مصدق به روايت تاريخ و اسناد

رادیو مصدق، روزشمار کودتای 28 مرداد، بیست‌وسوم مرداد @mohammadmosaddegh

فایل کامل روزنامه کیهان 23 مرداد 1332 @mohammadmosaddegh

روزنامه کیهان 23 مرداد 1332 @mohammadmosaddegh

فایل کامل روزنامه شهباز ارگان جمعیت مبارزه با استعمار که وابسته به حزب توده بوده است مورخ 23 مرداد 1332 به چاپ رسیده است. @mohammadmosaddegh

فایل کامل روزنامه شجاعت ارگان حزب توده که به جای به‌سوی آینده در روز جمعه 23 مرداد 1332 به چاپ رسیده است. @mohammadmosaddegh

روزنامه شهباز ارگان جمعیت مبارزه با استعمار که وابسته به حزب توده بوده است مورخ 23 مرداد 1332 به چاپ رسیده است. @mohammadmosaddegh

روزنامه شجاعت ارگان حزب توده که به جای به‌سوی آینده در روز جمعه 23 مرداد 1332 به چاپ رسیده است. @mohammadmosaddegh

📅 جمعه ۲۳ مرداد ۱۳۳۲ | آرامش پیش از مرحله عملیاتی 📍 ۵ روز تا کودتا جمعه ۲۳ مرداد ۱۳۳۲، برای بسیاری از مردم تهران روزی آرام و عادی به نظر می‌رسید. بازارها به مناسبت تعطیلی جمعه نیمه‌خاموش بودند، خیابان‌ها نشانی از بحران قریب‌الوقوع نداشتند و افکار عمومی هنوز از آنچه در پشت درهای بسته در جریان بود، آگاهی روشنی نداشت. اما در لایه پنهان سیاست، این روز یکی از حساس‌ترین مقاطع عملیات براندازی دولت ملی بود. ماه‌ها تماس محرمانه میان دربار، شبکه‌های نظامی مخالف، مأموران اطلاعاتی آمریکا و عوامل داخلی، اکنون به مرحله‌ای رسیده بود که طراحان آن در انتظار آغاز فاز اجرایی بودند. 🔻 فرمان عزل در اختیار شبکه عملیات بر اساس اسناد و روایت‌های منتشرشده درباره عملیات آژاکس، کرمیت روزولت، مأمور ارشد سیا در تهران، اکنون متن فرمان عزل دکتر محمد مصدق و فرمان انتصاب فضل‌الله زاهدی را در اختیار داشت؛ فرمان‌هایی که چند روز پیش به امضای شاه رسیده بودند. طرح عملیات بر این اساس تنظیم شده بود که فرمان‌ها در عملیاتی شبانه و با اتکا به نیروهای وفادار به دربار به نخست‌وزیر ابلاغ شوند و در صورت مقاومت، زمینه بازداشت او فراهم گردد. در کنار روزولت، گروهی از چهره‌های سیاسی و نظامی مخالف دولت در حال هماهنگی نهایی بودند؛ از جمله سرلشکر باتمانقلیچ، سرتیپ گیلانشاه، سرهنگ فرزانگان، سرتیپ تقی‌زاده، سید ابوالحسن حائری‌زاده، عبدالرحمن فرامرزی و پرویز یارافشار. این شبکه، پیوندی میان دربار، بخشی از ارتش، محافل سیاسی محافظه‌کار و حامیان خارجی عملیات ایجاد کرده بود. 🔻 مأموریت سرهنگ نعمت‌الله نصیری در این مرحله، سرهنگ نعمت‌الله نصیری، فرمانده گارد شاهنشاهی، نقشی کلیدی بر عهده داشت. او مأمور شده بود همراه با گروهی از افسران مورد اعتماد، فرمان شاه را شخصاً به دکتر مصدق ابلاغ کند. اهمیت این مأموریت در آن بود که موفقیت یا شکست آن می‌توانست سرنوشت کل عملیات را تعیین کند. به همین دلیل، تحرکات نصیری و همراهانش با احتیاط و پنهان‌کاری کامل انجام می‌شد و کوشش می‌شد هیچ نشانه‌ای از برنامه به بیرون درز نکند. 