ባይራ | Bayra

የማይቀርበት ትልቅ ድግስ❗️ የፊታችን እሁድ ከቀኑ አስር ሰዓት ጀምሮ የዙፋን ክፍሌን አዲስ መጽሐፍ “ኮከል ማሚቶ”ን እንመርቃለን። ዙፋን ምን አይነት ድንቅ ነገር እንደጻፈ አስቀድሞ ማዎቅ ለሚሻ ከዚህ በፊት ባይራ ላይ ይጽፋቸው የነበሩ ጽሑፎችን ማስታዎስ በቂ ነው። ከእሁድ በኋላ ደግሞ ራሱን መጽሐፉን መኮምኮም ነው፡፡ የማይካደው ሀቅ ዙፋን ይችላል! እናም በሰዓቱ እንገናኝ። ቦታው ሞሰብ የሙዚቃ ማዕከል ነው።

ደስ የሚል ዜና ከዚህ በፊት በባይራ ዲጂታል መጽሔት ምርጥ ምርጥ ጽሑፎችን ሲያስነብበን የነበረው ዙፋን ክፍሌ አሁን በመጽሐፍ መልክ መጥቷልና እንኳን ደስ ያለን፡፡ መጽሐፉ በቅርብ ቀን ለንባብ ይበቃል፡፡ እስከዚያው በጉጉት እንጠብቃለን፡፡ እንኳን ደስ ያለህ ዙፋን!

ባይራ የመጻሕፍት ግብዣ

አንዳንድ ጊዜ ልብ የምትፈልገው አንድ ሰው ሳይሆን፣ የራስን ስሜት የሚገልጽ ታሪክ ነው። ህመም፣ ደስታ እና ፍቅር በገጸ-ባህሪያት ህይወት ውስጥ ሲንጸባረቁ። የራስህን ታሪክ እዚህ ታገኘዋለህ። 👉 https://t.me/Fiction_123"

ባይራ | Bayra pinned a file

ባይራ ዲጂታል መጽሔት ቅጽ 2 ቁጥር 10 በእነዚህ የማኅበራዊ ሚዲያ አማራጮቻችን ቤተሰብ ይሁኑ! ቴሌግራም-  https://t.me/Bayradigital ፌስቡክ- ባይራ ዲጂታል መጽሔት ለማንኛውም አስተያየት ብሎም ጽሑፍ ለመላክ ኢ-ሜይል- bayradigital2016@gmail.com ኑኒ ባይራክ! ታላላቆች ነን!

ዛሬ ምሽት ይጠብቁን!

ነገ ምሽት ይጠብቁን! ❗️Stay Tuned! ኑኒ ባይራክ! ታላላቆች ነን

ባይራን ለማንበብ ዝግጁ? ኑኒ ባይራክ!

ባይራ ዲጂታል መጽሔት ቅጽ 2 ቁጥር 10 ❗️በቅርብ ቀን ይጠብቁን! ❗️Stay Tuned! ኑኒ ባይራክ! ታላላቆች ነን!

ከባይራ ዲጂታል መጽሔት ቅጽ 2 ቁጥር 9 የተወሰደ ኑኒ ባይራክ! ታላላቆች ነን!

ሰላም ለእናንተ ክቡራን ይሄ የመጽሔታችን ዋና አዘጋጅ የሆነው የውብአረገ አድምጥ የተለያዩ መጽሐፎችን የሚያጋራበት የቴሌግራም ቻነል ነው። በተለይ ስነ-ጽሑፍን(ግጥምን) እና የኢትዮጵያ ታሪክን የተመለከቱ አርቲክሎች እና መጽሐፍት ማንበብ ለምትሹ ምቹ ቦታ ነው እና ተቀላቀሉት። ግሩም ግሩም መጽሐፍት እና ጽሑፎች አሉ። https://t.me/wubaregebooks

