Tarixçilik

Ruslanbek Davletov “katta” ishlar qilgan edi.

Ruslanbek Davletov “katta” ishlar qilgan edi.

Hozirgi vaqt Turkiston munavvarlari haqida mulohazalar Sovet-rus targ‘iboti har yerda Turkistonda sovet hokimiyati davrida buyuk bir milliy quvvat va ziyolilar qatlami yaratilganini tinimsiz ravishda da’vo qilib keladi. Ayrim yevropalik sayyohlar ham o‘lkada…

6 oy kutganim Özbekistonda topib bölmaydigan kitob va nihoyat yetib keldi. Yopiq kanalga bu kitobdan malumotlar joylayman.

Bugun Turkiyadan kelgan adabiyotşunos, yaqinda Dr darajasini yoqlaş arafasida turgan akamiz Bobur aka keldilar. Ular bilan Durbek akani ziyorat qiliş uçun Abulqosim Eşon madrasasiga bordik.

Tarixni örganişni: xuddi kelajakni umuman öylamasdan faqat şu ötmiş bilan yaşaş deb tuşunadigan inson ğirt ahmoq böladi. Tarixga nazar soliş ayni kelajak uçundir. Tarix eskilik emas. Bu böyiça alohida yozaman!

Hozirgi vaqt Turkiston munavvarlari haqida mulohazalar Sovet-rus targ‘iboti har yerda Turkistonda sovet hokimiyati davrida buyuk bir milliy quvvat va ziyolilar qatlami yaratilganini tinimsiz ravishda da’vo qilib keladi. Ayrim yevropalik sayyohlar ham o‘lkada ta’lim-tarbiya sohasida o‘zgarishlar borligini tan olsalar-da, Turkiston xalqi asrlar davomida "dangasalik" (lapashanglik)dan qutula olmagani va ruslar hamon ularga "katta og‘a" bo‘lib turganini ta’kidlashgan. Bu esa Moskva nazarida Turkiston munavvirlari qanchalik ko‘p bo‘lmasin, baribir "rus yordamiga muhtoj" degan tushunchani mustahkamlashga xizmat qiladi. Ko‘p yillar davomida Turkiston xalqini "azaldan savodsiz va madaniyatsiz" deb ko‘rsatishga urinishlar bo‘ldi. Ayniqsa, sovet davrida bu uydirma yanada kuchaytirilib, yosh avlod ongiga o‘z o‘tmishiga nisbatan nafrat va sovet rejimiga nisbatan minnatdorchilik hissini singdirish ko‘zlangan edi. Vaholanki, Turkiston tarixi Ibn Sino, Farobiy, Beruniy, Buxoriy, Termiziy, Xorazmiy, Ulug‘bek, Navoiy va Maxtumquli kabi jahonshumul siymolar bilan bezatilgan. Ruslar hatto 1890-yilga qadar Turkistonda 10 mingdan ortiq milliy maktablar mavjud bo‘lganini ham ataylab inkor qilib keldilar. Sovet-Rossiyasi davrida Turkistonni butunlay savodsiz o‘lka deb e’lon qilish siyosiy qurolga aylandi. 1939–1942-yillarga kelib esa "savodsizlik butunlay tugatildi" degan soxta hisobotlar bilan o‘zlarini dunyoga "maarifparvar va madaniyat keltiruvchi" xaloskor sifatida ko‘rsatishga urindilar. Bu harakatlar orqali xalqning ming yillik milliy-madaniy merosini va ilmga bo‘lgan tabiiy intilishini kommunistik mafkura ostida ko‘mib tashlash maqsad qilingan edi. 1961-yil aprel oyida Toshkentda o‘tkazilgan xalqaro konferensiyada O‘zbekistonni "ozod xalqning buyuk yutug‘i" va boshqa davlatlar uchun namuna sifatida taqdim etdilar. Birlashgan Millatlar Tashkiloti vakili Paul Lougranning O‘zbekistondagi taraqqiyot haqidagi ijobiy fikrlari sovet mafkurasi tomonidan o‘z hukmronligini oqlash uchun keng foydalanildi. Moskva dunyoga Turkiston ziyolilarini go‘yoki "noldan" yaratgandek ko‘rsatishga urinsa-da, aslida Turkistonda qadimdan va rus istilosining ilk davrlarida ham juda katta ziyolilar qatlami mavjud bo‘lgan. Munavvirlarimiz xalq hayotining ajralmas qismi bo‘lib, ular doimo "qorong‘u kechalarning yoruq yulduzlari" vazifasini o‘taganlar. Bugungi Turkiston munavvirlarining ildizi xalqning o‘z ichidan chiqqan bo‘lib, agar o‘tmishda shunday kuchli madaniy poydevor bo‘lmaganida, ular hozirgi darajaga chiqa olmas edilar. Sovet rejimi esa barcha yutuqlarni faqat o‘ziga bog‘lab, haqiqatni yashirishga urindi. Rejim ostida faoliyat yuritgan Behbudiy, Fitrat, Munavvar Qori, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Baytursun, Mag‘jan, Riskulov, Akmal Ikrom va Fayzulla Xo‘ja kabi millat fidoyilarining taqdiri esa juda achinarli kechdi. Ularning millat manfaati uchun qilgan xizmatlari "sovet madaniyati" deb atalsa-da, amalda bu shaxslarning o‘zi millatchilikda ayblanib, tizimli ravishda yo‘q qilindi, tashkilotlari tarqatib yuborildi. Stalin 1922-yilda "milliy kadrlar tayyorlash" haqida qaror chiqarganida, uning asosiy maqsadi Turkistonni ma’rifatli qilish emas, balki sovet-rus hukmronligini mustahkamlovchi va kommunizmni yoyuvchi mutiy kadrlar qatlamini yaratish bo‘lgan edi. Shu tariqa, chinakam milliy ruhdagi ziyolilar jismonan yo‘q qilinib, ularning o‘rniga Moskvaga sadoqat bilan xizmat qiladigan guruhlar tayyorlandi. Milliy Turkiston hurriyat davosi Boymirza Hayit

Sizlarga manfaatli bir yangilik qilamiz yaqinda.

