اندیشه دینی معاصر

✳️ نارسایی‌های روشنفکری دینی ✍️ #داود_فیرحی روشنفکری دینی با چهار مشکل مواجه است: 🔹اول این که روشنفکری دینی از ابتدا، تحت تأثیر جریان‌های چپ، دین را به یک ایدئولوژی تبدیل کرد. منطق دین بیشتر شبیه علم است تا ایدئولوژی؛ حال آنکه با مساوی شدن دین با ایدئولوژی، به دلیل تضاد ایدئولوژی و علم، این ایده شکل گرفت که دین با علم در تضاد است. 🔹دوم اینکه روشنفکری دینی حتی الهیات نظری و عملی را از هم جدا می‌کند. روشنفکران دینی ما بشدت روی کلام و فلسفه فشار آورده و از ارزش فقه غافلند. حال آنکه زندگی عملی را فقه اداره می‌کند. این خطرناک‌ترین رویکردی است که به آن دچار هستند؛ گویی یک چرخ دوچرخه را نوسازی کرده و چرخ دیگر را کهنه باقی بگذارید. این رویکرد، نوعی عدم توازن در دینداری ایجاد می‌کند. 🔹مشکل سوم روشنفکری دینی، دوگانه‌سازی فقه و اخلاق و دوگانه‌سازی حق و تکلیف است. تضادی که روشنفکری دینی بین فقه و اخلاق ایجاد کرده، هر دو را از کار می‌اندازد؛ وقتی فقه را با شمشیر اخلاق می‌زنید، قسمت‌ مولد فقه را که پایه‌هایی برای قواعد مدنی است شل می‌کنید. با اخلاق نمی‌توان هیچ جامعه‌ای را اداره کرد چون اخلاق ضمانت اجرایی ندارد. 🔹مشکل چهارم دستگاه روشنفکری دینی ایرانی خلط بین فقه و سنت فقاهتی است، «مثل اینکه افرادی مثل پوپر، در نقد سنت‌های بسته تفلسف، اصل فلسفه را رد کنند.» فقه به عنوان یک دانش، امکانات بسیاری دارد که سنت آن سال‌ها اقتدارگرا شکل گرفته است؛ حال اگر برای اصلاح مشکلات این سنت فقاهتی، به اصل فقه هجوم بیاوریم، دچار خطا شده‌ایم. در حالیکه «تفقه» چه سنتی چه بازاندیشانه، کارویژه‌ای دارد به نام پیوند نص و زندگی. مسلمان نمی‌تواند از فقه جدا شود. 🔰 برشی از یک متن (داود فیرحی در گفتگوی مجازی انجمن اندیشه و قلم) ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ استعدادهای متضاد؛ راز اختیار انسان ✍️ #مهدی_پورحسین در مهندسی خلقت، انسانیتِ انسان به این است که دارای استعدادهای مختلف و گاه متضاد باشد تا دو گونه کشش درونی در وی ایجاد شده و انتخاب‌گری وی توجیه گردد. اگر کشش‌های متضاد درونی در انسان نبود، معنا نداشت که انسان میان انتخاب خیر و شر و یا بد و خوب مختار باشد. قرآن کریم در این زمینه تصریح دارد: «إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ» (انسان، ٢) می‌فرماید ما انسان را از نطفه‌‏اى آفريديم كه در آن مخلوط‌هاى زيادى وجود دارد. مقصود اين است که استعدادهاى زياد و متنوعی در ژن‌هاى بشر تعبیه شده و به همین خاطر است که مورد آزمایش و امتحان قرار می‌گیرد. این اوصاف، نه تنها مخالفتی با عظمت و کرامت انسان ندارد، بلکه هریک از آنها در جای خود خیر محض برای انسانیت انسان و شکل دهنده به ذات اوست. بنابراین، اگر انسان دارای استعداد و قوه «حرص و آز» و یا «بخل» است و یا «شتابگر و عجول» آفریده شده است، برای وی خیر و برای کمال‌یابی او لازم است. اما زمانی صفت ذم و نکوهش به خود می‌گیرد که از مسیر واقعی خود منحرف شده و در خدمت اوصاف شیطانی قرار گیرد. از اینجا است که انسان با داشتن این استعدادها، می‌تواند با حسن اختیار خود، راه خیر را در پیش گیرد و به اعلی علیین برسد و یا با سوء اختیار، راه شر را بپیماید و در اسفل‌السافلین مأوی گزیند. 🔰 برشی از «دین و کرامت انسان» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#معرفی_کتاب 📚 احادیث ساختگی؛ تحلیل تاریخی، نمونه‌ها کتاب «احادیث ساختگی؛ تحلیل تاریخی، نمونه‌ها»، اثر حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی مهریزی، به بررسی مسئله جعل و ساختگی بودن احادیث و چگونگی مواجهه عالمان مسلمان با این پدیده می‌پردازد. نویسنده در بخش نخست کتاب، تحت عنوان مطالعات نظری و تاریخی، به بررسی سیر تاریخی دیدگاه عالمان شیعه درباره احادیث جعلی، نگارش‌های مربوط به موضوعات در میان شیعیان و اهل سنت و نیز مسئله حقوق معنوی و متون مقدس می‌پردازد. بخش دوم به مطالعات تطبیقی و بررسی نمونه‌هایی مشخص از احادیث ساختگی اختصاص دارد؛ از جمله حدیث «إنّ الأرض علی الحوت»، حدیث زینب عطاره، روایات مربوط به زن در آثار منسوب به حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، و احادیث ساختگی از نگاه شهید مطهری. همچنین نویسنده موضوعاتی چون احادیثی که در منابع حدیثی معتبر نیامده‌اند، ارجاع به کتاب‌های خیالی و ساختگی و بررسی یک حدیث جعلی از سوی آیت‌الله شبیری زنجانی را مورد مطالعه قرار داده است. 