እኔማ አኮብኳቢሽ አለሁኝ በመላ፣ በጠንቶ መጠንከር፣ በሽልም ታክሜ ሃሳብ ጎራ አክሎ፣ እሱን ተሸክሜ የእድሜን ጣዕም መቅመሻው፣ ብርክ ምሬት መርሻው ህመም ማስታገሻው ይቅርታ ሆነና፣ አሃዱ ልል ከኔው፣ አለሁ ስድሞነሞን በአፍላ ናፍቆት ጥማት፣ በፍላጎት ሰሞን ቃሌንማ ቃሌን፣ ሽሞት ልምት እንጂ፣ አለሁ ባለመጉደል ጽና ሲለኝ ጽናት፣ ብቆም ያለ በደል እንዲህ ነሽና እንዲህ፣ የነ ላሜ ቦራ፣ ወተት ልጅ ስፋቱ ሰምቶ ከታደረስ፣ የትልምን ቋጠሮ፣ በህልም እየፈቱ ገላ ዓለሜዋ አፈር የዕድሜ ምጣድ ካለ፣ ተስፋስ ይጋገራል ዕውርም በስውር መልካ ይሻገራል ለካ እንደህል ውሃ፣ ሰውም ይቸግራል! (ሠፊናዬ- ትዝታ ደብዳቤ፣ የፈላስማ ቅኔ ገጽ 92)

የመፅሐፍ ርዕስ:-ሶምሶማ ደራሲ:-ሲራክ ወንድሙ ዘውግ:-አጫጭር ልብ-ወለድ የህትመት ዘመን:-2018 ዓ.ም

ሶሞሶማ ኹለተኛ ዕትምን - በጃፋር የመጽሐፍት መደብር (ለገሀር ተወልደ ህንፃ ስር) - አብዱ ቡክ ደሊቨሪ ( Abdu Book Delivery ፒያሳ ) እንዲሁም በ +251994886247 ሰለሞን አራት ኪሎ እና 0987605821 ደውለው ማግኘት ይችላሉ! ደራሲው ሲራክ ወንድሙ የባይራ ዲጂታል መጽሔት አምደኛ መሆኑ ይታወቃል! እናም ሶምሶማን አንብቡ!

ውድ የባይራ ዲጂታል መጽሔት ቤተሰቦች ሰላም ለእናንተ ይሁን! ባልታወቀ ምክንያት ተዘግቶብን የነበረው የባይራ የፌስቡክ ገጽ አሁን ሙሉ በሙሉ ተመልሷል፡፡ በዚህ ማስፈንጠሪያ ተቀላቀሉን፡፡ https://www.facebook.com/profile.php?id=61559674771458 ኑኒ ባይራክ! ታላላቆች ነን!

ይህንን ስሱ ሚዛን መገንዘብ፣ ፍልስፍና በፍጹም ነፃነት እና በጥብቅ ተወሳኝነት መካከል ካለው ግትር ተቃርኖ አልፎ እንዲሄድ በር ይከፍታል። ትክክለኛው ጥያቄ የሰው ልጆች ከመንስኤያዊነት (Causality) ነፃ ናቸው ወይ የሚለው ሳይሆን፣ ንቃተ-ህሊና ያለው ሕይወት በውስጡ ሆኖ እርምጃ የመውሰድ አስደናቂ ችሎታን እንዴት ሊያዳብር ቻለ? የሚለው ነው። ያንን ጥያቄ መረዳት በመጨረሻ ራሳችንን ወደ ማወቅ ይበልጥ ያቀርበናል። ዮናታን በጋሻው (የኤግዚስቴንሻል ናቹራሊዝም አቀንቃኝ)

