"Омӯзиши сарфи наҳви забони арабӣ"

وَ قَـدْ جَعَلْــتُ إِذَا مَــا قُـمْـــتُ يُـثْـقِـلُـنِــي ثَـوْبِـي فَـأَنْـهَـضُ نَـهْـضَ الـشَّـارِبِ الـسَّـكِـرِ. وَ كُـنْــتُ أَمْـشِــي عَـلَـى رِجْـلَـيْــنِ مُعْـتَــدِلاً فَـصِـرْتُ أَمْـشِــي عَـلَـى أُخْــرَى مِــنَ الـشَّـجَـرِ. Ва одат кардаам, ки ҳар гоҳ бархезам, либосам маро вазнин мекунад; пас мисли бархостани нӯшандаи маст бармехезам. Ҳар гоҳ аз ҷо мехезам, либосам бароям вазнин менамояд ва мисли масте бармехезам. Пештар бар ду пой росту мӯътадил роҳ мерафтам, аммо акнун маҷбурам бо такя ба чӯб роҳ равам. Шоир ҳолати пирӣ ва заъфи худро тасвир мекунад. Ӯ мегӯяд: замоне буд, ки ҳангоми бархостан ва роҳ рафтан ҳеҷ душворие надоштам ва бар ду пой росту устувор ҳаракат мекардам. Аммо акнун қуввати баданам заиф шудааст; ҳатто ҳангоми бархостан либосам бароям вазнин менамояд ва мисли шахси маст бо душворӣ мехезам. Барои роҳ рафтан низ дигар танҳо ба ду пой такя намекунам, балки ба чӯб ҳамчун пои сеюм ниёз пайдо кардаам.

أَنَـــا خُــرَاشَــةَ أَمَّــا أَنْـــتَ ذَا نَـفَـــرٍ فَــإِنَّ قَـوْمِــيَ لَـــمْ تَـأْكُـلْـهُـــمُ الـضَّـبُـــعُ. Ман Хуроша ҳастам, аммо ту марди дорои гурӯҳу тарафдорон ҳастӣ. Вале бидон, ки қабилаи маро кафтор нахӯрдааст. Шоир худро бо номи Хуроша муаррифӣ карда, ба рақибаш мегӯяд: «Ман Хуроша ҳастам, ту бошад марде ҳастӣ, ки гурӯҳу тарафдорони худро дорӣ. Аммо гумон накун, ки қавми ман заифу нотавонанд. Қавми ман ҳанӯз зиндаву боқувватанд ва душман бар онҳо ғолиб нашудааст.

أَقَــاطِــنٌ قَـوْمُ سَـلْــمَـى أَمْ نَــوَوْا ظَـعَــنـــاً إِنْ يَـظْـعَـنُـوا فَـعَـجِـيْـبٌ عَـيْـشُ مَـــنْ قَـطَــنَـا. Оё қавми Салмо ҳанӯз дар ин ҷо сокинанд ё қасди кӯчидан доранд? Агар онҳо кӯч кунанд, пас зиндагии касе, ки назди мо зиндагӣ мекард, аҷиб (ва дигаргун) хоҳад шуд. Шоир бо эҳсоси ташвиш мепурсад: Оё хонаводаи Салмо ҳанӯз дар ин сарзамин иқомат доранд ё нияти кӯчидан кардаанд? Сипас мегӯяд: Агар онҳо аз ин ҷо раванд, зиндагии касоне, ки бо онҳо ҳамсоя буданд ё ба онҳо дил баста буданд, пур аз ғаму андӯҳ ва дигаргунӣ хоҳад шуд.

