فێربوونی زمانی عەرەبی (فصحی)

#فێربونی_زمانی_عەرەبی_بە_فەرمودە فەرموودەی دووەم هاوەڵی بەرێز ئەبو هورەیرە (رضي الله عنه) لە پێغەمبەری خۆشەویستەوە (صلى الله عليه وعلى آله وسلم) دەگێڕێتەوە کە فەرموویەتی: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلَا يُؤْذِ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. واتا: هەر کەس بڕوای بە خوداو ڕۆژی دوایی هەیە با ئازاری هاوسێکەی نەدات ،وەهەرکەس بڕوای بە خوداو ڕۆژی دوایی هەیە با ڕێزی میوانی بگرێت ، وەهەرکەس بڕوای بە خوداو ڕۆژی دوایی هەیە با خێر بڵێت یان بێدەنگبێت. واتای وشەکان: مَنْ: ئیسمی مەوسولە، لە زمانی عەرەبیدا بۆ ئاماژەکردنە بۆ کەسێکی عاقڵ، بە واتای (الَّذِي) دێت، یانی ئەو کەسەیە. كَانَ: کردارێکی ڕابردووی ناتەواوە (فِعْلٌ مَاضٍ نَاقِصٌ)، پێی دەوترێت ناتەواو (چونکە بکەری نییە)، چەندین کاری هەیە لە زمانی عەرەبی، تەنها زانینی ئەوەی کارەکە دەگێڕێتەوە بۆ ڕابردوو بەسە بۆ ئێرە. يُؤْمِنُ: کردارێکی ڕانەبردووە (فِعْلٌ مُضَارِعٌ)، بە مانای: بڕوا دەهێنێت، بەڵام بەهۆی (كَانَ) ماناکەی دەگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی بەردەوام، واتە: بڕوای هەیە. بِاللَّهِ: بە خودا، حەرفی جەڕی (بِـ)، بە واتای (بە) دێت. وَ: حەرفی عەتفە، ڕستەی دوای خۆی دەگێڕێتەوە سەر مانای ڕستەی پێشتر. الْيَوْمِ الْآخِرِ: ڕۆژی دوایی، بە هۆی (وَ) حەرفی عەتف ماناکەی دەچێتەوە سەر ڕستەی پێشوو، واتە: هەروەها بڕوای بە ڕۆژی دوایی هەیە. لَا: بۆ نەهیکردن بەکاردێت. يُؤْذِ: (يُؤْذِي) کردارێکی ڕانەبردووە (فِعْلٌ مُضَارِعٌ)، بە مانای: ئازاری دەدات، بە هۆی (لَا) ـوە ماناکەی دەبێتە نهی، واتە: ئازاری نەدات. جَارَهُ: (الْجَارُ) دراوسێیە، (جَارُهُ) واتە: دراوسێکەی. لِيُكْرِمْ: ئەو (لَام) ـەی کە دەچێتە سەر کرداری ڕانەبردوو (فِعْلٍ مُضَارِعٍ)، بۆ فەرمانکردنە، واتە: ڕێزی بگرێت. لِيَقُلْ: فەرمانە بە هۆی (لَام) ـەوە، واتە: بڵێت. أَوْ: حەرفی عەتفە وەک (وَ)، بەڵام بە مانای (یان) دێت. لِيَصْمُتْ: بێدەنگ بێت، فەرمانە وەک پێشوو. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ م.مەڕوان کوردی

عَلِّمْ طِفْلَكَ أَنَّ الْخُصُوصِيَّةَ احْتِرَامٌ ❤️ منداڵەکەت فێر بکە کە تایبەتمەندی ڕێزگرتنە ❤️ لَيْسَ مِنْ حَقِّنَا أَنْ نُفَتِّشَ فِي حَقِيبَةِ أَحَدٍ، أَوْ نَفْتَحَ أَغْرَاضَهُ، أَوْ نَقْرَأَ رَسَائِلَهُ دُونَ إِذْنِهِ… حَتَّى لَوْ كَانَ قَرِيبًا مِنَّا. مافی ئەوەمان نییە پشکنین لە جانتای کەسێکدا بکەین، یاخود کەلوپەلەکانی بکەینەوە، یاخود نامەکانی بخوێنینەوە بێ مۆڵەتی خۆی... تەنانەت ئەگەر لە خۆشمانەوە نزیک بێت. ابْدَأْ بِتَعْلِيمِ طِفْلِكَ الاِسْتِئْذَانَ مُنْذُ الصِّغَرِ، لِيَكْبَرَ وَهُوَ يَعْرِفُ أَنَّ احْتِرَامَ خُصُوصِيَّةِ الْآخَرِينَ جُزْءٌ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ. 🌷 لە منداڵییەوە دەست بکە بە فێرکردنی دەستوور و مۆڵەتخواستن بە منداڵەکەت، بۆ ئەوەی کە گەورە بوو بزانێت ڕێزگرتن لە تایبەتمەندیی ئەوانی تر بەشێکە لە ڕەوشتبەرزی. 🌷 «كَمَا نُحِبُّ أَنْ يَحْتَرِمَ الْآخَرُونَ خُصُوصِيَّتَنَا، عَلَيْنَا أَنْ نَحْتَرِمَ خُصُوصِيَّتَهُمْ.» «چۆن حەز دەکەین ئەوانی تر ڕێز لە تایبەتمەندیی ئێمە بگرن، پێویستە ئێمەش ڕێز لە تایبەتمەندیی ئەوان بگرین.»

