Latipov [uzb]

Prezident Administratsiyasi to‘g‘risidagi qonuni haqida Bugun davlat rahbari Prezident Administratsiyasi to‘g‘risidagi konstitutsiyaviy qonunni imzoladi. Hujjat parlamentda birinchi o‘qishda ko‘rib chiqilganidan qabul qilinguniga qadar 10 kun o‘tdi. Ehtimol, bu shunday darajadagi hujjatni qabul qilish uchun rekord darajada qisqa muddatdir. Qonundagi ko‘plab normalar butun davlat boshqaruvi tizimi uchun muhim ahamiyatga ega ko‘rinadi va shu sababli, mening nazarimda, ular qo‘shimcha ravishda jamoatchilikka batafsil tushuntirilishi kerak. Xususan, Administratsiya xodimlariga berilayotgan juda keng immunitet yuzasidan savollar tug‘iladi. Dunyodagi boshqa prezident administratsiyalari xodimlari va rahbarlarida shunday kafolatlar bo‘lmasa kerak. Administratsiya mansabdor shaxslarining daxlsizligi ularning shaxsiy hayoti, turar joyi, xizmat xonalari, shaxsiy va xizmat transporti, aloqa vositalari, yozishmalari, elektron ma’lumotlari, buyumlari va hujjatlariga, shuningdek ularning oila a’zolariga ham tatbiq etiladi. Ularga nisbatan jinoyat ishi qo‘zg‘atish, jinoiy javobgarlikka tortish, tezkor-qidiruv va tergov harakatlarini o‘tkazish, protsessual majburlov choralarini qo‘llash hamda ma’muriy qamoq jazosi qo‘llashga yo‘l qo‘yilmaydi. Boshqaruv xodimlari o‘z vakolatlarini amalga oshirish bilan bog‘liq qaror va harakatlari uchun jinoiy, ma’muriy yoki fuqaroviy javobgarlikka tortilmaydi. Boshqa harakatlar bo‘yicha shunga o‘xshash choralarni qo‘llash faqat prezidentning yozma roziligi bilan mumkin. Jinoyat ishini faqat bosh prokuror qo‘zg‘atishi, bunday ishlarni esa Oliy sud ko‘rib chiqishi mumkin. Mansabdor shaxslar Administratsiyadan bo‘shatilganidan keyin ham immunitetini umrbod, boshqaruv xodimlari esa besh yil davomida saqlab qoladi. Ushbu kafolatlar buzilgan holda olingan dalillar nomaqbul deb topiladi. Administratsiya mansabdor shaxslari va ularning oila a’zolariga umrbod diplomatik pasportlar, boshqaruv xodimlariga esa Administratsiyada ishlagan davrida diplomatik pasportlar berilishi nazarda tutilgan. Mansabdor shaxslar qatoriga Administratsiya rahbari, uning maslahatchilari, prezident yordamchisi, Administratsiya rahbari o‘rinbosarlari, uning kotibiyati mudiri, prezident maslahatchilari va vakillari, shuningdek Administratsiya tarkibiy bo‘linmalari rahbarlari hamda ularning o‘rinbosarlari kiradi. Mansabdor shaxslar va boshqaruv xodimlariga Administratsiyadan bo‘shatilganidan keyin, qoida tariqasida, avvalgi lavozimidan past bo‘lmagan, imkoniyat bo‘lsa esa kamida bir pog‘ona yuqori lavozim kafolatlanadi. Balki, bu savollar shunchaki havoda qolib ketar. Shunga qaramay, so‘ramoqchiman. Nega mansabdor shaxslar ishdan bo‘shatilganidan keyin ham daxlsizlikni umrbod, boshqaruv xodimlari esa yana besh yil davomida saqlab qolishi kerak? Kafolatlarning turar joy, transport, yozishmalar, elektron ma’lumotlar va oila a’zolari shaxsiy hayotining ayrim jihatlariga tatbiq etilishi qay darajada asosli? Boshqaruv xodimlariga nisbatan ayrim hollarda protsessual harakatlar faqat prezidentning yozma roziligi bilan amalga oshirilishi, jinoyat ishini faqat bosh prokuror qo‘zg‘atishi, ishni esa Oliy sud ko‘rib chiqishi haqidagi normalar ham alohida tushuntirishga muhtoj. Ijtimoiy kafolatlar bo‘yicha ham savollar bor. Masalan, nima uchun Administratsiyadan ketgan xodimga avvalgi lavozimidan past bo‘lmagan, ayrim hollarda esa kamida bir pog‘ona yuqori lavozim kafolatlanadi? Qonun bir vaqtning o‘zida Administratsiyaning o‘z vakolatlarini ham sezilarli darajada kuchaytiradi. U davlat organlari rahbarlariga bajarilishi majburiy bo‘lgan topshiriqlar berishi, mansabdor shaxslar faoliyati samaradorligini baholashi va ularni lavozimidan ozod etishgacha bo‘lgan choralarni qo‘llash tashabbusi bilan chiqishi mumkin. Administratsiya rahbari esa butun mamlakatdagi davlat organlari va mansabdor shaxslar uchun majburiy bo‘lgan normativ farmoyishlar chiqarish huquqini oladi. Va bu farmoyishlar maqomiga ko‘ra hukumat qarorlaridan yuqori turadi. Shu munosabat bilan Prezident Administratsiyasi va Vazirlar Mahkamasi mas’uliyati amalda qanday chegaralanishini tushunish muhim. Agar Administratsiya muvofiqlashtirsa, nazorat qilsa va majburiy topshiriqlar bersa, tegishli soha uchun formal javobgarlik esa hukumat va vazirliklarda qolsa, yakuniy natija uchun kim javob beradi? Men uchun alohida savol — bunday ko‘lamdagi qonun qanday qabul qilingani. Konstitutsiyaviy qonun Prezident Administratsiyasini, ehtimol, mamlakatdagi eng muhim davlat institutlaridan biriga aylantiradi, davlat boshqaruvi tizimi, normativ-huquqiy ijodkorlik, kadrlar siyosati va yuqori lavozimli amaldorlarning daxlsizlik kafolatlariga ta’sir qiladi. Menimcha, bunday hujjatlar imkon qadar keng jamoatchilik muhokamasi, har bir nozik normaning batafsil izohi, ekspertlar pozitsiyasi va parlamentdagi to‘laqonli ochiq munozarani talab qiladi. Shaxsan men uchun har qanday qonun, ayniqsa konstitutsiyaviy qonun, ochiq jamoatchilik muhokamasisiz va parlamentdagi ommaviy, mazmunli munozarasiz qabul qilinsa, boshidanoq savol va shubhalar uyg‘otadi. Mualliflarning niyati qanchalik yaxshi bo‘lmasin va o‘zgarishlar qanchalik katta islohotlar bilan izohlanmasin, yopiq yoki formal qabul qilish jarayoni baribir savollar tug‘diradi. Piter Parkerga Ben amaki aytganidek, «katta kuch katta mas’uliyatni talab qiladi». Prezident Administratsiyasi juda katta vakolatlar va o‘z xodimlari uchun jiddiy kafolatlarga ega bo‘lmoqda. Ammo shunga teng darajada kuchli mas’uliyat, shaffoflik va hisobdorlik mexanizmlarini ham ko‘rishni istardim. Afsuski, hozircha men bunday muvozanatni ko‘rmayapman va bu xavotir uyg‘otadi.   @latipovuzb

Qadrli oʻquvchilar, bir necha kundan soʻng — 11-avgustda Gazeta 18 ga toʻladi 🥳 Bu vaqt mobaynida biz “Yangiliklarimiz xalq uchun” tamoyiliga amal qilgan holda minglab yangiliklar, reportajlar, intervyu va tahliliy maqolalar chiqardik. Ayrim maqolalarimiz muhim muammolarga eʼtibor qaratishga va shahar hamda mamlakat hayotidagi oʻzgarishlarga xizmat qilganidan faxrlanamiz. Tahririyatdagi har bir inson sizning qoʻllovingizsiz bularning hech biri imkonsiz boʻlishini yaxshi tushunadi. Shuning uchun bugun soʻz navbatini sizga bermoqchimiz. Gazeta siz uchun nimani anglatishi haqida soʻzlab bering. Ehtimol, biror mavzuni tushunib yetishga yordam bergan yoki sizni shunchaki befarq qoldirmagan biror maqolani eslarsiz. Balki matnlarini kutadigan va birinchilardan boʻlib oʻqib boradigan sevimli muallifingiz bordir. 💌 @GazetauzMuloqotBot botimizga yozib, Gazeta bilan bogʻliq hikoyangiz bilan oʻrtoqlashing. Bu 18 yoshimiz uchun eng qimmatli sovgʻa boʻladi. Tabriklarning bir qismini eʼlon qilamiz.