خَـلِـيَـلَــــيَّ مَـــا وَافٍ بِـعَـهْــــدِيَ أَنْــتُــمَـــا إِذَا لَــمْ تَـكُــونَـا لِـي عَــلَــى مَــــنْ أُقَــاطِـــعُ. Эй ду дӯстам! Шумо ба аҳди дӯстӣ вафодор нестед, агар дар муқобили касе, ки ман аз ӯ дурӣ меҷӯям, бо ман ҳамроҳ набошед. «Шоир ба ду дӯсташ хитоб карда мегӯяд: Агар шумо дар дӯстӣ бо ман содиқ бошед, пас бояд дар мавқеъгириҳои муҳим низ ҳамроҳи ман бошед. Агар ман бо сабаби муайяне аз касе дурӣ ҷӯям ва бо ӯ робитаро қатъ кунам, вале шумо ҳамоно бо ӯ ҳамкорӣ ва дӯстӣ кунед, пас ин бо вафои ҳақиқӣ мувофиқ нест.

رَأَيْـــنَ الْـغَـوَانِــي الـشَّــيْــبَ لاَحَ بِـعَــارِضِـــي فَـأَعْــرَضْــنَ عَــنِّــي بِـالْـخُــدُودِ الـنَّـوَاضِــرِ. Вақте занони зебо диданд, ки дар мӯйи канори рӯям нишонаҳои пирӣ пайдо шудааст, бо рухсораҳои зебои худ аз ман рӯй гардонданд. Шоир бо эҳсоси андӯҳ мегӯяд: ҳамин ки занони ҷавону зебо диданд, ки дар гиҷгоҳам мӯи сафед баромадааст ва нишонаҳои пирӣ падидор шудааст, дигар мисли пештара ба ман таваҷҷуҳ накарданд. Онҳо рӯйҳои зебои худро аз ман гардонданд ва аз ман дурӣ ҷустанд.

نُـتِـــــجَ الــــرَّبِـيْــــــعُ مَـحَــــاسِـــنـــــاً أَلْـقَــحْـنَــهَـــــا غُــــرُّ الـسَّــحَـــــائِــــبْ. Баҳор зебоиҳои худро падид овард, ки онҳоро абрҳои сафеду дурахшон бо боронашон ба вуҷуд оварда буданд. Шоир баҳорро ба модаре монанд мекунад, ки зебоиҳо ва неъматҳои гуногунро ба дунё овардааст. Ин зебоиҳо ба воситаи абрҳои сафеду дурахшон, ки борон меборанд, пайдо шудаанд. Яъне борони баҳорӣ сабаби сабзидани гиёҳҳо, шукуфтани гулҳо ва зебо гардидани табиат шудааст.

تَـــوَلَّـــى قِـتَـــالَ الْـمَــــارِقِـيْـــنَ بِـنَــفْـسِـــهِ وَ قَـــــدْ أَسْــلَـمَــــاهُ مُــبْــعَـــدٌ و حَـــمِــيْـــــمُ. Ӯ шахсан ҷанги зидди исёнгаронро бар ӯҳда гирифт, дар ҳоле ки ҳам бегонагон ва ҳам дӯстони наздикаш ӯро танҳо гузошта буданд. Шоир марди шуҷоеро васф мекунад, ки худ ба муқобили исёнгарон ба майдони ҷанг баромад. Ӯ бо ҷасорат масъулияти набардро ба дӯш гирифт, гарчанде ки дар он лаҳза ҳатто баъзе аз наздикон ва дӯстонаш ӯро ёрӣ надоданд ва танҳо гузоштанд. Бо вуҷуди ин, ӯ аз вазифаи худ ақиб нанишаст ва далерона мубориза бурд.

مَـــا بَـــرِئَــــتْ مِــــنْ رِيْـبَــــةٍ وَ ذَمِّ فِـيْ حَــــرْبِـنَـا إِلَّا بَـــنَـــاتُ الْعَـــــمِّ. Дар ҷанги мо ҳеҷ кас аз туҳмату маломат эмин намонд, магар танҳо духтарони амак. Шоир мегӯяд: дар он ҷанг ва фитнае, ки миёни мо ба вуҷуд омад, қариб ҳамаи мардум ба гунае мавриди айбҷӯӣ, бадгумонӣ ё сарзаниш қарор гирифтанд. Танҳо духтарони амак аз ин гуна туҳмату маломат дур монданд ва касе онҳоро ба чизе муттаҳам насохт.