جیاوازی سەرەکی لە نێوان (متوفَّى)و (متوفِّي) لە زمانی عەرەبیدا لە جۆری وشەکە و ماناکەیدایە، بەم شێوەیەی خوارەوە: ١. متوفَّى (بە ئەلفی مەقسوورە - ى) مانای: کۆچکردوو / مردوو (ئەو کەسەی کە گیانی کێشراوە). لە ڕووی ڕێزمانییەوە: ناوی مەفعولە (اسم مفعول). بەکارهێنان: بۆ ئەو کەسە بەکاردێت کە فەوتاوە و وەفاتی کردووە. نموونە: «رحم الله المتوفَّى» (خوای گەورە بەزەیی بە کۆچکردووەکەدا ببەخشێت). ۲ـ متوفِّي(بە یائی بەستراوە - ي) مانای: ئەو لایەنەی کە گیان دەکێشێت (واتە خوای گەورە یان فریشتەی گیانکێشان - ملک الموت). * **لە ڕووی ڕێزمانییەوە: ناوی فاعیلە (اسم فاعل). بەکارهێنان: بۆ بەدیهێنەر (خوای گەورە) بەکاردێت کە گیانی بەندەکان دەکێشێت. نموونە: «الله هو المتوفِّي للأنفس» (خوای گەورە خۆی گیانکێشی گیانەکانە). 💡 بە کورتی و پوختی: متوفَّى (بە ئەلف) = مردوو(ئەو کەسەی وەفاتی کردووە). متوفِّي (بە یا) = گیانکێش (خوای گەورە). تێبینی:لە نووسینی ڕۆژانە و بەڵگەنامە فەرمییەکاندا، هەڵەی باو ئەوەیە کە پیتەکان تێکەڵ دەکرێن؛ بۆیە بۆ کەسی کۆچکردوو دەبێت بنووسرێت (المتوفَّى)

#فێربونی_زمانی_عەرەبی_بە_فەرمودە فەرموودەی یەکەم پێغەمبەری خۆشەویست (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ) دەفەرموێت: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ..» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. #واتای گشتی: مڕۆڤی موسوڵمان ئه‌و كه‌سه‌یه‌، كه‌ موسوڵمانان له‌ زمان و ده‌ستی سه‌لامه‌تبن. #واتای وشەکان: * الْمُسْلِمُ: کەسی موسوڵمان. * مَنْ: ئیسمی مەوسولە، له زمانی عەرەبیدا بۆ ئاماژەکردن بو کەسێکی عاقڵ، بە واتای (الَّذِي) دێت، یانی ئه‌و کەسەیە. * سَلِمَ: کردارێکی ڕابردووە (فِعْلُ مَاضٍ)، واتە: سەلامەت بێت. * الْمُسْلِمُونَ: موسوڵمانان، ناوێکی کۆیە بۆ کۆمەڵێک نێر. * مِنْ: حەرفی جەڕڕە، بە مانای (لە) دێت. * لِسَانِهِ: زمانی، وشەی (لِسَان) زمانە، کە ڕاناوی (ه) پێوە لکا (لِسَانِهِ)، واتە: زمانی ئەو. * وَ: حەرفی عەتفە، ڕستەی دوای خۆی دەگێڕێتەوە سەر مانای ڕستەی پێشتر. * يَدِهِ: دەستی، (يَد) بە مانای دەست دێت، (يَدِهِ) واتە: دەستی ئەو. ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ م . مەڕوان کوردی