Yangi alifboning narxi   So‘nggi bir oy davomida o‘zbek alifbosini yana bir bor o‘zgartirish masalasidagi bahslar tinmayapti.   Ammo men hanuzgacha hokimiyat aynan qanday muammoni hal qilmoqchi ekanini va nima uchun buning uchun jamiyatga bunchalik qimmatga tushadigan “islohot” taklif qilinayotganini tushunmadim.   Avvaldan aytib qo‘yay: men tilshunos ham, o‘zbek alifbosi bo‘yicha ekspert ham emasman. Bundan tashqari, kundalik hayotda asosan rus tilidan, o‘zbek tilida yozganimda esa ko‘proq kirill yozuvidan foydalanaman. Shu bilan birga, lotin yozuvidagi bloglarni ham bemalol o‘qiyman. Shuning uchun amaldagi lotin alifbosining barcha noqulayliklarini yoki taklif etilayotgan o‘zgarishlarning afzalliklarini to‘liq baholay olmasligim mumkin.   Ehtimol, aynan shu sababli qaysi harflarni saqlab qolish yoki almashtirish kerakligi haqidagi fikrim katta vaznga ega emasdir. Ammo soliq to‘lovchi sifatida bu tashabbusning moliyaviy tomoni meni ayniqsa tashvishga solmoqda.   Alifboning o‘zgartirilishi darsliklar, hujjatlar, davlat blankalari, peshlavhalar, saytlar, O‘zbekiston gerbi va u tasvirlangan barcha materiallar, banknotalar hamda boshqa ko‘plab narsalarni yangilash zaruratini tug‘diradi. Ertami-kechmi, ularning barchasini almashtirishga to‘g‘ri keladi. Bu ish bosqichma-bosqich amalga oshirilsa ham, xarajatlar yo‘qolib qolmaydi. Aksincha, tilga olinayotgan o‘tish davri yillarga cho‘zilib, yanada katta chalkashlikni yuzaga keltirishi mumkin.   Masalan, bir hujjatda eski yozuv, boshqasida yangi yozuv qo‘llanadi. Ayrim darsliklar eski qoidalar, boshqalari esa yangi qoidalar asosida chop etiladi. Haqiqiy bir xillikka erishish uchun hamma narsani tezda almashtirishga to‘g‘ri keladi, bu esa katta xarajatlarni anglatadi.   Maktab darsliklari odatda har uch-besh yilda yangilanadi. Ammo bosqichma-bosqich o‘tish jarayonida g‘alati vaziyat yuzaga keladi: boshlang‘ich sinflarda amaldagi lotin yozuvida o‘qish va yozishni o‘rgangan bola bir necha yil o‘tib uning yangi variantini o‘zlashtirishi kerak bo‘ladi.   Bunda faqat o‘zbek tili va adabiyoti darsliklarini emas, balki matematika, fizika, kimyo, tarix va boshqa barcha fanlar bo‘yicha kitoblarni qayta nashr etishga to‘g‘ri keladi. O‘tish davrida o‘quvchilarning qo‘lida alifboning turli variantlarida chop etilgan darsliklar bir vaqtda paydo bo‘lishi mumkin.   Shuning uchun “islohot”ning nafaqat filologik va texnik asoslarini — hozircha bu o‘zgarishlar nima sababdan zarurligini tushuntiradigan yirik tadqiqotlarni topmadim — balki uning to‘liq qiymat hisob-kitobini ham ko‘rishni istardim. Bu o‘zgarish davlatga, biznesga va oddiy odamlarga qancha tushadi? Xarajatlar qaysi manbalardan qoplanadi? Jamiyat buning evaziga qanday o‘lchanadigan foyda oladi?   Bizda birinchi navbatda hal qilinishi kerak bo‘lgan +100500 muammolar bor: maktablar va bolalar bog‘chalari yetishmasligi, ayrim maktablardagi hojatxonalarning hanuz tashqaridagi o‘ralardan iborat ekani, parklar tanqisligi, oddiy va uzluksiz energiya ta’minoti, ekologik muammolar.   Bir necha avlod hayotiga ta’sir qiladigan qarorni qabul qilishdan oldin uning haqiqiy narxi ochiq aytilishi kerak.   Ishonchsizlik   Qonunchilik palatasida alifboga oid o‘zgartirishlar deyarli muhokamasiz qabul qilinganidan keyin menda bu “islohot”ga nisbatan boshidanoq shubha paydo bo‘ldi. Parlament quyi palatasi spikeri to‘g‘ri va o‘rinli savollar bergan yagona deputatning gapini to‘xtatishga urindi. Aytgancha, uning savollariga aniq javob ham berilmadi. Hokimiyatga yoqmaydigan qarama-qarshi fikrlar esa, ma’lum bo‘lishicha, senzura qilinmoqda (maqolalar o’chirtirilmoqda). Bu men uchun ushbu islohotga ishonmaslikning ikkinchi sababidir.   Bugun Komil Jalilovning maqolasi e’lon qilindi. U murosali yechimni taklif qilmoqda: agar o‘zgarishlar muqarrar bo‘lsa, ular nuqtaviy bo‘lishi kerak. Uning fikricha, O‘ va G‘ harflari bilan bog‘liq texnik muammo haqiqatan ham mavjud, chunki raqamli tizimlar ularni ikkita belgidan iborat birikma sifatida qabul qilishi mumkin. Shu sababli ularni tashqi ko‘rinishi hozirgi harflarga yaqin bo‘lgan, bir xil diakritik belgili Ŏ va Ğ harflariga almashtirish mumkin.   Otabek Bakirov esa hech narsani o‘zgartirmasdan, O‘ va G‘ bilan bir qatorda Ŏ va Ğ variantlarini ham parallel qo‘llashni taklif qildi.   Jalilov ham Sh va Ch birikmalarini Ş va Ç bilan almashtirish uchun hozircha ishonarli sabab ko‘rmayapti. Bu harf birikmalari na tilni raqamlashtirishga, na sun’iy intellekt ishlashiga, na o‘qishga va na oddiy matn terishga xalal beradi. “Bir tovush — bir harf” tamoyili universal emas: rivojlangan ko‘plab tillarda bitta tovush ikki yoki undan ortiq harf bilan ifodalanadi.   Botir Qobilov ta’kidlaganidek, alifboni o‘zgartirish kosmetik tuzatish emas. Bu avlodlar, ta’lim, davlat xarajatlari va millionlab insonlarning kundalik odatlariga ta’sir qiladigan qaror. Bunday o‘zgarish uchun deyarli hayot-mamot darajasidagi asoslar kerak. Harf ustidagi “shapka” qaysi tomonga qarashi haqidagi yopiq eshiklar ortidagi muhokamalar buning uchun yetarli emas.   Asosiy xavf shundaki, mamlakatni yagona yozuv atrofida birlashtirish o‘rniga, uchta parallel tizimga ega bo‘lishimiz mumkin: kirill, hozirgi lotin va yangi lotin yozuvi. Katta avlod kirillda yozishda davom etadi, amaldagi lotinga o‘rganganlar undan foydalanadi, maktab o‘quvchilariga esa uchinchi variant o‘rgatiladi.   So‘nggi 30 yillik tajriba shuni ko‘rsatadiki, qonun qabul qilinishi odamlarni o‘rganib qolgan yozuvini o‘zgartirishga o‘z-o‘zidan majbur qilmaydi. Hatto davlat idoralari ham hozirgacha kirill yozuvidan faol foydalanmoqda. Shu sababli butun jamiyat yangi harflarga tez va ixtiyoriy ravishda o‘tishini kutish, kamida, soddalik bo‘ladi.   Qulaylik masalasi ham bor. Bugun o‘zbek lotin yozuvida oddiy inglizcha QWERTY klaviaturasi mavjud bo‘lgan deyarli har qanday telefon yoki kompyuterda yozish mumkin. Sh va Ch qo‘shimcha klaviatura, dastur yoki ortiqcha harakatlarsiz teriladi.   Yangi belgilar esa maxsus klaviatura yoki har bir harfni terishda bir nechta qo‘shimcha harakatni talab qiladi. Rasmiy jihatdan bu mayda muammo bo‘lib ko‘rinishi mumkin, ammo tranzaksiya xarajatlari aynan shunday mayda noqulayliklardan yig‘iladi. Odamlarning bir qismi eski usulda yozishda davom etadi, bir qismi kirillga qaytadi, yana kimdir ingliz yoki rus tilidan ko‘proq foydalanishni boshlaydi, chunki bu qulayroq.   Yana bir chuqurroq muammo — insonning matnni qabul qilishi. Tilshunos Iroda Azimova tushuntirishicha, inson o‘qishni o‘rgangach, miya har bir so‘zni alohida harflarga ajratib o‘qimaydi, balki uni tanish vizual qiyofasi orqali yaxlit holda taniydi. Ko‘p yillik o‘qish davomida insonda o‘ziga xos “vizual leksikonni” shakllanadi.   Shuning uchun hatto tez-tez ishlatiladigan to‘rtta harfning o‘zgarishi ham millionlab odamlarni minglab so‘zlarning yangi tashqi ko‘rinishiga qayta o‘rganishga majbur qiladi.   Chirchiq shahar shoshilinch tibbiy yordam markazi.   Çirçiq şahar şoşilinç tibbiy yordam markazi.   Ma’no bir xil, lekin vizual jihatdan bu allaqachon boshqa matn. Balki miya vaqt o‘tishi bilan moslashar, ammo bunday moslashuv yo‘lidan kim o‘tishni istaydi?   Bundan tashqari, alifboni o‘zgartirish kamdan-kam hollarda faqat filologik qaror bo‘ladi. Behzod Hoshimov ta’kidlaganidek, tarixda bunday islohotlar ortida ko‘pincha siyosiy maqsad turgan: yangi o‘zlikni yaratish, o‘tmish bilan aloqani uzish yoki jamiyatni avvalgi yozma merosidan ajratish.   Shuning uchun har qanday shunday tashabbusga nisbatan oddiy savol berish kerak: uning siyosiy va ijtimoiy maqsadi nima?   Agar bunday maqsad mavjud bo‘lsa, uni ochiq aytish va islohotning narxi bilan taqqoslash kerak. Agar bunday maqsad bo‘lmasa, jamiyat nega avlodlar o‘rtasidagi uzilish uchun haq to‘lashi kerak, holbuki buning evaziga aniq va tushunarli foyda olmaydi? @latipovuzb