إِنَّ امْـــــرَأً غَــــــرَّهُ مِـنْـكُـــــــنَّ وَاحِــــدَةٌ بَـعْـدِي وَ بَـعْــدَكِ فِــي الـدُّنْـــيَــا لَـمَـغْـــرُوْرُ. Ба дурустӣ, ҳар марде, ки баъд аз ман ва баъд аз ту аз ҷониби яке аз шумо занон фиреб бихӯрад, воқеан шахси фиребхӯрда аст. Шоир ба маҳбубаи худ рӯ оварда мегӯяд: агар баъд аз таҷрибаи ман бо ту боз ҳам касе аз сухан ё рафтори яке аз шумо занон фиреб хӯрад, пас ӯ воқеан фиребхӯрдаи ҳақиқист. Яъне ӯ бояд аз саргузашти ман ибрат мегирифт, вале нагирифтааст.

تَـمَـنَّـــى ابْـنَـتَـــايَ أَنْ يَـعِـيْـــشَ أَبُـــوهُـمَـــا وَ هَــلْ أَنَـــا إِلَّا مِــنْ رَبِـيْـعَــةَ أَوْ مُـضَــــرْ. Ду духтарам орзу мекунанд, ки падарашон зинда бимонад. Вале магар ман ҷуз як инсоне аз қабилаҳои Рабиъа ё Музар ҳастам (ки мисли дигарон рӯзе хоҳад мурд)? Шоир мегӯяд: ду духтарам аз рӯи меҳру муҳаббат мехоҳанд, ки ман ҳамеша зинда бошам ва аз онҳо ҷудо нашавам. Аммо ман ба онҳо мефаҳмонам, ки ман низ мисли ҳар инсони дигар аз яке аз қабилаҳои араб — Рабиъа ё Музар ҳастам. Ман инсон ҳастам, на фаришта ва на ҷовидона. Пас марг ҳақ аст ва касе аз он гурехта наметавонад.

إِنَّ الـسَّـمَـــاحَــةَ وَالْـمُــــرُوءَةَ ضُـمِّـنَــــا قَـبْـرًا بِـمَـــرْوَ عَـلَـى الـطَّـرِيْـقِ الْـوَاضِـــحِ. Ба дурустӣ, ки саховат ва ҷавонмардӣ дар қабре дар шаҳри Марв, ки дар канори роҳи маълум ҷойгир аст, ба хок супурда шудаанд. Шоир дар васфи шахси фавтида бо муболиға мегӯяд: бо вафоти ӯ гӯё худи саховат, карам, ҷавонмардӣ ва ахлоқи нек низ дар ҳамон қабр дафн шудаанд. Он қабр дар шаҳри Марв ва дар канори роҳи машҳур қарор дорад.

لَـعَـلَّـــكَ وَالْـمَـــوْعُـــوْدُ حَــقٌّ لِـقَـــاؤُهُ بَـــدَا لَـــكَ فِـي تِــلْـكَ الْـقَـلُــوصِ بِــدَاءُ. Шояд барои ту дар он модашутур нишонае аз дидори он чизе, ки ваъда шудааст ва ҳаққонист, ошкор гардидааст. Шоир мегӯяд: шояд ту дар он модашутуре, ки савори он ҳастӣ, аломат ва нишонаи расидан ба чизе, ки ба ту ваъда дода шудааст, дидаӣ. Ва он ваъда ҳақ аст ва дидори он ногузир хоҳад буд. Гӯё ин шутур сабаби наздик шудани ту ба мақсад, дӯстдор ё сарнавишти ваъдашуда гардидааст. Бисёр вақт инсон дар чизҳои оддӣ нишонаҳои наздик шудани орзу ё ваъдаи худро мебинад. Агар мақсад ҳақ бошад ва инсон дар роҳи он талош кунад, Худованд сабабҳои расидан ба онро барои ӯ ошкор месозад.