🔰 برگرفته از «معرفی کتاب «احادیث ساختگی؛ تحلیل تاریخی، نمونه‌ها» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ کرامت ذاتی؛ استعدادی برای به فعلیت رسیدن ✍️ #محمدصادق_کاملان بالفعل بودن کرامت با حریت و آزادی سازگاری ندارد؛ چراکه یکی از اصلی‌ترین مسائل در خلقت انسان، اصل آزادی است. آزادی در دین، انتخاب دین و عملکرد انسان، اصلی اساسی است که هیچ چیزی با آن قابل قیاس نیست. بنابراین، استعداد اساس است و خداوند زمینه‌های فعلیت آن را فراهم کرده و پیامبران را فرستاده است. همه پیامبران می‌خواستند این استعداد را به فعلیت برسانند؛ چنان‌که حضرت امیر(ع) می‌فرماید: «لِیُثیروا دَفائِنَ العُقول». اما عده‌ای نخواستند و عده‌ای نیز بدون تفکر و تعقل، تابع شدند؛ با اینکه تفکر و تعقل جزء ذاتی انسان است. با این حال، همه انسان‌ها صرف‌نظر از اعتقادات و اعمالشان، کریمند و موجودی برتر از همه موجودات دیگرند. خود این استعداد، تمام کلام است؛ یعنی تفکر، تعقل و تشخیص حق و باطل. انسان با تفکر و تعقل می‌تواند بفهمد چه‌کار بکند و چه‌کار نکند. اما این استعداد برای به فعلیت رسیدن، نیاز به تلنگر و زمینه مناسب دارد. ازاین‌رو، سلسله انبیا برای برانگیختن این استعدادها آمدند و آموزه‌های دینی نیز بر خانواده و تربیت تأکید کرده‌اند. این همه دستور برای آن است که آن استعداد ــ فطرت الهی و اخلاق انسانی ــ در فرزندان شکوفا گردد. 🔰 برگرفته از «کرامت انسان؛ استعداد یا فعلیت؟» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ زنان عاشورایی و تربیت الگویی ✍️ #هانیه_علی‌اصغری یکی از مهم‌ترین پیام‌های رفتار زنان عاشورایی، اهمیت تربیت مبتنی بر الگو است. زنانی که در کربلا فرزندان یا همسران خود را به دفاع از امام تشویق کردند، احتمالاً این ارزش‌ها را تنها در لحظه نبرد به آنان نیاموخته بودند. روحیه وفاداری، شجاعت، مسئولیت‌پذیری و ایثار، محصول یک فرایند تربیتی طولانی بود. در روان‌شناسی تربیتی و نظریه یادگیری اجتماعی، مشاهده رفتار الگوها یکی از مهم‌ترین راه‌های یادگیری شناخته می‌شود. فرزندان بیش از آنکه از دستورها و توصیه‌های مستقیم تأثیر بپذیرند، رفتار واقعی والدین و مربیان را مشاهده و تکرار می‌کنند. هنگامی که والدین در عمل به صداقت، مسئولیت‌پذیری، عدالت و وفای به عهد پایبند باشند، احتمال درونی شدن این ویژگی‌ها در فرزندان افزایش می‌یابد. زنان عاشورایی با رفتار خود نشان دادند که تربیت دینی نباید تنها به بیان مفاهیم و انجام ظواهر محدود شود. ارزش‌های دینی زمانی در شخصیت فرزند ریشه می‌دواند که در عملکرد روزانه والدین مشاهده شود. مادری که خود در برابر ظلم بی‌تفاوت نیست، پدری که بر عهد خود می‌ایستد و خانواده‌ای که در بحران اعضای خود را تنها نمی‌گذارد، عملاً مسئولیت‌پذیری و آزادگی را به فرزندان آموزش می‌دهد. 🔰 برشی از «نقش زنان در نهضت عاشورا و تأثیر الگوی آنان بر خانواده، تربیت و جامعه» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#معرفی_کتاب 📚 نواندیشی دینی و مسأله زن کتاب «نواندیشی دینی و مسأله زن»، اثر حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی مهریزی، عضو هیأت مؤسس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، از آثار شاخص در حوزه مسأله زن به شمار می‌رود. این کتاب که چاپ سوم آن در سال ۱۳۹۴ از سوی مؤسسه فرهنگی دین‌پژوهی بشرا در تهران منتشر شده، در ۴۳۸ صفحه و با قطع رقعی و جلد گالینگور، مجموعه‌ای از مهم‌ترین مباحث نظری و کاربردی درباره مسائل زنان را در بر گرفته است. نویسنده در بخش نخست، جریان‌های مختلف نواندیشی دینی در حوزه زنان، مبانی و روش‌شناسی مطالعات زنان، آسیب‌های پژوهش‌های فقهی و راهکارهای فهم صحیح متون دینی را بررسی می‌کند. در بخش دوم نیز با رویکردی اجتهادی، به تحلیل مهم‌ترین مباحث قرآنی، حدیثی و فقهی درباره زنان می‌پردازد؛ از جمله بررسی آیه ۳۴ سوره نساء، حدیث مشهور «نقصان عقل زنان»، برخی روایات مرتبط با جایگاه زن و نیز مباحث فقهی مربوط به منزلت زن در اسلام. 🔰 برگرفته از «معرفی کتاب نواندیشی دینی و مسأله زن» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ عقل زمینه و عقل منبع؛ دو چهره عقل در فقه ✍️ #کاظم_قاضی‌زاده ما دو نوع عقل داریم؛ یکی عقل زمینه و دیگری عقل منبع. عقل زمینه یا عقل مصباح، عقلی است که زمینه همه نوع تحلیل‌های ماست و حتی برداشت از روایت نیز براساس عقل است. فهم تعارض روایت نیز با عقل است. کشف استظهار از ادلة لفظی نیز با عقل است. بخش دیگر، عقل منبع است که در مقابل کتاب، سنت و اجماع، چیزی به‌عنوان عقل داریم و حکم صادر می‌کنیم. در عرف اصولی‌ها و فقیهان، وقتی بازخورد‌های عقل منبع را در نظر می‌گیرند، معمولاً قضایای محدودی مثل قبح ظلم و حسن عقل مطرح می‌شود و گاهی شعبی از آن اتخاذ می‌شود. وگرنه عقل منبع ما بسیار کم است و در استنباط‌های فقهی ما این‌طور است. من تأکیدی بر این ندارم که ما به‌دنبال توسعه عقل منبع باشیم. علت این‏که عقل منبع، محدود گرفته می‌شود، این است که عقل منبع، باید محدود باشد؛ [زیرا] به‌سادگی در آن‏جا قطعیتی احراز نمی‌شود. نکاتی [در مورد عقل منبع] وجود دارد؛ بسیاری از اینها عقل ظنّی است تا عقل قطعی. اما آنچه که مناسب است و جای تأمل دارد، مسئله عقل زمینه است. در استنباط‌های احکام شرعی گاهی استلزامی وجود دارد؛ مثلاً این‏که دینْ سازواره‌ای به‌هم‌پیوسته و سازگار با هم است، برداشتی کلامی از دین است، و وقتی عقل به دو گزاره فقهی نگاه می‌کند و می‌گوید با هم سازگار نیستند، موجب تأمل می‌شود. عقل هشدار می‌دهد و می‌گوید یک‌بار دیگر، ادله را بررسی کن و استظهارات را ببین که آیا اطلاق دارد یا نه و ببین قضیه خارجیه بوده یا خیر و آیا مسئله به زمان محدود بوده یا نبوده است. به نظر می‌رسد، اختلاف در این بخش همین است که آیا ما باید توسعه عقلانیت را در زمینه استنباط حکم فقهی، به‌طورجدی در نظر بگیریم یا نه؟ آنهایی که به‌طورجدی در نظر نمی‌گیرند، می‌گویند: چرا ما؟ فرض کنید، ما فتوایی می‌دهیم که به‌طور عملی امکان ندارد. به آقایی گفته بودند که در قطب، چند ماه شب است و چند ماه روز، گفته بود: نظر من بر این است که آن‏جا هر کسی مسلمان است، به کشور خودش برگردد و روز و شب داشته باشد. البته در اول گفته بود که چنین چیزی ممکن نیست و این خلاف قرآن است و پاسخ داده بودند، نه، ما رفته‌‏ایم و دیده‌ایم، درنهایت ایشان گفته بود، برگردد و به کشور خود بیاید. اسلام دینی نیست که بخواهد ساختار‌های زندگی بشر را تغییر دهد، یعنی هر کسی در قطب است، مسلمان نباشد و قطب را به غیر بدهیم! قاعدتاً این‌ها زمینه‌ای می‌شود که ما از عقل استفاده می‌کنیم، ولی عقل به‌عنوان یک امر مستقل حکم نمی‌کند، بلکه ما را به بازاندیشی در این مسائل وامی‌دارد. [لذا] فتواهای عقلانی‌تری در این زمینه را مشاهده کرده‌اید و به این صورت نیست که از قطب به این طرف برگردند. صورت‌های دیگری از نمازهای پنج‌گانه را تصویر کرده‌اند و نظیر این موارد در جبهه‌های مختلفی دیده می‌شود. 🔰 برشی از «نواندیشی در عرصه فقه و فقه سیاسی» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ سیره سیاسی پیامبر؛ پیمان‌سازی به جای شمشیرکشی ✍️ #داود_فیرحی تغییر رویکرد نظام سیاسی در سیره سیاسی پیامبر اسلام(ص) مسئله‌ای بسیار مهم است. پیامبر به‌تدریج وضعیت جنگی را به قرارداد تبدیل می‌کند و کاری می‌کند که به جای لشکرها، هیئت‌های مذاکره در عام الوفود به مدینه می‌آیند. این در حالی است که پیش از پیامبر، نیروهای نظامی تعیین‌کننده بودند و لشکرها در مقابل هم صف می‌بستند. [اما] در دوره پیامبر مدل حکمرانی در حال تغییر است و پیامبر درصدد است با طراحی نظام سیاسی جدید مبتنی بر قرارداد به نتایجی برسد که با جنگ و لشکرکشی دستیابی به آن‌ها ممکن نبود. پیامبر با قرارداد وارد مدینه می‌شود و با قرارداد شهر را می‌سازد؛ سپس با قرارداد، قوای خود را در بیرون از مدینه توسعه می‌دهد. این بدان معنا نیست که جنگی وجود نداشت، بلکه جنگ نیز مبتنی بر قرارداد بود. مثلاً در ماجرای فتح مکه پیامبر می‌گفت که چون در مکه قرارداد را نقض کرده‌اند و شکسته‌اند، من با آن‌ها جنگ می‌کنم. در واقع به دو صورت می‌توان این مسئله را ترسیم کرد. یک‌ زمان اصالت با جنگ است و قرارداد بسته می‌شود که آتش جنگ موقتاً خاموش شود و یک زمان اصالت با قرارداد است و اگر جنگی نیز روی می‌دهد برای حفظ قرارداد است. هنر پیامبر در این است که وضعیت جنگی را به وضعیت قرارداد تبدیل می‌کند و قراردادهایی را که ریشه در عربستان دارند بازسازی می‌کند تا یک مدل سیاسی از آن‌ها استخراج کند. [نکته مهم اینکه ایشان] این کار را در جایگاه پیامبر انجام می‌دهد؛ بنابراین همان‌طور که خروج از قرارداد مذهبی ارتداد است، خروج از قرارداد سیاسی هم ارتداد است؛ پیامبر کسی است که قراردادهایی را پیش می‌برد که دین نیز در داخل آن قراردادها است. 