በጽሑፉ ክፍል ሁለት ውስጥ ጸሐፊው “የክስተት መንስኤያዊነት” (Event Causality) እና በአርስቶትላዊው “የነገሮች መንስኤያዊነት" (Entity Causality) መካከል ያለውን ጠቃሚ ልዩነት አሳይቷል። የአርስቶትልን ሜታፊዚክስ ዋቢ በማድረግ፣ ድርጊቶች የተናጠል ክስተቶች ሳይሆኑ የነገሮች (Entities) ተግባራት እንደሆኑ ተከራክሯል። ይህ ምልከታ መሠረታዊ ነው። ክስተቶች ከሚያመነጩዋቸው ነገሮች ተለይተው አይከሰቱም። ድንጋይ የሚወድቀው በቁስ-አካላዊ ባህሪያቱ እና በስበት ኃይል ምክንያት ነው፤ ተክል የሚያድገው በባዮሎጂካዊ መዋቅሩ ምክንያት ነው። ይሁን እንጂ ድርጊቶች ከነገሮች ተፈጥሮ እንደሚመነጩ መገንዘብ ብቻ የነፃ ፈቃድን ህልውና በቀጥታ አያረጋግጥም። ነብር የሚያድነው የአዳኝነት ደመነፍስ (Instinct) ስላለው ነው፤ ወንዝ የሚፈሰው በውሃው ላይ በሚያርፍ የስበት ኃይል ምክንያት ነው። በሁለቱም ሁኔታዎች ድርጊቱ የሚመነጨው ከተሳታፊው አካል ማንነት (Nature) ነው። ሆኖም ነብሩም ሆነ ወንዙ ሜታፊዚካዊ ነፃነት አላቸው ብለን አንደመድምም። በተመሳሳይ፣ የሰው ልጅ ምክንያታዊ አስተሳሰብ ከአንጎል ባዮሎጂካዊ መዋቅር የሚመነጭ ከሆነ፣ ይህ እውነታ ብቻውን ውሳኔዎቻችን ከመንስኤያዊ ሂደቶች በላይ መሆናቸውን አያሳይም። ይልቁንም የሚያሳየው ይበልጥ ረቂቅ የሆነ እውነታን ነው፦ የሰው ልጆች ስለራሳቸው ማሰላሰል (Self-reflection)፣ ምሳሌያዊ ማመዛዘን (Symbolic Reasoning) እና የረጅም ጊዜ ዕቅድ ማውጣት የሚችሉ ልዩ ዓይነት ተፈጥሯዊ አካላት መሆናቸውን ነው። እነዚህ ችሎታዎች በባህሪ መንስኤያዊ መዋቅር ውስጥ እጅግ አስደናቂ ውስብስብነትን ይፈጥራሉ እንጂ የግድ ከተፈጥሯዊው ሥርዓት ውጭ አያደርጉንም። 4. በክርክሩ ውስጥ የተደበቀው ግምት የነፃ ፈቃድ ተሟጋቾችም ሆኑ የጥብቅ ተወሳኝነት አቀንቃኞች ብዙ ጊዜ አንድ ያልተስተዋለ ግምት ይጋራሉ፦ የሰው ልጅ ወኪልነት ከመንስኤያዊነት “ሙሉ በሙሉ ነፃ” መሆን አለበት፣ አሊያም “ሙሉ በሙሉ በእሱ የተወሰነ” መሆን አለበት የሚል ሁለትዮሽ (Dichotomy)። ይህ ክፍፍል ራሱ አሳሳች ሊሆን ይችላል። ድርጊቶች ያለምንም መንስኤ ከተከሰቱ፣ ትርጉም ያለው የወኪልነት መግለጫ ከመሆን ይልቅ የዘፈቀደ ክስተቶች (Random Events) ይሆናሉ። በሌላ በኩል ድርጊቶች በሜካኒካዊ አኳኋን በውጫዊ ኃይሎች ብቻ የሚወሰኑ ከሆነ፣ የሰው ልጅ ራስን የማስተዳደር ነፃነት (Autonomy) የጠፋ ይመስላል። በመሆኑም ጥልቁ ፍልስፍናዊ ፈተና ከመንስኤያዊነት ማምለጥ ሳይሆን፣ ውስብስብ የሆኑ የወኪልነት ቅርጾች በውስጡ እንዴት እንደሚፈጠሩ መረዳት ነው። ጥብቅ ተወሳኝነት (Strict Determinism) ችላ የሚለው አንድ ነጥብ አለ፦ የሰው ልጅ የግንዛቤ ሂደት ቦዘኔ (Passive) የመንስኤያዊ ሂደቶች ውጤት ብቻ ቢሆን ኖሮ፣ ዝግመተ-ለውጥ (Evolution) እንደ ማሰላሰል፣ ሆን ብሎ ማሰብ (Deliberation) እና ራስን መተቸት ያሉ ችሎታዎችን ለምን እንዳፈራ ለማብራራት ይቸገር ነበር። እነዚህ ባህሪያት እንደሚጠቁሙት፣ የሰው ልጅ አስተሳሰብ ለቀስቃሾች (Stimuli) ሜካኒካዊ ምላሽ ከመስጠት ባለፈ፣ የራሱን ውስጣዊ ሁኔታዎች የመገምገም እና የማሻሻል አቅም ያለው ተለዋዋጭ ሥርዓት ነው። 5. ህልውናዊ ተፈጥሯዊነት እና የወኪልነት መፈጠር እኔ “ህልውናዊ ተፈጥሯዊነት” (Existential Naturalism) የምለው እይታ የሚጀምረው በአንድ ቀላል ምልከታ ነው፦ የሰው ልጆች አስደናቂ የሆነ ራስን የማወቅ (Self-awareness) ችሎታ የታደሉ ተፈጥሯዊ ፍጥረታት ናቸው። ከአብዛኞቹ እንስሳት በተለየ መልኩ፣ የሰው ልጆች በገዛ ተነሳሽነቶቻቸው ላይ ማሰላሰል፣ እምነቶቻቸውን መጠየቅ እና አማራጭ መጻኢ ጊዜያትን በምናብ ማየት ይችላሉ። ይህ ተደጋጋሚ (Recursive) ችሎታ ስለራሳችን አስተሳሰብ እንድናስብ እና ባህሪያችንን በዚሁ መሠረት እንድናሻሽል ያስችለናል። ከዚህ አንጻር ነፃነት ከመንስኤያዊነት ማምለጥን አይጠይቅም፤ ይልቁንም ነፃነት ንቃተ-ህሊና ያላቸው ፍጥረታት በገዛ የባህሪ ዝንባሌዎቻቸው ላይ ከመመራመር እና ያንን ከመቅረጽ አቅማቸው ይመነጫል። ስለ አንድ ከባድ ውሳኔ ስናሰላስል፣ ግፊትን ስንቋቋም ወይም እምነታችንን ስንከልስ ከመንስኤያዊው ሥርዓት ውጭ እየወጣን አይደለም። ይልቁንም በውስጡ ባሉ ከፍተኛ-ደረጃ የግንዛቤ ሂደቶች ውስጥ እየተሳተፍን ነው። ዣን ፖል ሳርትር እንደገለጸው፦ “የሰው ልጅ ነፃ እንዲሆን ተፈርዶበታል።” የሳርትር ነጥብ የሰው ልጆች ከተፈጥሮ ሕግ ውጭ ይኖራሉ ማለት ሳይሆን፣ ራሳቸውን የሚያውቁ ፍጡራን ሁልጊዜም ሁኔታዎቻቸውን የመተርጎም እና ለእነሱ ምላሽ የመስጠት “ኃላፊነት” አለባቸው ማለቱ ነው። ነፃነት በዚህ ረገድ ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ኃይል ሳይሆን፣ በተፈጥሮ ዓለም ውስጥ አሰላሳይ ንቃተ-ህሊና የፈጠረው ባህሪ ነው። 