🚩 ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ 🚩

💰 Offers 💬 ਸੰਪਰਕ

ਭਰੀ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪ, ਝੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਲਗਦੀ, ਬੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਹੈ ਪੈਂਤੀ ਦੀ, ਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪ ਉਲੀਕੀ ਹੈ ਅਸਾਡੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਉਚਰੀ ਹੈ, ਬੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦਾ, ਬਣਿਆ ਦਾਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਵੰਨਗੀ ਸੋਚੇ ਹਾਂ, ਗੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫਰੀਦਾ ਆਪ ਉਚਰੇ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬੋਲ ਅਣਮੁੱਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ੱਕਰ ਜਾਪੇ ਘੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਰਾਂਗੇ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸੱਧਰ ਵੀ ਨਾ ਜਾਵੇ ਮਧੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕੁਦੇਸਣ ਲਾ ਕੇ ਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਦੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਭਾਲ ਅਸੀਸਾਂ ਫੇਰ ਵੀ ਦੇਂਦੀ ਨਾ ਡੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਗਏ ਆਪਾਂ ਕਿ, ਮੁੜ ਆਈਏ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਥੇਰਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਬੈਠੀ ਮਾਂ ਭੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੈਂ ਅਪਣੀ ਮਾਤ ਬੋਲੀ ਨੂੰ, ਕਰਾਂ ਸਿਜਦੇ ਕਰਾਂ ਸੌ ਵਾਰ ਕਿ ਲੋਰੀ, ਬਾਤ, ਵਾਰ, ਕਥਾ ਨਿਮੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬੜਾ ਵਿਸਮਾਦ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਟ ਮਾਰਦੇ ਆਪਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੈ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਭੜੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੁਣਾਵਾਂ ਗੀਤ, ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਜਾਕੇ ਮੈਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਤੇ ਬਾਣੀ ਰੱਬੋਂ, ਮੌਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਰਾਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੂ ਕਿ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਚੀ ਕਿ ਰੱਬੀ 'ਮਹਿਕ' ਦਿਲ, ਵਿਚ ਹੈ ਸਮੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬੜਾ ਹੀ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ‘ਮਹਿਕ, ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਹੀ ਅੰਬਰ ’ਤੇ ਜਾਕੇ, ਖਿੜਕੀ ਖੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਦੀ 'ਮਹਿਕ' ਪੰਜਾਬੀ ਕਿ ਰੱਬ ਦੇ ਤੁਲ ਮੈਂ ਤਾਂ, ਤੋਲੀ ਬੋਲੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ (ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਮਹਿਕ)

ਖੰਡੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਚੋਂ ਜੰਮੇ, ਅਸੀਂ ਪਲੇ ਤੀਰਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਆਰੇ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਦੰਦੀਆਂ 'ਤੇ, ਰੰਬੀ ਦੀਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕੱਟੇ ਹਾਂ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੌਲ ਕਰਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖ਼ੀ ਲਈ, ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਦਾਰਾਂ 'ਤੇ ਨੇਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨੋਕਾਂ 'ਤੇ, ਅਸੀਂ ਉੱਛਲ ਉੱਛਲ ਕੇ ਨੱਚੇ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ, ਅਸੀਂ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਾਂ

ਲੁੱਚ ਮੰਡਲੀ ਮੁੰਡੇ ਲੰਡੇ। ਖਾਵੈਂ ਤਿਨ ਤੇ ਘ੍ਰਿਤ ਸੁ ਖੰਡੇ। ਕਰਜਾਈ ਤਕ ਕੈਦ ਪੁਚੈ ਹੈਂ। ਪੈ ਨ ਖਰਚ ਕਮ ਮੰਦ ਕਰੈ ਹੈਂ।੧੫। ਐਸ ਜਮਾਨੇ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਾਰੇ। ਹੈਂ ਐਸੇ ਹਮ ਜੈਸ ਉਚਾਰੇ। ਸੌ ਮੈਂ ਸੇ ਹੈਂ ਪਾਂਚ ਹਛੇਰੇ। ਨਿਜ ਨੈਨਨ ਹਮ ਫਿਰਿ ਸਭਿ ਹੇਰੇ।੧੬। ਬਲਕੈ ਕਿਰਤੀ ਸਿੰਘ ਗਰੀਬੈਂ। ਜੇਊ ਨੌਕਰੀ ਬਨਜ ਕਰੀਜੈਂ। ਤਿਨ ਮੈਂ ਨੇਕ ਬਹੁਤ ਮੰਦ ਥੋਰੈਂ। ਹੈਂ ਹਮ ਲਿਖੇ ਪਰਖਿ ਭਲ ਤੌਰੈਂ।੧੭। ਅਰ ਬੇਹੰਗਮ ਸਿੰਘ ਪੁਜਾਰੀ। ਇਨ ਸੌ ਮੈਂ ਸੇ ਭਲ ਦੋ ਚਾਰੀ। ਬਾਕੀ ਸਭਿ ਨਰਕਨ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰੀ। ਪੂਜਾ ਖਾਇ ਗਈ ਮਤਿ ਮਾਰੀ। ਭਏ ਮੰਗਤੇ ਔ ਦੁਰਚਾਰੀ।੧੮। ✍️ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ

ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਰ ਨਹੀਂ ਵੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ...