Parlament quyi palatasi tobora yopiq boʻlib bormoqda   Yil boshidan buyon Oliy Majlis Qonunchilik palatasi yalpi majlislar translyatsiyasini YouTube platformasidan oʻzining rasmiy veb-saytiga koʻchirishga qaror qildi. Saytga toʻgʻridan-toʻgʻri kirgan odam…

Parlament quyi palatasi tobora yopiq boʻlib bormoqda   Yil boshidan buyon Oliy Majlis Qonunchilik palatasi yalpi majlislar translyatsiyasini YouTube platformasidan oʻzining rasmiy veb-saytiga koʻchirishga qaror qildi. Saytga toʻgʻridan-toʻgʻri kirgan odam translyatsiyalar boʻlimini amallab ham topa olmaydi.   Yil boshida Qonunchilik palatasi matbuot xizmati bilan gaplashgan edim. Ular serverlar IT-vazirligi koʻmagida kuchaytirilganini, 3−4 oy ichida esa saytda "YouTube'dan qolishmaydigan" imkoniyatlar — ortga qaytarib koʻrish va boshqa funksiyalar qoʻshilishi vaʼda qilinayotganini aytishgandi. Oradan yarim yil oʻtdi — bularning birortasi ham qilinmadi.   "Bu kimning qarori edi?" degan savolga aniq javob yangramadi. Matbuot xizmati masalaning "oʻziga xos jihatlari borligi"ni, palataning oʻzi maydoncha tanlash huquqiga egaligini taʼkidladi: "Xohlasak — veb-saytda chiqamiz, xohlasak — YouTube'da". Ularning soʻzlariga koʻra, hujjatlarda translyatsiyani aynan YouTube platformasida olib borish majburiyati yoʻq, gap OAVda translyatsiya qilish haqida ketmoqda.   Shuningdek, YouTube goʻyoki "toʻsatdan translyatsiyani oʻchirib tashlashi mumkin" degan vaj ham keltirildi. Bu juda zaif argument. Parlamentga translyatsiyani rasmiy saytda ham, YouTube'da ham bir vaqtda olib borishga hech kim xalaqit bermaydi. Boz ustiga, agar maqsad ochiqlik boʻlsa, maydonchalar va kirishning qulay usullari qanchalik koʻp boʻlsa, shunchalik yaxshi. Shu bilan birga, ular majlislardan parchalarni YouTube'da eʼlon qilishda davom etmoqdalar.   Nazarimda, asosiy sabab boshqa narsada — translyatsiyani nazorat qilish istagida boʻlishi mumkin. Ilgari bahsli vaziyatlar baʼzan aynan jonli efirda koʻzga tashlanib qolardi: nozik qonunlar muhokamasi, noqulay savollar, deputatlarning bayonotlari (kam boʻlsa-da, uchrab turardi). Bu maʼnoda YouTube noqulay: translyatsiyani saqlab olish, ortga qaytarish va tarqatish oson.   Hozir esa video faqat palata saytida chiqmoqda. U yerda ularda videoga kirishni boshqarish va zarurat tugʻilganda yozuvni eʼlon qilishdan oldin tahrirlash (montaj qilish) uchun koʻproq imkoniyat bor. Bundan tashqari, yangi videolar qoʻshilishi bilan eski yozuvlar gʻoyib boʻlmoqda. Hozirda faqat iyun oyi boshidan buyon qilingan translyatsiyalar mavjud. Yil boshida nimalar muhokama qilinganini endi topa olmaysiz (ular ushbu bo‘limda joylashgan ekan).   Yana bir muammo — jurnalistlarga hamon akkreditatsiya va parlamentga kirish huquqi berilmayapti. Nonsens!   Oʻzbekistonda qonun loyihalari matnlari Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilinganidan keyin ham hamon eʼlon qilinmaydi, balki toʻgʻridan-toʻgʻri Senatga yuboriladi. Senat ham hujjat matnini ochiqlamaydi va maʼqullaganidan keyin uni Prezident administratsiyasiga topshiradi. Yakunda qonun faqat prezident tomonidan imzolanganidan keyingina jamoatchilikka ochiq boʻladi. Shu sababli, parlament tomonidan qabul qilinganidan keyin hujjatga qanday oʻzgartirishlar kiritilgan boʻlishi mumkinligini kuzatish qiyin.   Vaholanki, na Senat, na Prezident administratsiyasi qonun matnini mustaqil ravishda oʻzgartirish huquqiga ega emas: ular uni yoki maʼqullashi, yoki rad etib, qayta ishlashga qaytarishi mumkin. Mening tajribamga koʻra, bunday oʻzgartirishlar baribir sodir boʻlgan: men Prezident administratsiyasida Senat tomonidan maʼqullab boʻlingan qonunga tuzatishlar kiritilganini shaxsan koʻrganman, garchi uning bunga vakolati boʻlmasa-da.   Men Qozogʻiston va Qirgʻiziston parlamentlari haqida yozgan edim. Agar ularning saytlariga qarasangiz, u yerda qonun loyihalari barcha bosqichlarda eʼlon qilinadi: parlamentga kiritilish bosqichida, birinchi, ikkinchi va uchinchi oʻqishlardan keyin.   Majlislarning stenogrammalari, qoʻmita yigʻilishlaridan translyatsiyalar, taklif etilayotgan qonunlarga tushuntirish xatlari va asosnomalar, maʼruzalar, slaydlar, hukumat aʼzolarining deputatlik soʻrovlariga javoblari hamda qonun loyihalari tashabbuskori kimligi haqida maʼlumotlar bor. @latipovuzb

Ekspert koʻplab maktablar bolalar shunchaki kunning maʼlum bir qismini oʻtkazadigan joyga aylanib qolganini mutlaqo qabul qilib boʻlmas holat deb aytdi. Shuningdek, u bolalarning nomaqbul xulq-atvoriga chora koʻrish tizimi, shuningdek, oʻqituvchilarni bunday vaziyatlarda oʻzini qanday tutish boʻyicha qoʻllab-quvvatlash va oʻqitish tizimi mavjud emasligini koʻrsatib oʻtdi. Bugun “Gazeta”da ushbu sohadagi tizimli muammolar va ularni hal etish boʻyicha takliflar haqida maqola ham eʼlon qilindi. Tavsiya qilaman. @latipovuzb