أُتِـيْـــحَ لِـــيْ مِـــنَ الْـعِـــدَى نَـــذِيْـــرَا بِــــهِ وُقِـــيْـــتُ الـشَّــــرَّ مُــسْـتَـطِـيْــــرَا. Аз миёни душманон барои ман огоҳкунандае пайдо шуд, ки ба воситаи ӯ аз шарри бузург ва густарда эмин мондам. Худованд аз миёни душманонам касеро сабаб гардонид, ки маро аз нақша ва хатари онҳо огоҳ сохт. Ба шарофати ин огоҳӣ ман тавонистам худро ҳифз намоям ва аз шарри бузурге, ки метавонист ба ман бирасад, дар амон бимонам. Баъзан Худованд ҳатто аз ҷое, ки инсон интизор надорад, сабаби наҷоташро муҳайё месозад. Аз ин рӯ, инсон бояд ҳамеша ҳушёр бошад, сабабҳоро ба кор барад ва сипас ба Худованд таваккул намояд.

فَـغَــدَتْ كِـــلاَ الْـفَــرْجَـيْـنِ تَـحْـسِـبُ أَنَّــــهُ مَـــوْلَـــى الـمَـخَــافَــةِ خَـلْـفُــهَــا وَ أَمَــامُــهَـا. Пас ӯ ба роҳ баромад, дар ҳоле ки ба ҳар ду тараф менигарист ва гумон мекард, ки тарсу хатар аз пушти сару пеши рӯяш ӯро иҳота кардааст. Шоир ҳолати шахсеро тасвир мекунад, ки аз шиддати тарс ва эҳтиёт пайваста ба атроф менигарад. Ӯ чунин мепиндорад, ки хатар аз ҳар ҷониб ӯро фаро гирифтааст: ҳам аз пушти сар ва ҳам аз пеши рӯ. Аз ин рӯ, ҳар қадамашро бо эҳтиёт мегузорад ва оромиши хотир надорад.

فَــأَدْرَكَ لَـــمْ يُـجْـهَـدْ وَ لَــمْ يُـثْـــنَ شَــــأْوُهُ يَـمُــــرُّ كَــخُـذْرُوفِ الْـــوَلِــيْــدِ الْـمُـثَـقَّـــبِ. Ӯ ба мақсади худ расид, бе он ки хаста шавад ё суръати ҳаракаташ суст гардад. Ӯ чунон босуръат ҳаракат мекард, ки гӯё фулфулаки чархонидаи кӯдак аст. Шоир шахсеро (ё асперо) васф мекунад, ки бо суръати бисёр баланд ба мақсади худ мерасад. Дар ин роҳ на машаққат ӯро хаста мекунад ва на суръати ӯ кам мешавад. Ҳаракати ӯ он қадар зуд ва ҳамвор аст, ки ба фулфулаке шабоҳат дорад, ки кӯдак онро чархонда бошад ва он бо суръати зиёд пайваста давр занад.

أَيَّـهَـذَانِ كُـلاَ زَادَيْــكُـمَــا وَ دَعَــانِـي وَاغِـلاً فـِيـمـَنْ يَـغِـلُ. Эй шумо ду нафар! Ҳар ду тӯшаи худро бихӯред ва маро дар миёни касоне, ки бегонавору бе даъват ворид мешаванд, вогузоред. Шоир ба ду ҳамсафари худ мегӯяд: «Шумо ҳар кадом аз тӯшаи худ истифода кунед ва ба ман аҳамият надиҳед. Агар ман ҳамроҳи гурӯҳе бошам, ки бе даъват ё бе ҳақ худро ба ҷамъе ҳамроҳ мекунанд, маро бо онҳо гузоред.

أَلاَ أَيُّـهَـذَا الــزَّاجِــرِيْ أَحْـضُـرَ الــوَغَـى وَ أَنْ أَشْـهَـدَ اللَّـذَّاتِ هَــلْ أَنْــتَ مُـخْـلِـدِي. Эй касе, ки маро аз иштирок дар ҷанг ва баҳра бурдан аз лаззатҳои зиндагӣ бозмедорӣ! Оё ту метавонӣ маро ҷовидона зинда нигоҳ дорӣ? Шоир ба шахсе, ки ӯро аз ҳузур дар майдони ҷанг ва истифода аз лаззатҳои ҳалоли зиндагӣ манъ мекунад, хитоб намуда мегӯяд: «Эй касе, ки маро бозмедорӣ! Агар ман аз ҷанг ва аз зиндагӣ даст кашам, магар ту метавонӣ маро аз марг наҷот диҳӣ ё умри ҷовидона бахшӣ? Агар не, пас чаро маро аз зиндагии пуршараф ва аз корҳои бузург манъ мекунӣ?» Бо ин сухан шоир нишон медиҳад, ки марг ногузир аст ва инсон бояд зиндагии худро бо шараф ва ҷасорат сипарӣ намояд.