🔰 برش‌هایی از کتاب «پیامبری و قرارداد»، درس‌گفتارهای داود فیرحی، تنظیم و تحقیق اکبر محمدی، نشر نی، با همکاری پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، 1403، ص42-43 و 64-65. ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ نامرئی‌سازی؛ سازوکار قدرت در ایران ✍️ #حسن_اجرایی میشل فوکو، نظریه‌پرداز قدرت، در کتاب مراقبت و تنبیه بر آن است که ایجاد و نمایش اقتدار در قدرت‌های سنتی پادشاهی، مبتنی بر پنهان‌کاری، خشونت ناگهانی و نمایش‌های خیره‌کننده و مقطعی اعدام و شکنجه انجام می‌شود. بدین ترتیب، اقتدار سنتی نه از طریق کنترل و نظارت دائمی، بلکه از طریق ایجاد ترس مقطعی اجرا می‌شود، و در مقابل، در دنیای مدرن، اقتدار از طریق «مرئی‌سازی» به ظهور می‌رسد. فوکو با استناد به معماری زندان در دنیای مدرن، روشن می‌سازد که این ساختار به زندانبان و مافوق‌های او این اجازه را می‌دهد تا نظارت دائمی، فراگیر و سراسربین داشته باشند و همین دیده‌بانی مداوم و نظارت دقیق بر فضاها، به‌تنهایی عامل اقتدار و انضباط است. برخلاف آنچه فوکو شرح داده است، در ایران نه‌تنها با نظارت از راه «مرئی‌سازی»، بلکه با فرایند «نامرئی‌سازی» در دو ساحت مواجه بوده‌ایم؛ یکی نامرئی‌سازی صدا و تصویر متکثر در طول زمان، برای جلوگیری از اتصال و انسجام گروه‌های پراکنده، و دیگری، نامرئی‌سازی صدا و تصویر متکثر در وضعیت‌های استثنایی برای جلوگیری از فوران قدرت اجتماعی و نیز فرونشاندن خشم و خشونت معترضان خیابانی. در ساحت اول تلاش شده است تکثر موجود در جامعه تا حد امکان به رسمیت شناخته نشود، فضاهای عمومی تا حد امکان در اختیار گروه‌های غیرخودی قرار نگیرد و مهمتر از آن اینکه تصمیم‌سازی‌ها، تقسیم رانت و برخورداری از منافع، همواره بدون توجه به این گروه‌ها صورت پذیرفته و نارضایتی عمیق ایجاد کرده است. شاهد بارز این ساحت نامرئی‌سازی، غیاب کامل گروه‌های غیرخودی‌انگاشته‌شده در صداوسیمای رسمی است؛ رسانه‌ای که اگر نه تمام گروه‌های اقلیت و اکثریت، دست‌کم می‌بایست خواسته‌ها، نیازها و علایق اکثریت جامعه را بازتاب دهد. ساحت دوم نامرئی‌سازی در حقیقت سیاستی موقت برای حذف «صدای بلند» است؛ صدایی که در وضعیت استثنایی ایجاد می‌شود و تصمیم‌گیران سیاسی با وضع محدودیت‌های شدید ارتباطی، مانع از رسیدن آن صدا به گوش جامعه می‌شوند. مطالعه پیامدهای این دو رویکرد نشان می‌دهد که سیاست نامرئی‌سازی که از سوی نهادهای رسمی برای به حاشیه راندن معترضان و گروه‌های منتقد و مخالف به اجرا درآمده، تا صداهای مزاحم -از دید تصمیم‌گیران- را از صحن جامعه حذف کند، خود به عاملی برای تشدید انگیزه مرئی‌سازی معترضان و پاسداری از هویت و موجودیت آنان تبدیل شده است. 🔰 برشی از «سیاست نامرئی‌سازی؛ زمینه‌سازی برای خشم و خشونت» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ خطر نهادینه شدن کنش‌های بحرانی در ایران ✍️ #علیرضا_صالحی در فضای اجتماعی ایران معاصر، به‌ویژه در سال‌های پرالتهاب اخیر، شرایط غیرعادی مانند جنگ، آشوب‌های داخلی (نظیر حوادث دی‌ماه) و پیامدهای فاجعه‌بار اقتصادی، نظم عادی زیست را دگرگون کرده و عقلانیت معطوف به هدف را در کنش‌های اجتماعی به شدت کاهش داده است. بررسی سیر تاریخی — از الگوهای رفتاری در صدر اسلام (نظیر حوادث اوایل خلافت امام علی(ع)) تا بحران‌های جامعه ایرانی در مشروطه، ملی‌شدن نفت، انقلاب ۵۷ و سال ۱۴۰۴ — نشان‌دهنده یک روند تکرارشونده است: در وضعیت استثنائی، کنش‌های عاطفی، ایدئولوژیک و واگرایانه جایگزین کنش‌های ارتباطی و تفاهم‌محور می‌شوند. در این فضای پرتنش در جامعه ایرانی، شاهد پدیده‌هایی چون نافرمانی مدنی، افزایش خشونت بی‌حدوحصر در رفتار و کلام، تکفیر مخالفان، رواج غلو درباره اشخاص، فروپاشی سلسله‌مراتب سنتی و شکل‌گیری دوقطبی‌های سازش‌ناپذیر هستیم؛ روندی که با ظهور رسانه‌های نوین و دگردیسی هویت‌ها، شتاب بیشتری می‌گیرد و کم‌رنگ شدن منافع ملی را در پی دارد. تداوم این وضعیت استثنایی در ایران، باعث می‌شود کنش‌های بحرانی در لایه‌های فرهنگی و روانی جامعه نهادینه شوند. این امر به قاعده‌ای پایدار در زیست سیاسی ایرانیان تبدیل شده و بزرگ‌ترین مانع بر سر راه توسعه‌یافتگی است؛ به‌گونه‌ای که حتی با پایان بحران‌ها، جامعه به مسیر تعادل بازنخواهد گشت. راهکار برون‌رفت از این چرخه معیوب: احیای عقلانیت ارتباطی، بازگشت به گفت‌وگو و پذیرش دیگری، بازسازی سرمایه اجتماعی فرسایش‌یافته و حرکت آگاهانه به سوی بازتعریف منافع ملی بر مبنای مدارا و زیست مسالمت‌آمیز. 