وشە لێک چووەکان ١. جَدّ / جِدّ / جُدّ ​جَدّ (بە فەتحە): باپیر 👴 ​جِدّ (بە کەسرە): کۆشش و جدییەت 🎯 ​جُدّ (بە زەممە): بیر (بیری ئاو ) 🕳 ​٢. شَعْر / شِعْر / شُعُر ​شَعْر (بە فەتحە): قژ / موو 💇‍♂️ ​شِعْر (بە کەسرە): هۆنراوە / شیعر 📜 ​شُعُر (بە زەممە): هەستەکان (کۆیی وشەی شُعُور) ❤️ ​٣. بَرّ / بِرّ / بُرّ ​بَرّ (بە فەتحە): وشکانی / بیابان 🏜 ​بِرّ (بە کەسرە): چاکەکاری / چاکە کردن لەگەڵ دایک و باوک 🤝 ​بُرّ (بە زەممە): گەنم 🌾 ​٤. قَلَّدَ / قُلِّدَ ​قَلَّدَ (سەروو پیتەکان فەتحە): چاولێکەری کرد / تەقلیدی کردەوە 👥 ​قُلِّدَ (پێش پیتەکەی کۆتایی کەسرە): خەڵات کرا / مەدالیای پێبەخشرا 🏅 ​٥. الحَيَّة / الحِيَّة ​الحَيَّة (بە فەتحەی حاء): مار 🐍 ​الحِيَّة (بە کەسرەی حاء): ژیان (شێوازی ژیان یان ڕووداوێکی زیندینێتی) 🌱

* سُئِلَ حَكِيمٌ: كَيْفَ وَصَلْتَ لِهَذِهِ الدَّرَجَةِ مِنَ الْوَعْيِ؟ لە دانایەک (حەکیمێک) پڕسیار کرا: چۆن گەشتیتە ئەم ئاستە لە هۆشیاری؟ * مَا هِيَ الْكُتُبُ الَّتِي قَرَأْتَهَا؟ ئەو کتێبانە چین کە خوێندووتنەتەوە؟ * فأَجَابَ: قَرَأْتُ خَمْسِينَ طَعْنَةً وَسَبْعِينَ مُشَاجَرَةً وَعِشْتُ الْكَثِيرَ مِنَ الْأَزَمَاتِ.. ئەویش لە وەڵامدا گوتی: پەنجا خەنجەر (خەیانەت) و حەفتا شەڕ و کێشەم خوێندەوە، و ژیام لەناو گەلێک قەیراندا.. * رَأَيْتُ الْغَدْرَ فِي عُيُونِ الْأَقَارِبِ فَتَعَلَّمْتُ الْحَذَرَ. غەدر و بێوەفاییم لە چاوی خزمەکانمدا بینی، بۆیە فێری وریایی و حەزەرکردن بووم. رَأَيْتُ الْقَسْوَةَ فِي عُيُونِ مَنْ أُحِبُّ فَتَعَلَّمْتُ الصَّمْتَ. دڵڕەقیم لە چاوی ئەو کەسانەدا بینی کە خۆشم دەویستن، بۆیە فێری بێدەنگی بووم. رَأَيْتُ النُّكْرَانَ مِنْ أَقْرَبِ الْأَصْدِقَاءِ فَتَعَلَّمْتُ الرَّحِيلَ. بێ‌ وەفاییم لە نزیکترین هاوڕێکانمەوە بینی، بۆیە فێری کۆچکردن و ڕۆیشتن بووم. دَفَنْتُ الْكَثِيرَ مِنَ الْأَحِبَّةِ فَتَعَلَّمْتُ أَنَّ الْمَحَبَّةَ يَجِبُ أَنْ تُعَاشَ. زۆرێک لە خۆشەویستانم بە خاک سپارد، بۆیە فێربووم کە دەبێت بە خۆشەویستی بژیت (چێژی لێ وەربگیرێت لە کاتی خۆیدا). *إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَتَعَلَّمَ اقْرَأِ الدُّنْيَا فَهِيَ الْكِتَابُ الْوَحِيدُ الَّذِي لَا قَرَارَ لَهُ... ئەگەر دەتەوێت فێرببیت، دنیا بخوێنەوە، چونکە ئەو تاکە کتێبە کە کۆتایی بۆ نییە... وَاعْلَمْ أَنَّهُ فِي دُرُوسِ الْحَيَاةِ لَا شَيْءَ مَجَّانِيٌّ...!! وە بزانە کە لە وانەکانی ژیاندا، هیچ شتێک بە خۆڕایی نییە...!!