نِـعْـــمَ امْــرَأً هَـــرِمٌ لَـــمْ تَـعْـــرُ نَــــائِـبَـــةٌ إِلَّا وَ كَـــانَ لِـمُـــرْتَــاعٍ بِـهَــــا وَزَرَا. Ҳарим чӣ марди некӯест! Ҳеҷ мусибате рӯй намедиҳад, магар он ки барои касе, ки аз он тарсидааст, ӯ паноҳгоҳ ва такягоҳ мегардад. Шоир Ҳаримро бисёр ситоиш мекунад ва мегӯяд: ӯ марди бузургвор ва саховатманд аст. Ҳар гоҳ мусибат ё ҳодисаи сахте ба мардум рӯй диҳад, касоне, ки аз он ба ҳарос омадаанд, ба ӯ рӯ меоранд. Ӯ онҳоро танҳо намегузорад, балки ёрӣ медиҳад, ҳимоят мекунад ва барои онҳо чун паноҳгоҳи амн мегардад. Аз ин рӯ, мардум дар рӯзҳои душворӣ ба ӯ эътимод доранд. Одамони бузург танҳо дар вақти осоиш обрӯманд нестанд, балки ҳангоми мусибат ва бӯҳрон низ ба дигарон ёрӣ мерасонанд. Арзиши ҳақиқии инсон бештар дар рӯзҳои душвор маълум мешавад, на дар рӯзҳои осон. Чунон ки мегӯянд: дӯст ва марди асил дар вақти тангӣ шинохта мешавад.

فَـنِـعْـــمَ ابْــنُ أُخْــتِ الْقَــوْمِ غَــيْـرَ مُـكَـــذَّبٍ زُهَــيْــرٌ حَـسَـــامـــاً مُـفْـرَدًا مِـــنْ حَـمَـــائِــلِ. Пас Зуҳайр, ки писари хоҳари қавм аст, чӣ инсони некӯст ва суханаш дурӯғ нест; ӯ монанди шамшери тези аз ғилоф берункашида мебошад. Шоир Зуҳайрро ситоиш карда мегӯяд: ӯ марди бисёр нек ва ростгӯст, ки ҳаргиз суханаш дурӯғ нест. Дар шуҷоат, қувват ва қатъияти худ ба шамшери тезе монанд аст, ки аз ғилоф берун оварда шудааст ва барои ҳимоя ё набард омода мебошад. Бо ин ташбеҳ шоир мехоҳад далерӣ, обрӯ ва шахсияти устувори Зуҳайрро нишон диҳад.

عَـــدَسْ مَــــا لِـعَـبَّـــادٍ عَـلَـيْــــكِ إِمَـــارَةٌ نَـجَــــوْتِ وَ هَـــذَا تَـحْـمِـلـيــــنَ طَـلِــيْـــقُ. Эй Адас! Аббод дигар бар ту ҳеҷ ҳукму ихтиёре надорад. Ту наҷот ёфтӣ ва акнун шахси озодшударо бар пушти худ мебардорӣ. Шоир ба ҳайвони савораи худ, ки Адас ном дорад, муроҷиат карда мегӯяд: «Эй Адас! Акнун Аббод дигар соҳиби ту нест ва бар ту ҳеҷ қудрате надорад. Ту аз зери тасарруфи ӯ халос шудӣ ва ҳоло маро, ки аз асорат раҳо гардидаам, бар пушти худ мебарӣ.» Дар ин байт шоир шодии худро аз раҳоӣ ва озодӣ бо сухани пурэҳсос баён мекунад.