🔰 برگرفته از «کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی (بررسی کنش‌های جامعه ایرانی در دوره اخیر)» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی ✳️ گزارش از نشست علمی «کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی» ششمین نشست از سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه» در چارچوب برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی» پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، روز چهارشنبه ٢۴ تیر ۱۴۰۵ با سخنرانی دکتر علیرضا صالحی، عضو هیئت علمی این پژوهشکده، با موضوع «کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی(بررسی موردی کنش‌های جامعه ایران در یکسال اخیر)» برگزار گردید. ایشان در ابتدای این نشست، اشاره کردند که «جامعه ایران در دو دهه اخیر، و به‌ویژه در یک سال پرالتهاب گذشته، با رویدادهای سنگین و غیرعادی دست‌وپنجه نرم کرده است؛ جنگ، آشوب‌های داخلی و تنش‌های بی‌سابقه، صحنه زیست روزمره ما را دگرگون ساخته‌اند. این روزها، نظم عادی زندگی جای خود را به وضعیتی داده است که بی‌تردید می‌توان آن را وضعیت استثنائی نامید. طبیعی است که چنین شرایطی، کنش‌ها و رفتارهای اجتماعی را نیز دستخوش تحولی عمیق کند؛ کنش‌هایی که با آنچه در سال‌های پیشین از جامعه ایرانی سراغ داشتیم، تفاوتی ماهوی پیدا کرده‌اند.» سپس ادامه داد: «برای درک بهتر کنش‌های امروز جامعه، پیش از هر چیز باید از خود بپرسیم: کنش اجتماعی چیست؟ انواع آن چیست؟ چه عواملی بر آن اثر می‌گذارند؟ و مهم‌تر از همه، کنش‌های اجتماعی در بستر تاریخ پرآشوب ایران و به عبارت بهتر در شرایط استثنایی چه سرنوشتی یافته‌اند؟ دکتر صالحی همچنین اشاره کردند که «تأکید می‌کنم در این بحث، نگاه ما به جامعه معطوف است، نه به حکومت؛ و به دنبال واکاوی رفتار گروه‌های اجتماعی هستیم، نه عملکرد نهادهای قدرت.» 🔰 ادامه این گزارش در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ راهبرد قرآن؛ فراتر از آیات میدان نبرد ✍️ #مهدی_مهریزی برای فهم استراتژیِ فرهنگ‌ها درباره جنگ و صلح، باید حرف‌های قبل از جنگ و بعد از جنگِ آن‌ها را دید، نه حرف‌های وسط جنگ را! در میدان دعوا که نمی‌توانند بایستند و شعار صلح بدهند؛ باید محکم‌ترین شعارها را بدهند. نباید استراتژی اسلام را در آیاتی که در بحبوحه جنگ‌های خیبر، احزاب یا در سوره برائت نازل شده جستجو کرد. یک اشتباه کلی در تفسیر این آیات این است که ما استراتژی صلح و جنگ را از آیاتی که در صحنه درگیری و زیر آتش نازل شده استخراج می‌کنیم؛ این غلط است. (مثل اینکه امام خمینی در زمان جنگ می‌گفتند ما تا بیست سال هم می‌جنگیم، اما بعد از هشت سال صلح کردند؛ آن حرف استراتژی جنگ نبود، چون اگر در آن شرایط کلمه‌ای از صلح می‌گفتند، همه شُل می‌شدند). باید سیر آیات قرآن را از اول تا آخر نگاه کرد: اولین آیاتِ رویارویی این است: «فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ» (اگر به شما تجاوز کردند، شما هم به همان اندازه پاسخ دهید). یا آیه: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» (به کسانی که مظلوم واقع شده‌اند اذن جنگ داده شد). کسی که مظلوم نیست و با او نمی‌جنگند، اجازه جنگ ندارد! آخرین آیاتی که درباره جنگ و صلح داریم (در سوره ممتحنه مربوط به سال‌های هشتم و نهم، وقتی دعواها تمام شده) می‌گوید: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ». یعنی نسبت به کسانی که با شما سر جنگ ندارند و شما را از خانه‌تان بیرون نکردند، نه‌تنها رعایت عدالت، بلکه رعایت اخلاق و نیکی (بِرّ) هم هیچ منعی ندارد. تازه در آیه بعدی می‌گوید فقط با کسانی که به شما ظلم کردند سرِ ستیز داشته باشید. پس هر جا در قرآن دیدید که می‌گوید «فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ» و بکشید و ببندید، همه مربوط به وسطِ میدان جنگ است. 