6. ለነፃ ፈቃድ “ማዕከል” (Locus) የሚቀርብ ጥያቄ ጸሐፊው የጽሑፉን መደምደሚያ ከአይን ራንድ ጋር የተያያዘውን የነፃ ፈቃድ “ኦብጀክቲቪስት” አተያይ እንደሚያቀርብ ጠቁሟል፤ ይህ አተያይ ነፃነትን ሰዎች አእምሯቸውን ለማትኮር ወይም ላለማትኮር በሚያደርጉት ምርጫ ላይ ያስቀምጠዋል። ይህ ሐሳብ ነፃነትን ከመንስኤያዊነት ጋር ለማስታረቅ የሚደረግ ብልህ ሙከራ ቢሆንም፣ አንድ ትልቅ ጥያቄ ያስነሳል፦ ትኩረት የማድረግ ወይም የመተው ውሳኔ ራሱ የአእምሮ ክስተት እስከሆነ ድረስ ያንን ውሳኔ ምን ያብራራዋል? በቀደሙ ሥነ-ልቦናዊ ምክንያቶች የተቀረጸ (Caused) ከሆነ፣ የተወሳኝነት ተግዳሮት ዳግም ይከሰታል። መንስኤ-አልባ (Uncaused) ከሆነ ደግሞ ውሳኔው ወደ ዘፈቀደነት (Randomness) የመውረድ አደጋ ይጋረጣልባታል። ይህ ችግር የሚያመለክተው ዘላቂው ፈተና ነፃነት የሚፈጠርበትን አንድ ነጠላ ሜታፊዚካዊ “ማብሪያ/ማጥፊያ” (Switch) ለመፈለግ በሚደረገው ጥረት ውስጥ ሳይሆን አይቀርም። የሰው ልጅ ወኪልነት በአእምሮ ውስጥ ካለ አንድ ብቸኛ ነጥብ ላይመነጭ ይችላል፤ ይልቁንም ፍጥረታት ዓለምን እንዲቀርጹ፣ አማራጮችን እንዲያመዛዝኑ እና ባህሪያቸውን እንዲቆጣጠሩ ከሚያስችሏቸው ውስብስብ የግንዛቤ ሂደቶች መስተጋብር የሚመጣ ሊሆን ይችላል። ማጠቃለያ በነፃ ፈቃድ እና በተወሳኝነት መካከል ያለው ክርክር የቀጠለው ስለ ሰው ልጅ ሁኔታ መሠረታዊ ነገርን ስለሚነካ ነው። እኛ በመንስኤያዊ አጽናፈ ዓለም ውስጥ የተካተትን ባዮሎጂያዊ ፍጥረታት ነን፤ በተመሳሳይ ጊዜ ደግሞ ማሰላሰል፣ ማሰብ እና ሆን ብሎ እርምጃ መውሰድ የምንችል ራሳችንን የምናውቅ ፍጡራን ነን። የፍልስፍናው ፈተና በእነዚህ ሁለት እውነታዎች መካከል መምረጥ ሳይሆን፣ እንዴት ተስማምተው ሊኖሩ እንደሚችሉ መረዳት ነው። የሰው ልጆች የድርጊታቸው “መለኮታዊ ፈጣሪዎች” አይደሉም፤ እንዲሁም የአጽናፈ ዓለም “ቦዘኔ አሻንጉሊቶች” (Passive Puppets) አይደሉም። እኛ ውስብስብ ተፈጥሯዊ አካላት ነን፤ የግንዛቤ ችሎታዎቻችን ተነሳሽነቶቻችንን እንድንመረምር፣ ሁኔታዎቻችንን እንደገና እንድንተረጉም እና ሕይወታችንን እንድንቀርጽ ያስችሉናል።