Bu voqeani haligacha hazm qilish qiyin. Bunday narsalarni koʻnglimga yaqin olmaslikka harakat qilaman, lekin vaziyat baribir tinchlik bermayapti. Gap Toshkent shahrining Mirzo Ulugʻbek tumanidagi 275-maktabda sodir boʻlgan shov-shuvli holat haqida ketmoqda. Avvaliga ijtimoiy tarmoqlarda oʻqituvchi 9-sinf oʻquvchisining urayotgani tasvirlangan video tarqaldi. Shundan soʻng, pedagogga nisbatan Jinoyat kodeksining 105-moddasi (Qasddan badanga oʻrtacha ogʻirlikdagi shikast yetkazish) bilan jinoyat ishi qoʻzgʻatildi. Keyin esa oʻquvchilarning xulq-atvori aks etgan boshqa bir tasvir paydo boʻldi: rasmiy talqinga koʻra, ular darsga xalaqit berishgan, oʻqituvchining talablarini bajarishmagan va pedagogga nisbatan hurmatsizlik koʻrsatishgan. Jamoatchilik maydonida urgʻu keskin oʻzgardi: maktabdagi zoʻravonlik haqidagi muhokamalar oʻrniga, pedagoglar himoyasi haqida gapira boshlashdi. Ayniqsa, oʻqituvchilarga ularning ortida “armiya, pogonlilar, generallar” turgani va ular prezident himoyasida ekanligi aytilgan yigʻilish juda yaqqol misol boʻldi. Pedagoglarni haqorat qilish va ularga nisbatan kuch ishlatish holatlari jazosiz qolmasligi vaʼda qilindi. Oʻqituvchiga nisbatan ochilgan jinoyat ishi batomom tugatildi. Maktab oʻquvchisining ota-onasi esa bolaning xulqi uchun jarimaga tortildi. Jurnalist Mirolim Isajonov aniqlashicha (uning ajoyib surishtiruvi, afsuski, oʻchirib tashlangan, mana bu erda uning nusxasini o’qisa bo’ladi), jamoatchilikka toʻliq maʼlumot berilmagan. Maʼlum boʻlishicha, oʻqituvchining qoʻlidan yana bir bola – Hasan Gafurov ham jabr koʻrgan va buning oqibati juda jiddiy – u haligacha shifoxonada, qiyinchilik bilan harakatlanyapti va gapiryapti. Uning ota-onasi ham jarimaga tortilgan. Yana bir bor: ikki nafar bola kaltaklangan, ulardan biri ikki haftadan ortiq vaqt davomida shifoxonada, ish esa yopilgan. Bu “agar oʻzini yomon tutsa”, bolalarni kaltaklash mumkin degan rasmiy signalmi? Yaqinlarining taʼkidlashicha, maktab va shifokorlarga dastlab kaltaklanish haqida emas, balki epilepsiya (tutqanoq) xuruji haqidagi versiya yetkazilgan (vaholanki, bolalarda hech qachon epilepsiya boʻlmagan), videolarning bir qismi va dalillar esa yashirilgan yoki oʻchirib tashlangan boʻlishi mumkin. Bolaning onasi maktabdagi yigʻilishdan noroziligini bildirdi. “Bizni kim himoya qiladi? Prezident va qonunlar, pogonlilar biz jabrlanuvchilarning orqamizda turib, himoya qilishi kerak emasmi? Qonun soppa-sog‘lom o‘g‘limni shu darajada urib, samosud qilgan o‘qituvchini oqladi, u xuddi farishtadek. Nega bu yig‘ilishga biz — ota-onalar va voqeaga guvoh bo‘lgan o‘quvchilar chaqirilmadi? Faqat o‘qituvchilarning soxta va yolg‘on fikrlarini eshitib, zo‘ravonni oqlashdi. Natijada voqeaga bir tomonlama baho berildi. Hammasi ko‘zbo‘yamachilik bo‘ldi”, — dedi u. Bu voqeada davlatning reaksiyasi eʼtiborga loyiq. Unga qaraganda, tashqi aralashuv, yaʼni “yuqoridan bosim” bor, aks holda tsenzura toʻlqini, ushbu holat haqida yozayotgan kanallarni “tozalash” ishlari kuzatilmagan boʻlardi. Koʻrib turganimizdek, bu yerda nizoning hal etilishi qonun asosida bo'lmayapti, hatto u yerda bolalar jabrlangan boʻlsa ham. Eng qoʻrqinchlisi mana shu. Biroq, qaror qabul qilishga masʼul boʻlgan shaxslar baribir xulosa chiqarar, mutaxassislarga quloq tutib, maktablardagi vaziyatni qandaydir tarzda oʻzgartirishga harakat qilar. Yaqinda “Gazeta” maktabdagi voqea boʻyicha ekspertlardan intervyu oldi. Taʼlim sohasi boʻyicha ekspert Komil Jalilovning taʼkidlashicha, ushbu vaziyat taʼlim tizimining barcha boʻgʻinlaridagi tizimli muammolarni ochib berdi. U bu muammolarni uchta toifaga ajratdi: maktab taʼlimi, oʻqituvchilar tayyorlash va jamiyat (bolalarga nisbatan zoʻravonlikni oqlaydigan jamiyat).

Tariflar haqida (2/2) Endi «boshqa mamlakatlarda qimmatroq» degan tezis haqida. Misol tariqasida Qozog‘istonni olaylik, u yerda tariflar go‘yoki biznikidan yuqori. Bu yerda muhim jihatlarni hisobga olish kerak. O‘zbekistonda butun mamlakat bo‘ylab yagona tarif setkasi amal qiladi. Toshkent, Nukus, Qarshi yoki Farg‘ona aholisi bir xil tarifda to‘laydi, vaholanki hududlardagi daromadlar sezilarli darajada farq qiladi. Bu boshqaruv uchun qulay, ammo oilaviy budjetga tushadigan yuklama nuqtai nazaridan doim ham adolatli emas. Qozog‘istonda bunday oddiy yagona tarif setkasi yo‘q. Tariflar hududga, yetkazib beruvchiga va tarmoq kompaniyasiga bog‘liq. Limitlar ham har xil. U yerda limit umuman xonadonga emas, balki har bir doimiy yashovchi kishi boshiga hisoblanadi. Elektr plitasi bo‘lmagan iste’molchilar uchun birinchi daraja bir yashovchiga 90 kVt·soatgacha, ikkinchisi – 90 dan 160 kVt·soatgacha amal qiladi, undan uyog‘iga uchinchi daraja qo‘llaniladi. Elektr plitali uylar uchun limitlar yuqoriroq. O‘zbekistonda elektr energiyasi bo‘yicha ijtimoiy me’yor xonadoniga oyiga 200 kVt·soatni tashkil etadi. Uyda bir kishi yashaydimi yoki besh kishilik oila – farqi yo‘q. Masalan, Olmaotada limit yashovchilar soni bilan birga o‘sadi. O‘zbekistonda esa xuddi shunday oila 200 kVt·soatdan keyinoq yuqori tarifga o‘tib ketadi. Ha, O‘zbekistonda bazaviy narx pastroq, lekin qo‘shnilardagi model oila kattaligini yaxshiroq hisobga oladi. Agar Olmaota tariflarini so‘mga o‘girsak, Olmaotadagi birinchi daraja – 29,34 tenge – bu 1 kVt·soat uchun taxminan 740 so‘m degani. Bu O‘zbekistondagi yeni bazaviy tarifdan (650 so‘m) 13,8 foizga yuqori. Ammo uch kishilik omar hisobiga qayta hisoblansa, summa deyarli yaqin chiqadi: O‘zbekistonda qariyb 193 ming so‘m, Olmaotada esa taxminan 199,8 ming so‘m. Biroq Qozog‘istonning boshqa hududlarida tariflar pastroq. Masalan, Pavlodarda bazaviy tarif 22,23 tenge (561 so‘m) – bu O‘zbekistondagidan ham kamroq degani. Qozog‘istonda tariflar bundan ham past bo‘lgan hududlar bor. Bu yerda daromadlarni ham hisobga olish kerak. Qozog‘istonda 2026-yil birinchi choragi yakunlariga ko‘ra o‘rtacha ish haqi 461,5 ming tengeni yoki qariyb 11,6 mln so‘mni tashkil etdi, mediana ish haqi esa 331,5 ming tenge bo‘ldi. Bizda mediana ish haqi hali e’lon qilinmaydi, garchi uni hisoblash rejalashtirilayotgan bo‘lsa-da. O‘zbekistonda o‘rtacha ish haqi 6,83 mln so‘mni tashkil etdi, bu qo‘shnilarnikidan 70 foizga pastdir. O‘zbekistonda yangi bazaviy tarifda 200 kVt·soat – bu 130 ming so‘m yoki o‘rtacha ish haqining qariyb 1,9 foizi degani, Toshkentda – 1,1 foiz. Olmaotada birinchi darajadagi 200 kVt·soat esa qariyb 5868 tenge yoki shahardagi o‘rtacha maoshning taxminan 1 foizini tashkil etadi. Ya’ni, mutloq raqamlarda O‘zbekistonda elektr energiyasi qayerdadir arzonroq bo‘lsa ham, daromadga nisbatan olganda oila budjetiga tushadigan yuklama bizda yuqoriroq. Yana bir muhim jihat bor. O‘zbekistonda gazlashtirilmagan hududlar uchun va’da qilingan 50 foizlik chegirma haligacha joriy etilmadi (hozircha hisob-kitoblar olib borilmoqda). Qishda markazlashgan gaz ta’minoti bo‘lmagan bir qator viloyatlar aholisi uylarni isitish uchun elektr energiyasidan foydalanishga majbur. Bu esa ijtimoiy me’yordan tez chiqib ketishga va ancha yuqori tarifda to‘lashga olib keladi. Natijada bunday hududlarda odamlar energiya resurslari uchun amalda poytaxt aholisidan sezilarli darajada ko‘proq pul to‘lashmoqda. Qozog‘istonda, shuningdek, tarif tuzilmasi ham ochiqlanadi. Iste’molchilar to‘lanayotgan summa nimalardan iborat ekanini ko‘rishlari mumkin: qanchasi generatsiyaga, uzatishga, taqsimlashga va yo‘qotishlarga to‘g‘ri keladi. Ehtimol, tariflarni haqiqatan ham oshirish kerakdir. Lekin buning uchun tushunarli asoslar va hisob-kitoblarning shaffofligi zarur. Shuningdek, aholi uchun minimal iste’mol xarajatlarini (kambag‘allik chegarasini) oshirish orqali narx ko‘tarilishi ta’sirini yumshatish mumkin edi. @latipovuzb