Channel photo updated

ਸਿੰਘ ਨਾ ਤਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਵਪਰਾਏ ਕਹਿਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲੇ ਸਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ੨੫-੩੦ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਭੁੱਲੇ ਸਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਰੋਹ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ੯ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਉਹਨਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ਼ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਉਹ ਆਹੂ ਲਾਹੇ ਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਨਾਹ ਮੰਗ ਗਈ। ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜ਼ਲੀਲ ਹੋਇਆ ਤਖ਼ਤਾਂ-ਤਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਜੇ ਪੌਣੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਹੱਟਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਂ ਕਰਾਈ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਨਾ ਕੋਈ ਘਰ, ਨਾ ਘਾਟ, ਨਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਨਾ ਤੋਪਾਂ, ਨਾ ਪੂਰੇ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਤੇ ਨਾ ਪੂਰੇ ਘੋੜੇ ਸਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਹਿਸਾਬ ਤੋਂ ਬੇਮੇਚੀ ਟੱਕਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। ਅਬਦਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਹਨੇਰੇ-ਹਨੇਰੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਝਨਾਂ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। (ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ)

ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਮਗਰੋਂ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ 4-5 ਮਹੀਨਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਏ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਹਾਰਨ ਮਗਰੋਂ ਬੇਇਜ਼ਤ ਹੋਕੇ, ਜਲਾਲਤ ਮੰਨ ਕੇ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੌੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕੁੱਪ-ਰੋਹੀੜੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਕੌਮ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਲੰਗਾਰ ਲਾਹ ਛੱਡੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਮੌਕੇ ਸਿੱਖ ਅਛੋਪਲ਼ੇ ਹੀ ਘਿਰਨ ਕਰਕੇ ਜੰਗੀ ਜ਼ੌਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਿਖਾ ਸਕੇ ਪਰ ਜਦ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰ ਤਲ਼ੀ 'ਤੇ ਰੱਖਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਤਰਿਆ ਤਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਭਿਆਂ ਕਰਾ ਛੱਡੀ। ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਕੋਲ ਕੁੱਪ ਤੇ ਰਹੀੜਾ ਦੋ ਪਿੰਡ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ੫ ਫ਼ਰਵਰੀ ੧੭੬੨ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜਥਾ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਏਪੁਰ, ਗੁੱਜਰਵਾਲ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਚਨਚੇਤ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸ. ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮੀ ਜਰਨੈਲ ਇਕਮਤ ਸਨ ਕਿ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੈਨ ਖ਼ਾਨ, ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਨਵਾਬ ਤੇ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਲੱਛਮੀ ਸਹਾਇ ਵੀ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆ ਡਟੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬੀਬੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਨ। ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਮਾਈ ਭਾਗ ਕੌਰ ਵਾਂਗ ਬਰਾਬਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਘੇਰੇ ਮੌਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੀਬੀਆਂ ਉਹ ਸਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਸਾਲ ਕੁ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਪੁਕਾਰ 'ਤੇ ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਛੁਡਵਾਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲ਼ੇ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁੱਟਣਗੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਬੀਬੀਆਂ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਸ਼ਤਰ-ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ਣਾ ਵੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਕੰਮ ਸੀ। ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਕੁੰਡਲ-ਘੇਰਾ ਸਾਰੀ ਵਹੀਰ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ਼ ਲੜਦੇ, ਭਿੜਦੇ, ਕੁੱਟਦੇ-ਵੱਢਦੇ ਬਰਨਾਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿੰਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ: ਪੰਥ ਜੋ ਰਹਾ ਤੋ ਤੇਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਭੀ ਰਹੇਗਾ ਨਾਥ, ਪੰਥ ਨਾ ਰਹਾ ਤੋ ਤੇਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਕੌਨ ਮਾਨੇਗਾ? ਕੱਟਾ-ਵੱਢੀ ਕਰਦੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਕੁਤਬਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਪਿੰਡਾਂ ਕੋਲ਼ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰੂ ਹੱਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਲੋਹੇ ਨਾਲ਼ ਲੋਹਾ ਖੜਕਿਆ। ਵਹੀਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪਿਆ ਕੁੰਡਲ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਵੈਰੀ ਨੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਮਾਰ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਮੋੜਦੇ, ਅੜਦੇ, ਲੜਦੇ, ਭਿੜਦੇ ਰਹੇ। ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜੰਗ ਉਹ ਤੁਰੇ ਆਉਂਦੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੈਰ ਗੱਡ ਕੇ ਲੜਨ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ੨੨ ਫੱਟ ਸਨ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ਼ ਨਹਾਤਾ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਟੁੱਟ-ਟੁੱਟ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫੱਟ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਹਠੂਰ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਢਾਬ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੰਘ ਓਧਰ ਨੂੰ ਹੋ ਤੁਰੇ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਪਾਣੀ ਦੀ ਢਾਬ ਖੋਹਣ ਲਈ ਹੱਲੇ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਤਾਜੇ ਦਮ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਗੇ ਬਰਨਾਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕੇ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਕਮੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ, ਢਿਪਾਲੀ, ਥਰਾਜ, ਦਰਾਜ, ਤਪਾ, ਫੂਲ, ਮਰਾਝ ਆਦਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਲ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਮਲਵਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਟਹਿਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਕੁੱਪ-ਰਹੀੜੇ ਤੋਂ ਹਠੂਰ ਤੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਤਬੇ-ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਥਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਿਆ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਮਲਬੇ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 'ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਮਗਰੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਸੁਲਾਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਸੀ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਰਾਰਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗੇ ਜ਼ਰੂਰ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕਰਾਰ ਨਿਭਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਬਦਾਲੀ ਅਜੇ ਲਾਹੌਰ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਾਸਮ-ਖ਼ਾਸ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਮੌਕੇ ਉਸ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।