզբ, Raa-am.com կայքից:

Արենի գյուղի երկաթյա կամուրջն է, որը կառուցվել է 1893 թ Արփա գետի վրա։ Հենց այս կամրջի վրա է նկարահանվել <<Ինչո՞ւ է աղմկում գետը>> ֆիլմից մի դրվագ։