كَوْنُكَ عَلَى صَوَابٍ هَذَا لَا يَعْنِي أَنَّنِي عَلَى خَطَأٍ، أَنْتَ فَقَطْ لَمْ تَرَى الحَيَاةَ مِنْ زَاوِيَتِي. ڕاستبوونی تۆ بەو مانایە نییە کە من هەڵەم، تۆ تەنها لە گۆشەنیاگای منەوە سەیری ژیانت نەکردووە.

جێناوەکان (الضمائر) لە زمانی عەرەبیدا دابەش دەبن بۆ چەند جۆرێکی سەرەکی. لێرەدا بە شێوەیەکی پوخت و ڕێکخراو دەیخەینە ڕوو: # ١. جێناوە سەربەخۆکان (الضمائر المنفصلة) ئەم جێناوانە بە جیا دەنووسرێن و نانووسێن بە وشەکانی ترەوە، زۆربەی کات وەک (مبتدأ) دێن: | جۆر | تاک (المفرد) | دووانە (المثنى) | کۆ (الجمع) | |---|---|---|---| | *بۆ قسەکەر (المتكلم) أنا (من) | *نحن(ئێمە) ــــــــــــــــــــــ | *بۆ ئامادەبوو (المخاطب) *أنتَ (تۆ - نێر) *أنتِ(تۆ - مێ) *أنتما (ئێوە - دووانە) *أنتم (ئێوە - نێر) *أنتنَّ(ئێوە - مێ) ـــــــــــــــــــــــــــــــ |*بۆ نادیار (الغائب) هو (ئەو - نێر) *هي (ئەو - مێ) *هما (ئەوان - دووانە) *هم (ئەوان - نێر) *هنَّ (ئەوان - مێ) ـــــــــــــــــــــــــــــــ # ٢. جێناوە لکاوەکان (الضمائر المتصلة) ئەم جێناوانە دەنووسێن بە (ناو، کردار، یان پاشگر)ەوە. گرنگترینیان ئەوانەن کە لە کۆتایی ناوەکان دێن بۆ دەربڕینی خاوەندارێتی: * ـي:(کتێبەکەم - كتابي) *ـنا:(کتێبەکەمان - كتابنا) * كَ: (کتێبەکەت - بۆ نێر - كتابكَ) *ـكِ:(کتێبەکەت - بۆ مێ - كتابكِ) * ـكما: (کتێبەکەتان - بۆ دووانە - كتابكما) * ـكم:(کتێبەکەتان - بۆ کۆی نێر - كتابكم) * ـكنَّ:(کتێبەکەتان - بۆ کۆی مێ - كتابكنَّ) * ه: (کتێبەکەی - بۆ نێر - كتابُه) * ـها: (کتێبەکەی - بۆ مێ - كتابُها) * ـهما: (کتێبەکەیان - بۆ دووانە - كتابهما) * ـهم: (کتێبەکەیان - بۆ کۆی نێر - كتابهم) * ـهنَّ: (کتێبەکەیان - بۆ کۆی مێ - كتابهنَّ) ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ # ٣. جێناوە شاراوەکان (الضمائر المستترة) ئەمانە ئەو جێناوانەن کە لە ڕستەکەدا دیار نین بەڵام لە واتای کردارەکەدا تێدەگەین، وەک: * اکتبْ:(بنووسە) -> جێناوەکە لێرەدا "أنتَ"یە و شاردراوەتەوە. *نلعبُ:(یاری دەکەین) -> جێناوەکە لێرەدا "نحن"ە و شاردراوەتەوە. > *تێبینی:* زمانی عەرەبی جیاوازی دەکات لە نێوان نێر و مێ، هەروەها جۆرێکی تایبەتی هەیە بۆ "دووانە" (المثنى) کە لە زمانی کوردیدا نییە.

طُرْفَةٌ : قسەی خۆش ​مَرَّ أَعْرَابِيٌّ عَلَى قَوْمٍ وَهُمْ يَأْكُلُونَ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ وَجَلَسَ يَأْكُلُ مَعَهُمْ، فَسَأَلُوهُ: هَلْ تَعْرِفُ أَحَدًا مِنَّا؟ فَأَشَارَ إِلَى الطَّعَامِ.. وَقَالَ: أَعْرِفُ هَذَا.. ​ ​ ​دەشتەکییەک (کابرایەکی عەرەبی بیابان نشین) بە لای کۆمەڵە کەسێکدا تێپەڕی کە خەریکی نانخواردن بوون، سڵاوی لێ کردن و دانیشت لەگەڵیان دەستی کرد بە نانخواردن، لێیان پرسی: ئایا کەس لە ئێمە دەناسیت؟ ئەویش ئاماژەی بۆ خواردنەکە کرد و وتی: ئەمە دەناسم..