Tariflar haqida (1/2) O‘zbekistonda 1-iyundan elektr energiyasi va tabiiy gaz tariflari yana oshiriladi. Iste’molchilar uchun o‘rtacha o‘sish 9,9 foizni tashkil etadi, ammo ayrim toifalar uchun — 11,1 va 12,5 foizgacha yetadi. Biznes uchun esa — 10 foiz. Tariflarning sezilarli qismi aprel yakunlariga ko‘ra 7 foizni tashkil etgan yillik inflyatsiyadan ko‘proqqa oshadi. Shu bilan birga, hukumatning o‘tgan yilgi qarorida energiya resurslari narxini har yili inflyatsiya darajasini hisobga olgan holda, lekin 10 foizdan ko‘p bo‘lmagan miqdorda oshirish ko‘zda tutilgan edi. Bu yana rejalashtirish sifati va qarorlarning prognoz qilinuvchanligi haqidagi savolni kun tartibiga chiqarmoqda. Tariflar inflyatsiyaga ham to‘g‘ridan-to’g‘ri — kommunal xizmatlar qiymatining oshishi orqali, ham bilvosita — biznes xarajatlarining o‘sishi orqali ta’sir qiladi, chunki elektr va gaz deyarli barcha sohalarda qo‘llaniladi. Tushgan mablag‘larni eskirgan tarmoqlarni modernizatsiya qilishga yo‘naltirish rejalashtirilgan. Energetika vaziri avvalroq mamlakatda elektr energiyasi ishlab chiqarishda muammolar yo‘qligini (ortiqcha qismi hatto eksport qilinmoqda), ammo uni yetkazib berish va infratuzilmada jiddiy muammolar borligini bir necha bor ta’kidlagan edi. Ya’ni, liniyalar ortib borayotgan yuklamani shunchaki ko‘tara olmayapti. Agar tariflar uzoq vaqt davomida tannarxdan past ushlab turilsa, sohada qarzdorlik to‘planib qoladi, sarmoyalar kechiktiriladi, energiya ta’minoti sifati yomonlashadi. Natijada aholi baribir to‘laydi — yo tarif orqali, yo budjet subsidiyalari orqali (yillar davomida shunday bo‘lgan va hozir ham davom etmoqda), yoki chiroq o‘chishlari va sifatsiz xizmatlar orqali. Bu yerda ko‘proq masala ushbu tannarxning «asolanganligida». Energetika vazirligidan tarif shakllanishining to‘liq zanjirini ochiqlashini so‘rab kelinayotganiga mana necha yil bo‘ldi. Shundan so‘ng mustaqil audit o‘tkazish zarur. Tarif qiymatiga nafaqat generatsiya, yetkazib berish va xizmat ko‘rsatish, balki gaz importi, alohida energiya loyihalariga xarajatlar, yo‘qotishlar, davlat korxonalari tomonidan bo‘lishi mumkin bo‘lgan samarasiz xarajatlar va oshirib ko‘rsatilgan chiqimlar ham kiradi. Agar davlat infratuzilmani yaxshilash uchun qo‘shimcha mablag‘ jalb qilmoqchi bo‘lsa, avval narxlar oshishini parlamentda va aholi oldida «himoya qilib berishi» yaxshi bo‘lardi. Bu maqsadga muvofiq, chunki narxlarni haligacha davlat tartibga soladi, vaholanki, ideal holatda ular bozor tamoyillari asosida shakllanishi kerak. Nima uchun shu yillar davomida infratuzilmaga yetarlicha sarmoya kiritilmaganini, tarmoqlarning qaysi qismi ta’mirga muhtojligini (qaerda va qancha mablag‘ evaziga modernizatsiya o‘tkazilishi haqida aniq ro‘yxatni e’lon qilish), yana qancha mablag‘ zarurligini, nima uchun bu pullarni davlat korxonalari xarajatlarini optimallashtirish yoki budjetning boshqa bahsli yo‘nalishlaridan mablag‘larni qayta taqsimlash orqali olish mumkin emasligini tushuntirish lozim. Masalan, nima uchun davlat budjetidan futbolini qo‘llab-quvvatlash uchun (gap aynan bolalar sporti yoki milliy terma jamoa haqida emas, futbol klublari haqida ketmoqda) 560 milliard so‘m ajratiladi? Futbol aholi va korxonalarni sifatli energiya bilan ta’minlashdan muhimroqmi? Turli yo‘nalishlar muhim va kerakli bo‘lishi mumkin, ammo ustuvorliklar budjet mablag‘larini taqsimlash to‘g‘risida qaror qabul qiluvchi parlamentda muhokama qilinishi kerak. Aynan o‘sha yerda mamlakat yanada muhimroq muammolarni — masalan, maktablar yetishmovchiligi, o‘qituvchi va shifokorlarning maoshi yoki bazaviy infratuzilmani modernizatsiya qilish masalalarini hal qilish uchun nimadan vaqtinchalik voz kechishga tayyorligi muhokama qilinishi shart. Mablag‘lar samarasiz sarflanayotganiga doir yana o‘nlab misollarni keltirish mumkin. Ayniysa, o‘tgan yili oltin qimmatlashgani hisobiga mamlakat olgan yirik qo‘shimcha darromadlar hamda alohida kompaniyalarga berilayotgan individual imtiyozlar amaliyoti davom etayotgan bir sharoitda. @latipovuzb

Gazeta 17 yildirki yangiliklar yozadi, muhim voqealarni yoritadi, qiziqarli insonlar haqida hikoya qiladi va dolzarb savollarga javob izlaydi. Bu ish bilan kimlar shug‘ullanadi, ularni nima olg‘a undaydi va qanday qadriyatlar birlashtiradi — Gazeta ortidagi odamlar haqidagi material aynan shu haqda. https://www.gazeta.uz/oz/2025/12/31/gazeta/ Telegram | Instagram | YouTube

Toza havoga soliq O‘zbekistonda havo tozalagichlar importi keskin oshdi. Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda mamlakatga 2000 ga yaqin havo tozalagich olib kirilgan bo‘lsa, 2025-yilning o‘n oyida 18 460 dona, ya’ni 9 barobardan ortiq o‘sish kuzatildi. Bundan xulosa shuki, odamlar o‘z sog‘ligini himoya qilish yo‘llarini mustaqil izlay boshlaydilar. Havo ifloslanishi tobora vaqtinchalik hodisa emas, balki doimiy xavf sifatida qabul qilinmoqda. Raqamlarga qaraganda, havo tozalagichlar asta-sekin kundalik ehtiyojga aylanmoqda. Ko‘pchilik tanishlarim tozalagich sotib olishgan (ba’zilarida bir nechta xona uchun). Biznes ham moslashmoqda. Ayrim 11.11 dagi reklama aksiyalarida havo tozalagichlar ko‘proq ilgari surilmoqda. Bu jarayon iqtisodiyotga ham ta’sir qiladi. Jahon bankining ma’lumotlariga ko‘ra, birgina Toshkent shahrida har yili havoning ifloslanishi bilan bog‘liq 3000 ga yaqin erta o‘lim holatlari qayd etiladi. Sog‘liqqa yetkazilgan zarar yiliga deyarli 490 million dollarga baholanmoqda (YAIMning taxminan 0,7 foizi). Bundan tashqari, ish unumdorligi pasayadi, kasallar soni ko‘payadi, konsentratsiya yomonlashadi. Shuning uchun “havoga soliq” haqidagi hazillar endi hazil emas. Siz aslida to‘lovni sog‘lig‘ingiz yomonlashishi (dorilar, davolanish), mahsuldorlikning pasayishi (daromadlar) orqali amalga oshirasiz. Qiziq jihati shundaki, havo tozalagich sotib olayotganda ham siz 20 foizlik bojxona boji (kamida har bir dona uchun 3 dollar) shaklida soliq to‘laysiz. Ekologik muammolarning ildizi asosan energetika sohasida. Bu holatni hukumatning o‘zi ham bilvosita tan olgan. Ekologiya vazirligi havoning ifloslanishiga asosiy sabab sifatida past sifatli yoqilg‘ida ishlaydigan transport vositalari, ko‘mir va mazut yoqadigan issiqlik va elektr stansiyalari, shuningdek, bosh rejasiz qurilishlar va daraxtlarning kesilishini keltirib o‘tgan. Ekologiya vaziri Toshkent atrofida "yashil" halqa o‘rniga ko‘mirda ishlaydigan va havoni ifloslantiradigan issiqxonalardan iborat "kulrang halqa" hosil bo‘lganini aytgandi. 2023-yil boshida hukumat gazni tejash maqsadida (manba) ayrim issiqxonalar, sement va g‘isht zavodlari, bog‘chalar, maktablar va shifoxonalarni ko‘mir yoqilg‘isiga o‘tkazish haqida qaror qabul qilgan edi. Natijada, “ko‘k yoqilg‘i”dan uzilgan issiqxonalar hosilni saqlab qolish uchun ko‘mir, mazut, hattoki shinalar va toksik chiqindilarni yoqishga majbur bo‘ldi. Albatta, muqobil yechimlar bor, ammo issiqxona xo‘jaliklarining qarzdorligi sababli ular hozircha qimmat. Shuningdek, metan zapravkalariga gaz yetarli berilmagani tufayli, haydovchilar iflos Ai-80 benzinga o‘tishar edi. Bu ham tanqislik tufayli haydovchilar soatlab navbatda turishga majbur bo‘lgan (bu esa iqtisodiy faoliyatdan boy berilgan foyda degani). Vaziyat biroz yaxshilanishi mumkin. Ko‘mirga o‘tgan issiqxonalarga ham eksport majburiyatlari mavjud bo‘lgan taqdirda gazdan foydalanishga qaytishga ruxsat berildi. “O‘zbekneftgaz” Ai-80 benzini ishlab chiqarilishini to‘xtatganini ma’lum qildi, ammo talab yuqori bo‘lsa, Ai-91 ham yetishmasligi mumkin. Energetika vazirligi esa bu mavsumda mazut ishlatilmasligini va’da qildi. Ha, hukumat choralar ko‘rmoqda, ammo ularning barchasi izchil va o‘zaro bog‘liq emas. Yangi daraxtlar ekilmoqda, lekin eski daraxtlar hali ham kesilmoqda (ba’zan zaruratsiz). Quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilmoqda, biroq shu bilan birga elektromobillar uchun utilizatsiya yig‘imi joriy etildi (bu chiqindini qayta ishlash uchun emas, mahalliy avtomobil sanoatini himoya qilish uchun), bu esa ularni qimmatroq qildi. So‘nggi 5–6 yil ichida gaz qazib chiqarish kamaydi, lekin eksport davom etmoqda va yangi milliard dollarlik gazni qayta ishlash zavodlari barpo etilmoqda. Gazni eksport qilish haqiqatan ham ichki bozor uchun (issiqxonalar, zapravkalar, sanoat korxonalari va odamlar) ishlatishdan iqtisodiy jihatdan foydaliroqmi, degan savolni hisoblab chiqish foydali bo‘lardi. #energetika #ekologiya @latipovuzb