❗️ለ“ነፃ ፈቃድ እና ተወሳኝነት” (ክፍል 1 እና 2) የቀረበ ፍልስፍናዊ ምላሽ ከሐሰተኛው አጣብቂኝ ባሻገር፦ ነፃነት፣ መንስኤያዊነት እና የሰው ልጅ ህልውና በዮናታን በጋሻው መግቢያ እንደ “ነፃ ፈቃድ” (Free Will) ጥያቄ ለዘመናት የዘለቀ እና አወዛጋቢ ሆኖ የቆየ የፍልስፍና አጀንዳ ማግኘት አዳጋች ነው። የሰው ልጆች በእርግጥም የገዛ ድርጊቶቻቸው ሉዓላዊ ደራሲያን ናቸው? ወይስ ሐሳቦቻችን እና ባህሪያቶቻችን እኛ ከመወለዳችን ከረጅም ዘመን በፊት የጀመሩ የ“መንስኤያዊ” (Causal) ሂደቶች አይቀሬ ውጤቶች ናቸው? ከአርስቶትል “ዲበ-አካላዊ” (Metaphysical) ምርምሮች አንስቶ እስከ ዣን ፖል ሳርትር የ“ህልውናዊ” (Existential) ምልከታዎች፣ እንዲሁም እስከ ሳም ሃሪስ ዘመናዊ የኒውሮ-ሳይንስ ትችቶች ድረስ፤ በነፃነት እና በ“ተወሳኝነት” (Determinism) መካከል ያለው ክርክር የሰው ልጅ ስለ አእምሮውና ስለ ተፈጥሯዊው ዓለም ካለው ግንዛቤ ጋር አብሮ እየረቀቀ መጥቷል። ሰሞኑን በባይራ ዲጂታል የፍልስፍና መጽሔት ላይ በታተመው “ነፃ ፈቃድ እና ተወሳኝነት” በተሰኘው ጽሑፍ ላይ፣ ጸሐፊው ይህንን ዘመን ተሻጋሪ ክርክር ለመፈተሽ የሚያስመሰግን ጥረት አድርጓል። በክፍል አንድ ጸሐፊው በሰው ልጅ ድርጊት፣ ተነሳሽነት እና አስተሳሰብ ውስጥ የ“ነፃ ፈቃድን ማዕከል” ለማግኘት የተደረጉ ክላሲካል ሙከራዎችን መርምሯል፤ እንዲሁም በእነዚህ እይታዎች ላይ የዴተርሚኒስቶችን ትችት አቅርቧል። በክፍል ሁለት ደግሞ ትችቱን ወደ ተወሳኝነት (Determinism) ራሱ በማዞር፣ ፅንሰ-ሐሳቡ ውስጣዊ አመክንዮአዊ ተቃርኖ እንዳለበትና አቀንቃኞቹም የመንስኤያዊነትን (Causality) ተፈጥሮ በተሳሳተ መንገድ እንደተረዱት ተከራክሯል። ጽሑፉ ጥልቅ ትንታኔ የታከለበትና የተቀነባበረ ነው። ይሁን እንጂ በነፃ ፈቃድ እና በተወሳኝነት መካከል ያለውን ቅራኔ ለመፍታት ከመሞከራችን በፊት አንድ መሠረታዊ ጥያቄ ማንሳት ይኖርብናል፦ የክርክሩ ባሕላዊ አቀራረብ (Traditional Framing) ገና ከጅምሩ ስለ ሰው ልጅ “የድርጊት ወኪልነት” (Human Agency) የተዛባ ግንዛቤን ያስቀድማል? የሚለው ነው። ብዙ የፍልስፍና ውዝግቦች የሚቀጥሉት መልስ ስለታጣ ሳይሆን፣ ጥያቄዎቹ ራሳቸው ሊያብራሩት የሚሞክሩትን ክስተት በሚያደበዝዝ መንገድ ስለሚቀርቡ ነው። በዚህ ምላሽ በጽሑፉ የተነሱ ሦስት ዋና ዋና ነጥቦችን ለመመርመር እሞክራለሁ፦ 1. ተወሳኝነት በሎጂክ “ራሱን ያፈርሳል” (Self-refuting) የሚለው እሳቤ። 2. በመንስኤያዊነት እና በአመክንዮአዊ አስተሳሰብ (Causality and Rationalism) መካከል ያለው ቁርኝት። 3. ከባሕላዊው የነፃ ፈቃድ ክርክር በስተጀርባ ያለው ጥልቅ ፍልስፍናዊ ግምት። ዓላማዬ ተወሳኝነትን ወይም ነፃ ፈቃድን ዝም ብሎ መከላከል ሳይሆን፣ እኔ "Existential Naturalism" (የህልውና ተፈጥሯዊነት) ብዬ በምጠራው አስተሳሰብ ላይ የተመሠረተ ሰፋ ያለ እይታን ማሰስ ነው። 1. እውነት ተወሳኝነት በሎጂክ ራሱን ያፈርሳል? ዮናስ በጽሑፉ ሁለተኛ ክፍል ላይ ተወሳኝነት መሠረታዊ አመክንዮአዊ ተቃርኖ እንደያዘ ተከራክሯል። ሁሉም ሐሳቦች ከቁጥጥራችን ውጭ በሆኑ ቅድመ-መንስኤዎች (Prior Causes) አስቀድመው የተወሰኑ (Predetermined) ከሆኑ፣ አንድ ዴተርሚኒስት መደምደሚያው በምክንያታዊነት የተረጋገጠ ሳይሆን ዝም ብሎ “የሆነ” ክስተት ነው ከሚል ስጋት አያመልጥም ባይ ነው። በመጀመሪያ እይታ ይህ መከራከሪያ አሳማኝ ቢመስልም፣ በመንስኤያዊነት (Causation) እና በምክንያታዊ አስተሳሰብ ሂደት (Reasoning) መካከል ያለውን ግንኙነት በተሳሳተ መንገድ በመረዳት ላይ የተመሠረተ ነው። የሰው ልጅ የምክንያታዊነት ሂደት ራሱ እንደ አንድ “መንስኤያዊ ሂደት” ሊወሰድ ይችላል። አንድ ሳይንቲስት አዲስ ማስረጃ ካገኘ በኋላ የቀድሞ መላምቱን ሲተው፣ ይህ ምሁራዊ ለውጥ የሚከሰተው ማስረጃው በአእምሮ ውስጥ ካሉ የግንዛቤ (Cognitive) ስልቶች ጋር መስተጋብር ስለሚያደርግ ነው። የምክንያታዊ አስተሳሰብ ሂደት ከመንስኤያዊነት ውጭ የሚቆም አይደለም፤ ይልቁንም ከመንስኤያዊነት ሁሉ የረቀቀ መግለጫ ነው። ፈላስፋው ዳንኤል ዴኔት እንደገለጸው፣ ተወሳኝ ሥርዓቶች (Deterministic Systems) አሁንም ቢሆን አስተማማኝ የምክንያታዊነት አሠራሮችን ማፍራት ይችላሉ። የግንዛቤ ችሎታዎቻችን የዳበሩት ህይወት ያላቸው ነገሮች በእውነታ ውስጥ ያሉ ቅጦችን (Patterns) እንዲገነዘቡ እና ባህሪያቸውን በዚያው ልክ እንዲያስተካክሉ ስለሚያስችሉ ነው። ስለዚህ አንድ እምነት (Belief) መንስኤ አለው ማለት ምክንያታዊነት የጎደለው (Irrational) ነው ማለት አይደለም። በተቃራኒው፣ ምክንያታዊ አስተሳሰብ ራሱ በሎጂክ፣ በማስረጃ እና በተሞክሮ የተቀረጸ “የተዋቀረ መንስኤያዊ ሂደት” ነው። በማስረጃዎች አማካኝነት እምነቶቻችንን የመከለስ ችሎታችን በተወሳኝነት አደጋ ላይ አይወድቅም፤ ይልቁንም በእሱ ይብራራል። በመሆኑም፣ ተወሳኝነት ምክንያታዊነትን ያዳክማል የሚለው እሳቤ “የመንስኤዎችን መኖር” እና “ምክንያታዊ አለመሆንን” ያምታታል። 2. ሥነ-ምግባር (Morality) ፍጹም ነፃነትን ይጠይቃል? በጽሑፉ ላይ የቀረበው ሌላው መከራከሪያ፣ ነፃ ፈቃድ ከሌለ እንደ “ትክክል” እና “ስህተት” ያሉ ጽንሰ-ሐሳቦች ትርጉማቸውን ያጣሉ የሚል ነው። ይህ እሳቤ ስር የሰደደ ተፈጥሯዊ ግንዛቤን (Intuition) ያንጸባርቃል፦ የሞራል ኃላፊነት ግለሰቦች በዲበ-አካላዊ ፍጹምነት ስሜት “በሌላ መንገድ እርምጃ ሊወስዱ ይችሉ ነበር” የሚለውን መነሻ የሚጠይቅ ይመስላል። ሆኖም ይህ ግምት ሁለንተናዊ ተቀባይነት ያለው አይደለም። የሰው ልጅ የሞራል ሥርዓቶች ከረቂቅ ዲበ-አካላዊ አስተምህሮዎች (Metaphysical Doctrines) ይልቅ፣ ከማኅበራዊ ሕይወት ተግባራዊ ፍላጎቶች (Practical Requirements) የተገኙ ናቸው። እንደ ኃላፊነት፣ ሙገሳ፣ ወቀሳ እና ፍትህ ያሉ ጽንሰ-ሐሳቦች በማኅበረሰቦች ውስጥ ባህሪን የመቆጣጠሪያ ስልቶች ሆነው የዳበሩ ናቸው። የሰው ልጅ ድርጊቶች በጄኔቲክስ፣ በአካባቢ እና በኒውሮሎጂካዊ ሂደቶች የተቀረጹ ቢሆኑም እንኳ፣ ማኅበረሰቦች አሁንም ባህሪን በሞራል ለመመዘን ጠንካራ ምክንያቶች አሏቸው። የሞራል ፍርዶች የወደፊት ድርጊቶች ላይ ተጽዕኖ ያሳድራሉ፣ ማኅበራዊ ደንቦችን ያጠናክራሉ፣ እና ማኅበረሰቡን ከጉዳት ይከላከላሉ። ዴቪድ ሂዩም እንዳስገነዘበው፣ ሥነ-ምግባር በዋናነት የሚመነጨው ከሰው ልጅ ስሜቶች (Human Sentiments) እና ማኅበራዊ ልምምዶች እንጂ ስለ ነፃነት የመጨረሻ ተፈጥሮ ከሚነገሩ መላምታዊ ዲበ-አካላዊ ንድፈ-ሐሳቦች አይደለም። ስለዚህ የፍጹም ነፃ ፈቃድ አለመኖር ሞራልን አያጠፋውም፤ ይልቁንም ስለ ኃላፊነት ያለንን ግንዛቤ ይቀይረዋል። ግለሰቦችን ያለምንም መንስኤ የድርጊታቸው “ፈጣሪዎች” አድርገን ከማየት ይልቅ፣ በሥነ-ሕይወታዊ እና ማኅበራዊ ሥርዓቶች ውስጥ የተካተቱ ውስብስብ “ወኪሎች” (Agents) አድርገን እንድንረዳቸው ያደርገናል። 3. መንስኤያዊነት እና የሰው ልጅ ድርጊት ተፈጥሮ