🔻 هشدارهای حزب توده و مسئله «کودتای قریب‌الوقوع» در سوی دیگر، حزب توده ایران از طریق سازمان افسران مخفی خود در ارتش و شبکه‌های خبری غیررسمی، به نشانه‌هایی از تحرکات کودتاچیان دست یافته بود. روزنامه‌ها و بیانیه‌های وابسته به این حزب در روزهای اخیر بارها از «توطئه دربار و امپریالیسم» سخن گفته و نسبت به خطر کودتای قریب‌الوقوع هشدار داده بودند. این هشدارها امروز نیز ادامه داشت. با این حال، به نظر می‌رسد دکتر مصدق، با وجود آگاهی از وجود توطئه‌ها و مخالفت‌های گسترده، باور نداشت که شاه بتواند به‌صورت آشکار و با اتکا به نیروی نظامی علیه دولت قانونی اقدام کند؛ به‌ویژه آنکه او همچنان به قانون اساسی، حمایت افکار عمومی و مشروعیت ناشی از رفراندوم اتکا داشت. این فاصله میان اطلاعات موجود درباره خطر کودتا و برداشت دولت از میزان جدیت و امکان موفقیت آن، یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در تاریخ‌نگاری مرداد ۱۳۳۲ است. 🔻 تهران آرام، خانه‌های امن بیدار در سطح شهر، نشانه‌ای از بحران قریب‌الوقوع دیده نمی‌شد. مردم زندگی روزمره خود را دنبال می‌کردند و حتی بسیاری از فعالان سیاسی نیز از زمان‌بندی دقیق عملیات اطلاعی نداشتند. اما در خانه‌های امن شبکه کودتا، باشگاه افسران و محافل سیاسی وابسته به دربار، فضای کاملاً متفاوتی حاکم بود. فهرست نیروهای همکار مرور می‌شد، مسیر حرکت واحدهای نظامی بررسی می‌گردید و جزئیات ابلاغ فرمان‌ها بارها بازبینی می‌شد. برای طراحان عملیات روشن بود که موفقیت این طرح، تنها به معنای سقوط یک دولت نیست، بلکه می‌تواند توازن قدرت میان سلطنت، مجلس و نیروهای ملی را برای سال‌های طولانی دگرگون کند. 🔻 آخرین روز آرامش پیش از بحران جمعه ۲۳ مرداد را می‌توان آخرین روز آرامش نسبی پیش از ورود بحران به مرحله عملیاتی دانست. از فردا، تحرکات شبکه کودتا شتاب بیشتری می‌گرفت و کشور به سمت شب ۲۵ مرداد و سپس ۲۸ مرداد حرکت می‌کرد؛ روزهایی که نه فقط سرنوشت دولت دکتر محمد مصدق، بلکه مسیر آینده مشروطیت، حاکمیت ملی و دموکراسی پارلمانی در ایران را تحت تأثیر قرار دادند. در پایان این روز، تهران هنوز آرام بود؛ اما در پشت این آرامش، فرمان‌ها آماده اجرا، افسران در انتظار دستور، شبکه‌های سیاسی در حال هماهنگی و طراحان عملیات در آستانه اجرای یکی از مهم‌ترین کودتاهای قرن بیستم در خاورمیانه قرار داشتند. 📚 منابع: روزنامه شجاعت، مرداد ۱۳۳۲؛ محمدعلی موحد، خواب آشفته نفت؛ اسناد وزارت خارجه آمریکا؛ خاطرات کرمیت روزولت؛ یرواند آبراهامیان، کودتا. 📌 ادامه این روزشمار را در کانال «مصدق به روایت تاریخ و اسناد» دنبال کنید. 📍 @Mohammadmosaddegh

روزشمار کودتای 28 مرداد، بیست و سوم مرداد @mohammadmosaddegh

رادیو مصدق، روزشمار کودتای 28 مرداد، بیست‌ودوم مرداد @mohammadmosaddegh

فایل کامل نشریه فکاهی چلنگر که در آن روز به اسم صلح دنیا به چاپ رسیده است. @mohammadmosaddegh

نشریه فکاهی چلنگر که در آن روز به اسم صلح دنیا به چاپ رسیده است. @mohammadmosaddegh

برخی روزنامه‌های چاپ شده در 22 مرداد 1332 @mohammadmosaddegh

روزنامه شجاعت 22 مرداد 1332 با تیتر اعلام خطر کودتا @mohammadmosaddegh