🔰 برش‌هایی از «اصالت با صلح است، نه جنگ» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی ✳️ چهارشنبه‌های نواندیشی | نشست ششم از سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه» جامعه ایرانی در یک سال گذشته، تجربه‌ای متفاوت و کم‌سابقه از شرایط بحرانی و وضعیت‌های استثنائی را پشت سر گذاشته است. این تجربه، پرسش‌های مهمی را درباره الگوهای کنش اجتماعی، همبستگی، اعتماد عمومی، مشارکت مردمی و شیوه مواجهه جامعه با بحران پیش روی پژوهشگران علوم اجتماعی قرار داده است. پژوهشکده اندیشه دینی معاصر در چارچوب برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی» و در ادامه سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه»، ششمین نشست این مجموعه را برگزار می‌کند: «کنش اجتماعی در وضعیت استثنائی (بررسی موردی کنش‌های جامعه ایرانی در یک سال اخیر) در این نشست، دکتر علیرضا صالحی با رویکردی تحلیلی، به بررسی تجربه کنش‌های اجتماعی جامعه ایران در وضعیت‌های استثنائی، عوامل شکل‌گیری این کنش‌ها و پیامدهای اجتماعی آن‌ها خواهد پرداخت.   🗓 زمان: چهارشنبه، ۲۴ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۱ 📍 مکان: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ زمان‌شناسی در حق‌طلبی ✍️ #سیدحمید_موسویان در فرهنگ دینی، همواره بر بیان حق، پیگیری حق و استقامت در مسیر حق تأکید شده است. از همین رو گاه چنین تصور می‌شود که انسان موظف است در هر شرایطی هر آنچه را حق می‌داند، بیان کند و برای تحقق آن به میدان بیاید. تعبیر «قائم» به معنای قیام‌کننده از خاندان پیامبر(ص) که در روایات نبوی نیز مطرح شده و مورد اعتقاد مسلمانان است دقیقاً بر همین مبنا مورد تأکید قرار گرفته است. سیره پیامبر اسلام(ص) نشان می‌دهد که حق‌طلبی صرفاً به معنای گفتن حق در هر زمان و هر شرایطی نیست. گاهی شرایط اجتماعی به گونه‌ای است که مخاطب توان فهم یا پذیرش حقیقت را ندارد. در چنین وضعیتی، اصرار بر طرح یک موضوع، نه تنها به گسترش حق کمک نمی‌کند بلکه ممکن است به تضعیف جایگاه آن بینجامد. حق زمانی اثرگذار است که بتواند در ذهن و جان مخاطب جای بگیرد. اگر جامعه آمادگی پذیرش نداشته باشد، فریاد مکرر یک حقیقت می‌تواند آن را به امری عادی، کم‌اثر و حتی بی‌اهمیت تبدیل کند. از همین منظر است که در آموزه امر به معروف و نهی از منکر که معمولاً در فضای جامعه ما با حرکت امام حسین(ع) شناخته می‌شود نیز بر وجود شرایط تأثیرگذاری تأکید شده است. معروف باید در زمانی عرضه شود که زمینه پذیرش آن وجود داشته باشد و نهی از منکر نیز هنگامی واجب است که مخاطب آمادگی شنیدن و اصلاح شدن را داشته باشد. مروری بر تاریخ ائمه(ع) نیز همین واقعیت را تأیید می‌کند. در حدود ۲۵۰ سال عصر حضور امامان (تا پیش از غیبت امام زمان)، جز در مقاطع محدودی، شاهد قیام و حرکت‌های سیاسی فراگیر و مستمر نیستیم. این در حالی است که آنان بیش از هر فرد دیگری نسبت به انحراف‌ها و ظلم‌های موجود آگاهی داشتند. با این حال همواره میان حقانیت یک اقدام و امکان تحقق آن در جامعه تفاوت قائل می‌شدند. حتی درباره امام حسین(ع) نیز این نکته کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد که دوران امامت ایشان بیش از ۱۰ سال به طول انجامید اما واقعه عاشورا تنها بخش کوتاهی از این دوره را تشکیل می‌دهد. این نشان می‌دهد که حرکت عاشورا محصول فراتر از یک تصمیم لحظه‌ای یا صرفاً واکنشی احساسی در بستری از سنجش شرایط و ارزیابی ظرفیت‌های اجتماعی شکل گرفت. نمونه دیگر را می‌توان در دوران امام باقر و امام صادق (ع) مشاهده کرد. در دوره ضعف بنی‌امیه، بارها از سوی برخی شیعیان پیشنهاد قیام و حرکت سیاسی به امامان داده شد اما آنان از ورود به اقداماتی که زمینه موفقیت و پذیرش اجتماعی نداشت، خودداری کردند. 🔰 برشی از «صبر بر حق؛ بازخوانی یک مفهوم مغفول در فهم قیام امام حسین(ع)» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ اقامهٔ دین؛ حکومت یا هدایت جامعه؟ ✍️ #محمدهادی_حاضری حرکت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) با هدف «اقامهٔ دین» و اصلاح آن شکل گرفت؛ هدفی که در همه فراز و فرودهای نهضت عاشورا، از مدینه تا کربلا، هیچ‌گاه دستخوش تغییر نشد. قرآن کریم نیز «اقامهٔ دین» را رسالت مشترک همه پیامبران اولوالعزم معرفی می‌کند. در سنت تفسیری مسلمانان، این تعبیر همواره به معنای تمسک و عمل پایدار به دین همراه با حفظ وحدت و اخوت اجتماعی فهمیده شده است، نه صرفاً تشکیل حکومت. در دهه‌های اخیر، به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، تلقی تازه‌ای پدید آمد که «اقامهٔ دین» را با «ایجاد حکومت دینی» و اجرای دین از مجرای حکومت یکسان دانست. این برداشت، از سوی شماری از اندیشمندان، از جمله شهید بهشتی، مورد نقد قرار گرفت و ایشان آن را