یَوْمُ العُطْلَةِ (ڕۆژی پشوو) ​ ​ذَهَبَ حَازِمٌ إِلَى الشَّاطِئِ مَعَ عَائِلَتِهِ فِي العُطْلَةِ. حازم لە پشوودا لەگەڵ خێزانەکەی چوو بۆ کەنار دەریا. ذَهَبَتْ أُمُّهُ مَعَهُ إِلَى السُّوقِ لِشِرَاءِ بَعْضِ الحَاجَاتِ. دایکی لەگەڵیدا چوو بۆ بازاڕ بۆ کڕینی هەندێک پێداویستی. ثُمَّ ذَهَبُوا جَمِيعًا بِالسَّيَّارَةِ إِلَى الشَّاطِئِ. پاشان هەموویان پێکەوە بە ئۆتۆمبێل چوون بۆ کەنار دەریاکە. وَعِنْدَ وُصُولِ الأُسْرَةِ قَابَلَتْ أُخْتُهُ صَدِیقَاتِهَا. کاتێک خێزانەکە گەیشتن، خوشکەکەی هاوڕێکانی خۆی بینی. ثُمَّ ذَهَبْنَ لِلسِّبَاحَةِ. پاشان (کچەکان) چوون بۆ مەلەکردن. اِسْتَمْتَعَتِ الأُسْرَةُ بِالعُطْلَةِ كَثِيرًا حَيْثُ قَضَتْ وَقْتًا مُمْتِعًا. خێزانەکە زۆر چێژیان لە پشووەکە وەرگرت و کاتێکی خۆشیان بەسەر برد. ​تێبینی // دەربارەی کردارەکان (ئەوانەی بە ڕەنگی شین نووسراون): ئەم دەقە مەبەستی فێرکردنی شێوازەکانی کرداری ڕابردووە (ذَهَبَ) بۆ تاک و کۆ و نێر و مێ: ​ذَهَبَ: بۆ نێر (حازم). ​ذَهَبَتْ: بۆ مێ (دایکی). ​ذَهَبُوا: بۆ کۆی نێر یان تێکەڵ (خێزانەکە). ​ذَهَبْنَ: بۆ کۆی مێ (خوشکەکەی و هاوڕێکانی).

«شَاءَ مَنْ شَاءَ وَأَبَى مَنْ أَبَى» ئەم ڕستەیە یەکێکە لە دەستەواژە باوەکانی زمانی عەرەبی کە بۆ جەختکردنەوە لەسەر ڕوودانی شتێک بەکاردێت، بەبێ گوێدانە ڕەزامەندی کەسانی دەوروبەر. * مانای وشەبەوشە: "ویستی ئەوەی کە ویستی، و ڕەتی کردەوە ئەوەی کە ڕەتی کردەوە." * مانای مەبەست: * کێ حەزی لێیە با حەزی لێ بێت و کێ حەزی لێ نییە با حەزی لێ نەبێت. * بیانەوێت یان نەیانەوێت (کارەکە هەر دەبێت). * بە کەیفی خۆیان، ڕازی بن یان نا.

«مَنْطِق» : واتە بیرکردنەوەی ڕێکوپێک یان شێوازی قسەکردن و بەڵگەهێنان. بە کوردی دەکرێت بڵێین: "ڕێکخستنی بیر". «مُحَنَّك» : واتە کەسێک کە ئەزموونی زۆری هەیە، زیرەک و بەئاگایە. بە کوردی: "تاقیکراوە"، "زیرەک" یان "ئەزمووندیدە".

«شِئْنَا أَوْ أَبَيْنَا» واتە: حەزمان لێ بێت یان نا، ڕازی بین یان نا.

ماناینَهْبُ الأَرَاضِي 🔹 بەزۆر دەست بەسەر زەوی یان مڵکێکی کەسێکی تردا گرتن یان 🔹 دزینی زەوی بە شێوەی نایاسایی بە کوردی (سۆرانی) دەوترێت: تاڵانکردنی زەوی داگیرکردنی نایاسایی زەوی بەزۆر وەرگرتنی مڵک 📌 نموونە: قامَ بعضُ الأشخاصِ بنَهْبِ الأَراضي. → هەندێ کەس زەویان تاڵان کرد.

نـاوی دەنگی گیانداران لە زمانی عەرەبیدا