O‘zbekiston energetikasini 2035-yilgacha nimalar kutmoqda (dastlabki prognoz) Energetika vazirligi yaqin 10 yil ichida mamlakat elektr energetikasi tuzilmasi qanday o‘zgarishi bo‘yicha prognozni taqdim etdi. 2035-yilgacha bo‘lgan strategiya Boston Consulting Group (BCG) ishtirokida ishlab chiqilgan, biroq hozircha to‘liq e’lon qilinmagan. So‘nggi yillardagi asosiy tendensiya — qayta tiklanuvchi energiya manbalarining (QTEM) jadal o‘sishidir. 2025 yilda umumiy o‘rnatilgan quvvat 28,5 GVt ga yetishi, stansiyalar soni esa 112 ta bo‘lishi kutilmoqda. 🔥 19 ta issiqlik elektr stansiyasi va IEMlar — 18 GVt (≈63,2%) ☀️ 12 ta quyosh elektr stansiyasi — 4,6 GVt (≈16,1%) 💨 5 ta shamol elektr stansiyasi — 1,7 GVt (≈6%) 🔋 3 ta energiya saqlash tizimi (BESS) — 1,6 GVt (≈5,6%) 💧 81 ta gidroelektr stansiya — 2,4 GVt (≈8,4%) Shunday qilib, o‘rnatilgan quvvatlarning 30% dan ortig‘i qayta tiklanadigan energiya manbalariga to‘g‘ri keladi va gaz bilan ishlaydigan issiqlik stansiyalarining ulushi 63% gacha kamayadi (2020-yildagi 87% ga nisbatan). Bu yerda shuni ta’kidlash kerakki, o‘rnatilgan quvvat haqiqiy ishlab chiqarish degani emas: QTEM ob-havo sharoitlariga bog‘liq va kecha-yu kunduz ishlay olmaydi, issiqlik stansiyalari esa asosiy (bazaviy) yuklamani ta’minlaydi. Shu yilda elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 85,5 milliard kVt·soatga yetishi kutilmoqda, shundan taxminan 22 foizi QTM hissasiga to‘g‘ri keladi. Energiya saqlash tizimlari (BESS) quvvati 1,6 GVt gacha oshadi. Oddiy qilib aytganda, ular mamlakat energiya tizimi uchun “powerbank” vazifasini bajaradi: elektrni to‘plab, tarmoqka kechqurun, uzulishlar yoki yomon ob-havo sharoitida uzatadi. Shu bilan birga, 2027-yilda generatsiyadagi issiqlik energiyasining ulushi yana 71% gacha ko‘tarilishi mumkin, keyin esa asta-sekin pasayishni boshlaydi. 2030-yilga kelib, qayta tiklanadigan energiya manbalari energiya tizimining yarmidan ko‘pini egallashi mumkin. Quvvatlar 51,6 GVt gacha oshadi. Elektr energiyasi ishlab chiqarish 116,7 mlrd kVt·soatga, "yashil" energiya ishlab chiqarish 54 foizga yetadi. Issiqlik stansiyalari ulushi 40 foizgacha kamayadi. Shu bilan birga, 2028-yildan boshlab shamol generatsiyasi (17 mlrd kVt·soat) issiqlik generatsiyasidan (73,4 mlrd kVt·soat) keyin eng yirik bo‘ladi. 2035 yilga borib esa birinchi o‘ringa chiqishi mumkin (55 mlrd kVt·soat). 10 yildan keyin "yashil" energetika barcha elektr energiyasining 64 foizini ishlab chiqaradi (taxminan hozirgi Germaniya darajasida. Issiqlik stansiyalarining ulushi 36 foizgacha kamayadi. Energiya iste’moli Bugungi kunda elektr energiyasining 42 foizi sanoat, 26 foizi aholi, 12 foizi ijtimoiy soha tomonidan iste’mol qilinadi. 10 yildan keyin sanoat ulushi pasayadi (35%), transport esa 2,9% dan 4,6% gacha oshadi (elektrobuslar, elektromobillar, temir yo‘llarni elektrlashtirish). Shuningdek, IT sohasi tomonidan qo‘shimcha talab kutilmoqda, masalan, ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari 9 mlrd kVt·soatgacha qo‘shishi mumkin. BCG boshqaruvchi direktori va hamkori Igor Alekseyev strategiyani batafsil tushuntirgan. AES qani? Slaydni ko‘rganimda menda ham shu savol tug‘ildi. Energetika vazirligi izoh berishicha, hozirda BCG konsultantlari va loyiha institutlari bilan AESni energiya tizimiga integratsiya qilish konsepsiyasini yangilash ustida ish olib borilmoqda. Jahon banki va boshqa tahliliy markazlar tavsiyalariga ko‘ra, elektr energiyasi ishlab chiqarish va iste’moli bo‘yicha prognozlar har 2–3 yilda yangilanadi, bu iqtisodiy o‘sish, hududlar rivoji va yangi texnologiyalar — data-markazlardan tortib energiya saqlash tizimlarigacha — bilan bog‘liq. Vazirlik ta’kidlashicha, yakuniy dastur albatta AESni o‘z ichiga oladi. Agar shunday bo‘lsa, ikkita 1000 MVt quvvatli katta reaktor va ikkita 55 MVt quvvatli kichik reaktorlardan (jami 2,1 GVt) tashkil topgan AES 15 mlrd kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqaradi (taxminan 12-15% ulush). @latipovuzb #energetika

Channel name was changed to «Latipov [uzb]»