نمونه‌ای از «تفسیر به رأی» قرآن دانست. حکومت، ساختاری مدیریتی و ابزاری برای تحقق برخی اهداف دینی است؛ اما «اقامهٔ دین» حقیقتی فراتر از قدرت سیاسی و به معنای احیای ایمان، اخلاق و حقیقت الهی در دل‌ها و جامعه است. واقعهٔ کربلا نیز نشان داد که اگر اقامهٔ دین تنها در حکومت خلاصه می‌شد، عاشورا باید شکست به شمار می‌آمد؛ حال آنکه امام حسین(ع) با ایثار و بیداری‌بخشی، حقیقت دین را از دینِ قدرت جدا ساخت و آن را در قالب ارزش‌ها و آرمان‌ها اقامه کرد. از این منظر، حکومت می‌تواند بهترین حامی دین باشد، اما حقیقت دین در قلب‌ها، اخلاق، معرفت و تربیت انسان‌ها ریشه دارد؛ همان‌گونه که شهید بهشتی تأکید می‌کند: «اسلام می‌خواهد انسان‌ها از درون، خواستار حق، عاشق حق و تسلیم حق باشند.» 🔰 برگرفته از «اقامه دین؛ رسالت حسینی» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ رویکرد الاهیاتی به عاشورا ✍️ #علی_مهجور این نوشتار، با تبیین «رویکرد الاهیاتی به عاشورا»، نشان می‌دهد که در الاهیات عقلی، عاشورا رخدادی برای اصلاح دین، بازگرداندن جامعه به اصول اصیل دین و تثبیت توحید است؛ ازاین‌رو، همه رفتارها و رخدادهای این واقعه در پرتو این هدف تفسیر می‌شوند. بر همین اساس، نخستین مؤلفه این رویکرد، پاکسازی تاریخ عاشورا از اسطوره‌ها، خرافات و روایت‌های تحریف‌شده‌ای است که پیام اصلی نهضت، یعنی احیای دین و توحید، را در حاشیه قرار می‌دهند. همچنین این رویکرد، با استناد به هدف امام حسین(ع) در نجات انسان‌ها از جهالت، بر ارائه روایتی عقل‌مدارانه از عاشورا تأکید می‌کند و هرگونه روایت اغراق‌آمیز و صرفاً احساس‌برانگیز را عامل دور شدن از حقیقت تاریخی و معرفتی این واقعه می‌داند. در رویکرد الاهیاتی، تاریخ اصالت مستقل ندارد؛ بلکه اعتبار آن در چارچوب اصول کلامی معنا می‌یابد و هرگاه گزارشی تاریخی با مبانی کلام شیعی ناسازگار باشد، معیار داوری، اصول کلامی خواهد بود. در این نگاه، محور اصلی کنش امام حسین(ع)، تحقق توحید در دو ساحت نظری و عملی است؛ بدین معنا که هم باورهای توحیدی و هم رفتارهای برخاسته از آن، غایت نهضت عاشورا را تشکیل می‌دهند. بر همین اساس، رویکرد الاهیاتی میان لایه‌های ژرف و سطحی دین تمایز می‌نهد و آیین‌ها و اوامری را که به تعمیق معرفت دینی، خودسازی اخلاقی و تحقق ارزش‌های توحیدی می‌انجامند، بر مناسک و جلوه‌های صرفاً ظاهری دین ترجیح می‌دهد. در این نگاه، تأسی به امام حسین(ع) بیش از آنکه در گسترش آیین‌های ظاهری خلاصه شود، در تقویت ایمان، اخلاق، مسئولیت‌پذیری و عمل بر اساس آموزه‌های توحیدی تحقق می‌یابد. 🔰 برگرفته از «ماهیت رویکرد الاهیاتی به عاشورا» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ عاشورا و حق مقاومت ✍ #سینا_احمدی واقعه عاشورا در طول تاریخ، همواره فراتر از یک رخداد تاریخی، الهام‌بخش قرائت‌های گوناگون از نسبت دین، قدرت و اعتراض بوده است. این نوشتار با طرح این پرسش که آیا می‌توان میان نهضت امام حسین(ع) و مفهوم مدرن «حق مقاومت» نسبتی معنادار برقرار کرد، می‌کوشد با تکیه بر سه خوانش رایج از عاشورا ــ اسلام سنتی، اسلام سیاسی و اسلام اجتماعی ــ ظرفیت هر یک را برای تبیین این نسبت بررسی کند. در این راستا، ابتدا مفهوم «حق مقاومت» در فلسفه سیاسی مدرن، با ارجاع به آرای جان لاک، هانا آرنت و جان راولز، تبیین می‌شود و نشان داده می‌شود که این حق، آخرین سنگر کرامت انسانی در برابر قدرتی است که از اخلاق و عدالت فاصله گرفته است. سپس سه پارادایم اسلامی در مواجهه با عاشورا تحلیل می‌شود. در حالی که اسلام سنتی، عاشورا را عمدتاً در قالب سلوک فردی و مناسک دینی، و اسلام سیاسی، آن را در چارچوب انقلاب و براندازی قدرت تفسیر می‌کند، اسلام اجتماعی، عاشورا را حماسه‌ای برای احیای عاملیت اخلاقی، اصلاح جامعه و مقاومت مدنی می‌داند. بر این اساس، نوشتار استدلال می‌کند که خوانش اسلام اجتماعی، با تأکید بر اصلاح، کرامت انسانی، گفت‌وگو، نافرمانی مدنی، پرهیز از خشونت بی‌ضابطه و پایداری بر ارزش‌های اخلاقی، نزدیک‌ترین نسبت را با مفهوم مدرن «حق مقاومت» برقرار می‌سازد و امام حسین(ع) را به مثابه الگویی از «شهروند مسئول» معرفی می‌کند که در برابر فساد و استبداد می‌ایستد، بی‌آنکه اخلاق را فدای پیروزی سیاسی سازد. 🔰 برگرفته از «عاشورا و حق مقاومت» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