Bizning bu tomirlarimizda oqayotgan qon turkning qonidir. Turk bo’lishni, musulmon bo’lishni badalini qon bilan o’tadik va o’tab kelmoqdamiz. Biz turkmiz hech bir vaqt tuproqlarimizni tashlab qochmadik… Uyg’ur bir yigitning fikrlari.

Tarixni soxtalashtirishning eng ko‘zga ko‘ringan namunalaridan biri Toshkentning bosib olinishi bilan bog‘liqdir. General Chernyayev 1865-yilda Toshkentni ikki oylik qonli janglardan so‘ng zabt etgan bo‘lsa-da, shahar oqsoqollarini yig‘ib, go‘yoki shahar urushsiz va ixtiyoriy ravishda taslim bo‘lgani haqida hujjat yozdirib olgan edi. Sovet tarixchilari Chernyayevning bu hiylasini mutlaq haqiqat sifatida ko‘rsatib, xalq ruslarni quchoq ochib kutib olgan degan afsonani tarqatdilar. Aslida esa, Damla Salih Beg Ahun kabi millat fidoyilari rus istilosiga qarshi so‘nggi damgacha kurashgan edilar. Sovet mafkurasiga ko‘ra, Rossiya kapitalizmi Turkistondagi turg‘un feodal tuzumdan ko‘ra ilg‘orroq bo‘lgan va go‘yoki mazlum xalq o‘z hokimlaridan ko‘ra rus istilochilari qo‘l ostida ko‘proq manfaat ko‘rgan emish. Bu mantiqsiz nazariya orqali mustamlakachilikning qonli asoratlari yashirilib, Turkistonni ruslashtirish siyosati oqlab kelindi. Milliy Turkiston hurriyat davosi Boymirza Hayit

Sovet-rus tarixchilari, xususan, A. V. Pyaskovskiy kabi olimlar Turkistonning Rossiya tomonidan bosib olinishini "progressiv" hodisa deb oqlashga harakat qilganlar Ularning asosiy da’vosi shundan iborat ediki, Rossiya istilosi Turkistonning tub aholisini dunyodagi eng inqilobiy sinf hisoblangan rus ishchilari bilan bevosita aloqaga bog‘lagan emish Sovet mafkurachilari bu aloqani milliy ozodlik kurashi va kelajakdagi Oktabr inqilobining muvaffaqiyati uchun zaruriy poydevor sifatida taqdim etdilar. Ularning mantiqiga ko‘ra, agar chor Rossiyasi Turkistonni bosib olmaganida, o‘lkada sotsialistik tuzum va "baxtli hayot" ham o‘rnatilmagan bo‘lar edi Rossiyaning bu harakatlarini "xaloskorlik" deb ko‘rsatish uchun hatto xalq orasida "Rus keldi – baxt keldi" degan soxta maqollar to‘qib chiqarildi. Vaholanki, xalq xotirasida rus mustamlakachilariga bo‘lgan haqiqiy munosabat "Rusdan oshing bo‘lsa, oyboltang yoningda bo‘lsin" degan hayotiy naqlda o‘z aksini topgan edi. Milliy Turkiston hurriyat davosi Boymirza Hayit

Oyinadan noyob foto: Cho‘lpon, Mirtemir va Yo‘ldosh Oxunboboyev bir rasmda Ushbu tasvir 1928-yil Samarqandda suratga olingan. Tik turganlar: chapdan ikkinchi Oxunboboyevning kotibi, shoir Mirtemir, to‘rtinchi atoqli jadid Abdulhamid Cho‘lpon. O‘tirganlardan chapdan to‘rtinchi O‘zbekistonning o‘sha paytdagi rasmiy rahbari Yo‘ldosh Oxunboboyev.   Rasmiy sahifalarimiz👇 Telegram | Instagram | X | YouTube

Ançadan beri öylab yurganim video tayyor böldi https://www.instagram.com/reel/DbXengeIg1U/?igsh=OW1lOHEyYjNiYm5j

#Tarix "Sulton II Abdulhamid davrida ruslar bilan bölib ötgan 93-yil uruşida mağlubiyatga uçraganimizdan söng, rus armiyasi Istanbul ostonasigaça kelib, hatto Istanbulga ham tahdid solgan edi. Ruslar bilan imzolangan Ayastefanos şartnomasini va uruşda…

Aslida bu nima? Bu ibodatxona 1865-yil iyunda Chernyayev qo’shini Toshkentni bosib olgan yurishda halok bo’lgan 24 chor askarining ommaviy qabri ustiga qurilgan (manbalar 1866, ba’zilari 1886-yilni ko’rsatadi). Ya’ni bu shaharni himoya qilganlar emas, shaharni…

Ozodlik xalqimizning ezgu orzusidir. 1997-yil. Otamdan qolgan dalalar" To'g'ay Murodning tariximiz haqida yozilgan eng og'riqli asarlaridan biridir. Asarda Turkiston yerlarining avval chor Rossiyasi, keyin esa Sovet hokimiyati tomonidan bosqichma-bosqich…