Daraxtlar — bu shunchaki yashillik emas, bu iqtisodiyot Yaqinda Toshkentda daraxtlarning kesilishi haqida reportaj tayyorlagan edim. Hokimlikning Obodonlashtirish boshqarmasi xodimlari Bobur ko‘chasida 150 tupdan ortiq archa daraxtini tag—tomiri bilan kesib tashlagan. Guvohlarning so‘zlariga ko‘ra, kesish "kechasi, yashirincha", muhokamalarsiz amalga oshirilgan. Ekologlarning ishiga to‘sqinlik qilingan, ularga bosim o‘tkazilgan. Aholining aytishicha, daraxtlar 2009 yilda ekilgan, parvarishlangan, tomchilatib sug‘orish tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Bu katta, 15 yoshli daraxtlar edi — ular ko‘chani shovqin, chang va issiqdan himoya qilardi. Endi ularning o‘rniga 100 ta yangi manzarali ko‘chat ekishgan. Lekin ularni boshqa joyga ko‘chirishni hech kim o‘ylamaganga o‘xshaydi. Taxminlardan biri — bo‘lajak sammitga (aynan qaysi — noma’lum) ko‘cha "tozalangan". Agar bu haqiqat bo‘lsa, bu juda achinarli: ko‘p yillik yashillik bor—yo‘g‘i 15 soniyalik kortej ko‘rinmasligi uchun qurbon bo‘lmoqda. Daraxtlar — bu faqat yashillik emas, bu iqtisodiyot. Yashil qoplamaning qiymati va uning iqtisodiyotga ta’sirini o‘lchash mumkin. Bular — havoning ifloslanishi natijasida kelib chiqadigan kasalliklarni davolash uchun davlat xarajatlari, erta o‘lim yoki mehnat qobiliyatining pasayishi tufayli yo‘qotishlar, issiqda energiya iste’molining o‘sishi. O‘sha kuni Toshkentdagi banklardan birida ishlaydigan qozog‘istonlik IT mutaxassisi bilan gaplashdim. Uning aytishicha, hozir O‘zbekistonga mutaxassislar, startapchilar, investorlar bormoqda. Ko‘plab xorijliklarga bizning madaniyatimiz, taomlarimiz, mehribon odamlarimiz yoqadi. Ular bu yerda uzoq yashashni istashi mumkin, lekin ekologik muammolar, infratuzilmaning yetishmasligi — bog‘lar, dam olish hududlari, piyodalar xavfsizligi — va elektr ta’minotidagi uzilishlar bunga halal bermoqda. “Chet elliklardan tez—tez shunday gaplarni eshitaman: „Hozircha shu yerdamiz, keyinchalik ko‘ramiz“. Garchi O‘zbekiston hozir dunyoga ochilayotgan, bu yerga sarmoyalar va mutaxassislar oqib kelayotgan bo‘lsa—da, bu dastur samara berishi uchun odamlarni shunchaki to‘plash emas, balki ularni saqlab qolish ham zarur. Ko‘chmanchilar bo‘lmasligi kerak. Ular kelib, biror narsa qilib, ketib qolmasliklari lozim”, — dedi u. Hech qanday muloqot va oldindan tushunarli qarorlar bo‘lmagan holatlarda qilingan bunday reaktiv harakatlar hokimiyatga bo‘lgan ishonchga putur yetkazadi. Keyinchalik har qanday ezgu tashabbuslar ham qarshilik bilan kutib olinadi. O‘nlab savdo, biznes markazlari va gastroko‘chalari qurish mumkin. Ammo bunday iflos havo va iqlim bilan odamlar ko‘chaga chiqishni yoki bu shaharda yashashni istamaydi. Ba’zi tanishlarim qish mavsumini chet elda o’tkazishmoqchi. Kimlardir esa migratsiyani o‘ylab qolgan — sabab esa iqtisod emas, ekologiya: allergiya, bosh og‘rig‘i, bolalarning sog‘lig‘i uchun xavotir. Ehtimol, shuni ekologik migratsiya deb atashsa kerak. Agar yaqin yillarda yashillik, havo va suv resurslari bilan bog‘liq vaziyat yomonlashsa — bunday odamlar soni yana ham ortadi. Ammo bu oqibatlarni to‘g‘ri yondashuv bilan yumshatish mumkin. Dunyoda muvaffaqiyatli keyslar mavjud — do‘stona, yashil va qulay shaharlarga aylangan. Shunchaki shaharlar odamlar uchun bo‘lishi kerakligini unutmaslik kerak. @latipovuzb

🇺🇿📦«O‘zbekiston pochtasi»ga nima bo‘lyapti? O‘zbekiston va Rossiya saytlari UzPost milliy pochta operatori xususiylashtirilgani haqida xabar bermoqda. Davlat ulushining xaridori Rossiyaning Wildberries onlayn platformasi bo‘lishi mumkin. U hozircha izoh bermadi. Hozirda pochta Iqtisodiyot va moliya vazirligi (31,51 foiz), "Aloqabank" (29,34 foiz), "O‘zbektelekom" (4,89 foiz), beshta davlat banki (19,05 foiz), Davlat aktivlari (4,4 foiz) orqali davlatga tegishli. Bir nechta xususiy kompaniyalar va 16 ming jismoniy shaxslarda kichik ulushlar mavjud. UzPost moliyaviy jihatdan o‘zini barqaror his qilmoqda. 2018-yilgi inqirozdan so‘ng kompaniya plyusda va 2024-yil yakunlariga ko‘ra 603,5 milliard so‘m (deyarli $50 mln) daromad va qariyb $700 ming foyda ko‘rdi. Foydaning pastligini pochta operatori rivojlanishga, jumladan, 7600 dan ortiq xodimning ish haqini oshirishga sarmoya kiritayotgani bilan izohlash mumkin. Shuningdek, kelgusi yillarda skuterlar, velosipedlar, elektromobillar xarid qilish, tarqatish markazini qurish, pochta bo‘limlarini kengaytirish, yana 1000 nafar ishchini yollash va boshqalar rejalashtirilgan. Bu xarajatlarning barchasini o‘z mablag‘lari va xalqaro tashkilotlarning imtiyozli kreditlari va grantlari hisobidan moliyalashtirmoqchi. Ya’ni UzPost davlat budjetidan pul olmaydi, balki o‘zini o‘zi ta’minlaydi. Qandaydir alohida imtiyozlar ham yo‘q. Hozircha kompaniyani "qutqarish" uchun sabablar ko‘rinmayapti. Shunga qaramay, kompaniya xususiylashtirish dasturiga kiritilgan. 2025-yilda "Aloqabank" balansidagi 29,4 foiz aksiyalarni ommaviy savdoga chiqarish rejalashtirilgan edi. Keyinroq UzPost aksiyalarining 25 foizi Milliy investitsiya jamg‘armasiga o‘tkazildi (unga yana 18 ta yirik davlat korxonasining ulushlari kiradi). Ammo sentyabr oyida bu paket Davaktivga topshirildi. Qizig‘i shundaki, bitimdan oldin UzPost ustav kapitalini oshirdi va Toshkentdagi 77,3 mlrd so‘mga baholangan 50 ta pochta bo‘limi binosini o‘z balansiga o‘tkazdi. Endi ma’lum bo‘lishicha, bitim allaqachon amalga oshgan bo‘lishi mumkin. Kompaniyaning o‘zi sotuvni tasdiqlamaydi va rad etmadi, yirik investor borligiga ishora qildi (garchi 2026-2027-yillarga mo‘ljallangan strategiyada ulushni sotish rejalari bo‘lmagan bo‘lsa-da). Bu nima uchun muhim? UzPost bugungi kunda O‘zbekistondagi ko‘plab elektron tijorat o‘yinchilari uchun muhim qanot vazifasini bajarmoqda. Pochta nafaqat davlat va moliyaviy xizmatlarga xizmat ko‘rsatadi, balki milliy va xorijiy marketpleyslar (Uzum Market, Ozon, Aliexpress, rejada - Yandex Market) tomonidan ham foydalaniladi. Agar UzPost ustidan nazoratni xuddi shu tarmoqdan marketpleys olsa, u infratuzilma bo‘yicha kuchli bozor ustunligiga ega bo‘ladi (Humo va Paynet keysini eslasak bo’ladi). Bu raqobat muhitining yomonlashishiga olib kelishi, yetkazib berish narxi va ustuvorliklariga ta’sir qilishi, boshqa ishtirokchilar uchun qoidalarni o‘zgartirishi mumkin. Shuningdek, agar xususiy mulkdor uchun foydali bo‘lmasa, chekka hududlardagi bo‘limlar va xizmatlardan foydalanish imkoniyati kamayishi mumkin. Hozirda Uzum UzPost’ga kuchli bog‘langan: kompaniyaning 52% buyurtma berish punktlari aynan pochta bo‘limlarida joylashgan. Shuning uchun u ham bu aktiv uchun kurashga kirishmoqda. Lekin "Pochta" neytral platforma bo‘lib qolsa, mantiqan to‘g‘riroq bo‘ladi. Ha, kompaniyaga raqamlashtirish va modernizatsiya uchun investitsiyalar kerak, lekin xususiylashtirish shakli muhim. Balki elektron savdo bilan shug‘ullanuvchi emas, neytral investorni jalb qilib, davlat nazoratini saqlab qolish oqilona bo‘lar. Agar to‘liq sotiladigan bo‘lsa, bu ochiq va shaffof tender orqali bo‘lishi lozim. Bu yerda pochta tizimini temir yo‘lga qiyoslash yoqdi: u barcha tashuvchilar uchun ochiq va teng imkoniyatli bo‘lishi kerak. @latipovuzb