#نشست_علمی ✳️ گزارشی از نشست علمی «عاشورا و حق مقاومت» پنجمین نشست از سلسله نشست‌های «جنگ و جامعه» در برنامه «چهارشنبه‌های نواندیشی» پژوهشکده اندیشه دینی معاصر با سخنرانی سینا احمدی برگزار شد. در این نشست، مفهوم «حق مقاومت» از منظر فلسفه سیاسی مدرن تبیین شد و نسبت آن با نهضت عاشورا مورد واکاوی قرار گرفت. سخنران با تبیین حق مقاومت، آرای اندیشمندانی چون جان لاک، هانا آرنت و جان رالز را درباره آن مطرح کرده و سه خوانش از عاشورا را در قالب اسلام سنتی، اسلام سیاسی و اسلام اجتماعی مورد بررسی قرار داد. وی در جمع‌بندی تأکید کرد که در میان این سه رویکرد، اسلام اجتماعی با تأکید بر کرامت انسانی، عاملیت اجتماعی، گفت‌وگو، خشونت‌پرهیزی و اصلاح‌گری، ظرفیت بیشتری برای بازخوانی نهضت امام حسین(ع) به‌عنوان الگویی برای «حق مقاومت» و کنش مسئولانه در دنیای معاصر دارد. 🔹 ادامه گزارش این نشست علمی را در سایت پژوهشکده اندیشه دینی معاصر بخوانید. ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ وقتی اشک، فریاد می‌شود ✍️ #حسن_پویا اشک و گريه همچون خنده و شادي از عوارض وجودي انسان است. اندوهگين گشتن در هنگام از دست دادن محبوب و شاد گشتن در هنگامه خشنوديها برخاسته از فطرت انساني است. اين گونه رفتار از نظر ديني نيز قابل قبول و پذيرش است و پيامبر خدا(ص) و ائمه معصومين(عم) نيز حالاتي از غم و شادي داشته‌اند. آنان نيز در سوگ عزيزان خود سوگوار بودند و گريه مي‌کردند، چنانکه در شهادت حمزه سيدالشهداء، مرگ ابراهيم فرزند پيامبر و فاطمه بنت اسد مادر اميرالمومنين، اين حالت براي پيامبر خدا(ص) بروز عيني داشت. سوگواري محرم از آيين‌هاي خاص در ميان شيعيان است که در سوگ شهيدان کربلا بروز و ظهور پيدا مي‌کند، گرچه در ميان برخي از مسلمانان و حتي ساير مذاهب و اديان نيز نمونه‌هايي ظهور کرده و جلوه و عظمت حسيني، آنان را نيز وادار به واکنش کرده و به ياد سيد و سالار شهيدان، مراسم‌هايي برگزار مي‌کنند. امام زين‌العالدين(ع)، حضرت زينب کبري(عها) و بي‌بي أم‌البنين و رباب همسران و مادران شهداء، از نخستين سوگواران حسيني محسوب مي‌شوند. تشويق و ترغيب بر عزاداري حسين بن علي(ع) و ياران باوفاي آن حضرت در روايات فراواني به چشم مي‌خورد. عالمان نيز همواره بر برپايي مراسم سوگواري، مرثيه سرايي و روضه خواني براي امام حسين(ع) تأکيد داشته و خود نيز در اين زمينه، مجالس روضه و عزا برگزار مي‌کردند. امام خميني در دوران حضور در ايران و يا در نجف به امر عزاداري اهتمام و تأکيد داشت. ايشان در بخشي از وصيت نامه سياسي ـ الهي خود مراسم عزاداري سيدالشهداء و ساير ائمه را از عنايات خداوند متعالي مي‌داند و مي‌فرمايد: از آن جمله مراسم عزاداري ائمۀ اطهار و بويژه‌‎ ‌‏سيد مظلومان و سرور شهيدان، حضرت ابي عبداللّه الحسين ـ صلوات وافر الهي و‌‎ ‌‏انبيا و ملائکة اللّه و صلحا بر روح بزرگ حماسي او باد ـ هيچ گاه غفلت نکنند. و‌‎ ‌‏بدانند آنچه دستور ائمه(عم) براي بزرگداشت اين حماسۀ تاريخي‌‎ ‌‏اسلام است و آنچه لعن و نفرين بر ستمگران آل بيت است، تمام فرياد قهرمانانۀ‌‎ ‌‏ملتها است بر سردمداران ستم پيشه در طول تاريخ الي الابد. و مي‌دانيد که لعن و‌‎ ‌‏نفرين و فرياد از بيداد بني اميه ـ لعنة اللّه عليهم ـ با آنکه آنان منقرض و به جهنم‌‎ ‌‏رهسپار شده اند، فرياد بر سر ستمگران جهان و زنده نگهداشتن اين فرياد‌‎ ‌‏ستم شکن است. 🔰 برشی از «در سوگ عزاداري محرم» ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)

✳️ اصول بنیادین سیاست‌ورزی امام‌خمینی(4) چهارمین حلقه از مجموعه یادداشت‌های حجت‌الاسلام والمسلمین استاد مهدی پورحسین، رئیس پژوهشکده اندیشه دینی معاصر، در راستای واکاوی و بازخوانی مبانی مکتب سیاسی امام خمینی(ره)، موضوع «اولویت محرومان و مستضعفان» را به عنوان چهارمین اصل بنیادین سیاست‌ورزی امام خمینی(ره)، مورد بررسی قرار داده است. در منظومه فکری بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، اگرچه همه مردم در حق مشارکت سیاسی و تعیین سرنوشت خویش برابرند، اما در بهره‌مندی از امکانات و مواهب عمومی، اقشار محروم و مستضعف از اولویتی ویژه برخوردارند. این نوشتار ضمن بررسی مبانی دینی، اجتماعی و تاریخی این رویکرد، جایگاه مستضعفان را در اندیشه سیاسی امام و نقش آنان را در پیروزی و استمرار انقلاب اسلامی مورد واکاوی قرار می‌دهد. 🌐 نسخه کامل این نوشتار: پژوهشکده اندیشه دینی معاصر ⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)