O‘zbekistonda avtomobil bozori tobora xilma-xil bo‘lib bormoqda "O‘zavtosanoat"ning yanvar-sentyabr oylaridagi avtomobillar savdosi bo‘yicha ma’lumotlari orqali oxirgi yil bozor qanday o‘zgarganini ko‘rsa bo’ladi. Statistikaga faqat rasmiy ishlab chiqaruvchilarning sotuvlari kiradi — bozorning sezilarli, ammo hal qiluvchi qismi bo‘lmagan "kulrang import" hisobga olinmagan. Sotuvlar pasaydi 2024-yilning yanvar-sentyabr oylarida milliy avtozavodlar tomonidan 303 373 ta, 2025-yilning shu davrida esa 296 331 ta avtomobil sotilgan. Raqamlar 2,3% ga yoki 7042 kamaygan. Biroq yilning ikkinchi yarmida bozor jonlana boshladi. Dastlabki besh oyda o‘rtacha 27 mingta avtomobil sotilgan bo‘lsa, iyun-sentyabr oylarida 40 mingtani tashkil etdi. Bu iyul-avgust oylarida kuzatilgan avtokreditlashning o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. UzAuto Motors ulushi kamaymoqda Ko‘rsatkich 89,4 foizdan 82,7 foizga tushdi, bu uning moliyaviy natijalariga ham ta’sir qilgan. Sotuvlar deyarli barcha modellarda pasaygan: bozor yetakchisi Cobalt (-4,2%), Tracker (-12), Onix (-38%). Istisno — Damas (+9,5%). Garchi u ma’nan eskirgan bo‘lsa-da, rivojlanayotgan iqtisodiyot sharoitida tijorat avtomobillariga har doim talab mavjud. Shuningdek, davlat xizmatchilarini "mahalliy avtomobillar"ga o‘tkazish boshlanganidan so‘ng Malibu’ga bo‘lgan qiziqish ham biroz oshdi. Raqobatchilar asta-sekin pozitsiyalarini kuchaytirmoqdalar ADM Jizzakh ulushi 6,5 foizdan 11,1 foizga, sotuvlar esa 19 766 dan 32 987 gacha oshdi. Zavod KIA, Chery va Haval avtomobillarini yetkazib beradi. BYD bir yil avvalgi 3,8 foizga nisbatan bozorning 5,7 foizini egallab, sotuvlar 11 580 dan 16 846 gacha oshirdi. Agar top-5 ga Chevrolet modellari kirgan bo‘lsa, undan keyin KIA Sonet bormoqda (o‘sish - 3 360 dan 13 633 gacha). Ammo KIA’ning boshqa modellari pasaymoqda: K5 - 46,1 foiz, Sportage - 45,4 foiz, Seltos - 58,9 foiz yo‘qotdi. Chery Tiggo 8 Pro ham 4,3 baravarga (416 dan 1 803 gacha) oshdi. Haval Jolion va Haval M6 ham kuchli o‘sishni ko‘rsatmoqda. BYD reytingida Song Plus Champion (4933), Yuan Up (4271) va Chazor (3520) yetakchilik qilmoqda. O‘tgan yili bozorda sakkizta avtomobil brendi taqdim etilgan bo’lsa 2025-yilda ularning soni o‘zgarmadi, ammo tarkib almashdi: Caddy va Exeed o‘rniga Hyundai va Wuling paydo bo‘ldi. UzAuto Motors ustunligi saqlanib qolmoqda, ammo dastlabki qo‘ng‘iroqlar ham bor Ko‘rinib turibdiki, Chevrolet ulushi qisqarmoqda, Xitoy va Janubiy Koreya brendlarining mavqei esa kuchaymoqda. UzAuto Motors bosh direktori Yanosh Kovach strategiyani o‘zgartirish kerakligini tan oldi va sakkizta yangi model, jumladan, Cobalt’ning yangilangan versiyasi ishlab chiqilayotganini ma’lum qildi. Sentabr oyidan boshlab Pskent avtopoligonida sinovlar bekor qilindi, bu importchilar tomonidan taklifni oshirishi kerak. 2026-yilda bozorga Volkswagen ham kirib keladi, bu esa bozorni yanada xilma-xil qiladi. Bu ham yaxshi. @latipovuzb

Савдо даромадларни оширади. Уни чеклашга ҳаракат қилиш ўз оёғига болта уруш билан тенг Мустақилликдан буён нега даромадларимиз тезроқ ўсмади деган савол кўпчиликни қийнаб келади. Хусусан, ўша вақтларда биз билан даромади тенгроқ ёки биздан паст бўлган давлатлар тезроқ ўсиш эвазига бугун биздан фаровонроқ яшамоқда. Ёки биздан даромади юқорироқ бўлган давлатлар билан орамиздаги фарқ янада кенгайган. Албатта, савдо тезроқ иқтисодий ўсишни таъминловчи ягона восита ёки сабаб эмас. Лекин савдони эркинлаштириш иқтисодий ўсишни янада тезлаштириши уни ёпиш эса ривожланишни орқага тортувчи фактор бўлиб хизмат қилиши мумкин. 1991 йилда мамлакатимизда жон бошига даромад Ҳиндистондан 2 баробар юқори бўлган бўлса, 2024 йилга келиб даромадимиз Ҳиндистондан ҳалигача юқори, лекин мустақилликнинг илк йилларидаги каби 2 баробар эмас балки 17 фоизга.  Бангладеш билан ҳам худди шу трендни кузатиш мумкин. 1991 йилда ўртача ўзбекистонлик ўртача бангладешликдан 2 баробар бойроқ бўлган бўлса, бугун бу кўрсаткич 22 фоизни ташкил этади. Хитой билан даромадлар фарқи 1991 йилда 2 баробар эди, лекин ўртача Хитойлик бугун ўртача ўзбекистонликдан 4,2 марта бойроқ. Нима учун юқоридаги давлатларни мисол сифатида келтирилдим. Сабаби бу давлатлар айнан 1990 йилларда савдосини эркинлаштирган ёки эркинлаштиришни бошлаган. Албатта, юқорида айтганимдек савдо ривожланишни таъминловчи ягона сабаб бўлмаслиги мумкин лекин савдонинг очилиши бу давлатларда иқтисодий ўсишга ижобий таъсир қилганлиги шубҳасиз (балки бироз вақт ўтиши билан). Ўйлайманки, сўнгги 34 йилда Ҳиндистонда даромадларнинг 8,8 баробар, Бангладешда 9,5 баробар, Хитойда 39,8 баробар, бизда эса 4,8 баробар ўсишида савдонинг роли катта бўлган. Савдони эркинлаштириш, ишлаб чиқариш ресурсларининг нисбатан нисбий устунликка эга секторларга қайта тақсимланиши ҳамда бу секторларда ихтисослашувнинг ортиши, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга қўшимча рақобат натижасида самарадорликнинг ўсиши, инновацияни тезроқ ўзлаштириш,  импортнинг арзонлашиши ва кенгайиши ҳисобига истеъмолчилар фаровонлигининг ортиши каби йўналишларда ривожланишни тезлаштиради. Иқтисодчилар одатда жуда кам мавзуларда якдил фикр билдиришади, айниқса макроиқтисодиётда, лекин савдо масаласида  кўпчилик иқтисодчилар нисбатан эркин савдо сиёсати юритиш мақсадга мувофиқлигини таъкидлайди. Савдони эркинлаштириш кўп ресурс талаб қилмайдиган лекин тезроқ фаровонликка олиб келиши мумкин бўлган энг самарали воситалардан бири. Лекин мустақилликдан кейинги даврда турли асоссиз сабаблар билан эркин савдога тўсқинлик қилиб келинди. Сўнгги йилларда эса ижобий жараёнларни хусусан Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш ҳаракатларини кўриш мумкин. Шунга қарамасдан, вақти-вақти билан савдони тўсувчи (хоҳ экспортда, хоҳ импортда) қарорларнинг пайдо бўлиб қолаётганлиги савдони эркинлаштиришнинг аҳамиятини тўлиқ англаб етмаганлигимизни кўрсатади, чамамда. Узоқ йиллардан буён саноатни ривожлантиришга қаратилган саъй ҳаракатларимиз саноатнинг кескин ривожланишига олиб келмади, балки саноатимиз ривожланмаётганлиги айни ўша қўллаб қувватлашлардандир, балки нисбатан эркин савдо  бизни саноатлашган иқтисодиётга айлантирар.  @Mirkonomika

(2/2) Yana bir jihat: YHXB loyihasi e’lon qilinganidan 11 kun o‘tib, avtomobillarni ro‘yxatdan o‘tkazish va qayta ro‘yxatdan o‘tkazish uchun to‘lovlar 68 barobarga - 34 ming so‘mdan 2,32 mln so‘mgacha, elektromobillar uchun esa 15 barobarga oshdi. IIVning bu haqdagi buyrug‘i ko‘tarilishdan bir kun oldin qabul qilingan. Biroz vaqt o‘tgach, qayta ro‘yxatdan o‘tish uchun avvalgi stavka qaytarildi (lekin ro'yhatdan o'tish uchun qoldi). Kompaniya 2024-yil boshidayoq mamlakatning eng yirik soliq to‘lovchilari qatoriga kirdi, yil yakunlari bo‘yicha esa xususiy kompaniyalar orasida 845,9 milliard so‘m bilan uchinchi o‘rinni egalladi. Bu Enter Engineering, Coca Cola, "Kapitalbank" va "Bilayn"nikidan ko‘p. Bunga e’tibor qaratila boshlangach, o‘sha reyting o‘chirib tashlandi va e’lon qilinmay qo‘ydi. Shunaqa gaplar.